Fransııanyń kelesi prezıdenti kim bolady?

«Toıdyń bolǵanynan boladysy qyzyq» demekshi, Fransııadaǵy saıası doda túrli oqıǵalarǵa toly boldy. Desek te, sarapshylar bıylǵy básekeniń burynǵylardaı tartysty bolmaǵanyn alǵa tartady. Buǵan birinshiden Ýkraınadaǵy soǵys áser etip otyr.

Saılaý kampanııasynyń sapasyz ótkenin, naqty reformalar usy­nylmaǵanyn halyqtyń kópshiligi de moıyndaǵan. Ifop júrgizgen saýal­damaǵa súıensek, fran­sýzdar­dyń 80 paıyzy naýqandy «sapasyz» dep sanaıdy. Elektorattar eki jylǵa sozylǵan koronavırýs pandemııasy, Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýi jáne ómir súrý qunynyń qıyndaýy sekildi ózekti máselelerge qatysty úmitkerlerdiń naqty jospary joq ekenine narazy.

Jalpy, bıylǵy saılaýda prezı­dent­tikke basty úmitker – ekeý. Qazir­gi memleket basshysy Emma­nýel Makron men ońshyl «Ulttyq alań» partııasynyń tóraǵasy Marın Le Pen. Árıne, saıası básekede olardan basqa da kandıdattar tirkeldi. Degen­men, túrli saýaldamalarǵa sú­ıensek, prezıdenttikke negizgi talas Makron men Le Pen arasynda ótpek.

Politico Research júrgizgen saýal­damaǵa sáıkes, birinshi týrda Mak­ron 26 paıyz, Le Pen 23 pa­ıyz qol­daýǵa ıe bolmaq. Osylaısha, 24 sáýirde ekinshi týr ótýi tıis. Bul kezeńde Makron 53 paıyzdyq kór­set­kishpen qaıtadan Fransııa prezı­denttigine saılanady deıdi boljamshylar.

Emmanýel Makron keıingi 20 jylda ekinshi márte prezıdenttikke saılanǵan alǵashqy el basshysy atanýy ábden múmkin. Qazirgi prezıdent úgit-nasıhat jumystary kezinde salyqty tómendetýdi jalǵastyrý­ǵa, zeınetaqy jasyn 65-ke deıin kóterýge jáne halyqty jappaı ju­myspen qamtýǵa ýáde berdi.

Onyń ústine Makrondy Fran­sııada qoldaıtyndar óte kóp. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, ol eldegi saıasat tarazysyn tepe-teń ustaı bilgenimen erekshe. Kóp­te­gen demokratııalyq elde saıasat bar­­­ǵan saıyn polıarlana túsken. Sol­­­shyldar men ońshyldar bir-birin jaqtyrmaıdy. Al Makron qa­lypty sentrıstik ustanymdy saq­tap qaldy. Qazirgi tańda da ol usta­ny­mynan aınymaıtynyn kórsetip keledi.

Ekinshiden, Makronnyń bási joǵary turýyna Ýkraınadaǵy soǵys ta yqpal etýi múmkin. Onyń basty qarsylasy Marın Le Pen basshylyq jasaıtyn «Ulttyq alań» partııasy Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınge jyly qabaq tanytatyny, Eýropa ıntegrasııasyna skeptıkalyq kóz­qaraspen qaraıtyny belgili. Son­dyqtan Reseıdiń Ýkraınaǵa shabýyly men ondaǵy áskerı qylmystaryn qatań aıyptaıtyn fransýz halqy Makrondy tańdaýǵa sheshim qabyl­daýy ábden múmkin.

Ras, qazirgi prezıdent úgit-nası­hat naýqanyna kesh aralasty. Buǵan da sebep – Ýkraınadaǵy soǵys. Ol atalǵan eldiń basshysy Volodı­mır Zelenskıı, Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınmen qaıta-qaıta sóılesip júrip, ishki naýqanǵa kóńil bólýge ýaqyty jetpedi. Bul daýys berý nátıjesine aıtarlyqtaı áser etýi yqtımal.

Jalpy, E.Makron qıyn sátte jol taýyp ketýimen tanymal. Mysaly, ol 2017 jylǵy saılaýda sol kezdegi ahýaldy tıimdi paıdalana otyryp, qarsylastaryn qapy qaldyrǵan edi. Bes jyl burynǵy saıası básekeniń aldynda solshyldardyń negizgi kandıdaty, prezıdent Fransýa Olland bedelinen aıyrylyp, onyń reıtıngi merzimi aıaqtalýǵa bir jyl qalǵanda 4 paıyzǵa deıin túsip ketti. Soǵan baılanysty ol saılaýǵa túsýden bas tartty. Al ońshyldardyń negizgi kan­dıdaty Fransýa Fııon aqsha jym­qyrdy degen aıyppen bes jyl­ǵa bas bostandyǵynan aıyryldy.

Osyndaı sát Makronnyń oń jam­basyna dál keldi. El ishinde solshyldar men ońshyldardyń radı­kaldanýynyń kúsheıýi jıi aıty­lyp júrgen-di. Sony eske ustaǵan ol alańdaǵan sentrıstik ustanymdaǵy halyqtyń qyzý qoldaýyna ıe boldy. Makronnyń komandasy saılaý naýqany kezinde «medıan saılaý­shy» strategııasyna súıene otyryp, sentrıstikke jaqyn kózqaras us­tanatyn solshyldardyń da, oń­shyldardyń da daýsyn jeńip aldy.

Degenmen Le Pendi esten shyǵa­rýǵa bolmaıdy. Ol buǵan deıin eki márte prezıdenttikke talasyp kór­gen. Biraq ekeýinde de joly bol­ǵan joq. Áıtse de «Ulttyq alań» par­tııasynyń jetekshisi birtindep alǵa jyljyp, halyqtyń qoldaýyn ıemdenip keledi. Máselen, 2012 jylǵy saılaýda ol birinshi týrda 6,4 mıllıon daýys jınap, úshin­shi orynǵa turaqtady. Esterińizde bolsa, sol jyly Fransýa Olland pen Nıkolıa Sarkozı tıisinshe 28,6 jáne 27,1 paıyz daýys jınap, ekinshi týrǵa ótken edi. Aqyrynda «úsh jolaqty eldiń» tizginin Olland myrza ustaǵan.

Le Penniń 2012 jylǵy saılaý­daǵy nátıjesi bir nárseni anyq ań­ǵart­ty. Fransııada ońshyl usta­nymdaǵylar sany kóbeıip keledi. Mysaly, 2014 jylǵy mýnısıpaldy saılaýda «Ulttyq alań» partııasy 7 paıyz qoldaýǵa ıe bolyp, eldegi úshinshi kúshke aınaldy. Sol jyly mamyrda ótken Fransııanyń Eýropa Parlamentteri saılaýynda ozyq shyǵyp, 25,4 paıyz daýys jınady. Osylaısha, «Halyqtyq qozǵa­lys úshin odaǵy» men Sosıalıstik partııany shań qaptyryp ketti. Nátıjesinde, tuńǵysh ret Fransııada ásire ońshyl kózqarastaǵy partııa jeńiske jetti.

Kelesi 2017 jylǵy prezıdenttik saılaýda da Marın Le Pen básekege túsken. Bul joly da joly bolǵan joq. Áıtse de, onyń ekinshi týrǵa ótkenin aıta ketken jón. Birinshi týrda Marın hanymdy 7,6 mıl­lıon turǵyn qoldap daýys berdi. Bul – jalpy elektorattyń 21,3 paıyzy. Ol tek Emmanýel Makronǵa ǵana (24 paıyz) ese jiberdi. Ekinshi týrda qalǵan úmitkerlerdiń bári Le Penge qarsy ekenin aıtyp, qol­daýshylaryn Makronǵa daýys berýge shaqyrǵan. Saldarynan «Ulttyq alań» jetekshisi 34 paıyz daýysty qanaǵat tutty.

Endeshe, bıylǵy saıası doda Marın hanym úshin ne bel, ne bel­beý ketetin sát. Alda-jalda bul saılaýda jeńiske jete almasa, halyq aldyndaǵy abyroıy bir­tin­dep túse beretinin boljaý qıyn emes. Sondyqtan Le Pen baryn salyp jatyr. Ol qazirgi tańda par­tııa­nyń kóshbasshysy retinde usta­ny­myn «Ulttyq alańnyń» negizin qalaǵan ákesi Jan-Marıden ózgeshe ekenin kórsetýge talpyndy. Tipti partııanyń atyn ózgertti.

Le Pen hanym keıingi ýaqytta búkil halyqtyń kóńilin taýyp, ońshyldardyń ǵana emes, búkil fransýzdyń kóshbasshysy atanýǵa laıyq ekenin kórsetýge talpynyp júr. VA+ arnasyna bergen suh­batynda jeke kózqarasy men otbasy týraly áńgimelep berdi.

«Saýytymdy sheshetin mezgil jetti. Fransýzdar meni jaqy­ny­raq tanýy tıis. Osylaısha maǵan jaqsyraq baǵa bere alady. Bálkim, saıası básekege aralasa­tyn áıel retin­de saıası soqqy qabyl­daı­tyn­dyqtan, ýaqyt óte kele qatal kórine bastaısyń. Menińshe, búginde osy qataldyqty tastaıtyndaı deńgeıge jettim. Jaýyngerdiń artynda ana­nyń turǵanyn kóresiz», dedi ol.

Marın hanym ómir súrý qunyna erekshe nazar aýdaratynyn birneshe ret aıtty. Onyń antımıgrasııalyq baǵdarlamasy qyzý talqylandy. Ol qoǵamdyq oryndarda musyl­mansha oramal taǵýǵa tyıym salmaq. Marın hanym ımmıgrasııa máselesin jalpy halyqtyń tańdaýyna usynyp, referendým jasaýdy kózdeıdi. Onyń usynǵan qujatynda zańsyz ımmıgranttar men zań buzǵan bosqyndardy elden shyǵarý kózdelgen. Áıtse de, Le Pen óz partııasynyń buǵan deıin talaı márte kótergen bir jynysty neke men jasandy túsik jasatýǵa qarsylyqty eskermegen eken.

Bir qyzyǵy, saılaýda kútpegen nátıje de tirkelip qalýy yqtımal. Ásire ońshyl esseıst, telejúrgizýshi Erık Zemmýr prezıdenttik saılaýǵa qatysty. Byltyr kúzde júrgizilgen saýaldamalardyń birinde ol aıdy aspannan bir-aq shyǵaryp, 17 pa­ıyz qoldaýǵa ıe ekenin kórsetken. Jýrnalıst ıslamǵa, ımmıgrasııaǵa, bilim berýdegi sátsizdikterge syn aıtyp, sondaı-aq fransýz órkenıeti quldyrap barady dep dabyl qaǵyp júr. Biraq sońǵy saýaldama ony qoldaıtyndar sany 9 paıyzdan aspaıtynyn kórsetti.

Saıası dodanyń kórkin qyzdy­ratyn taǵy bir úmitker – Jan-Lıýk Melenshon. Ol baǵanyń ósýin toq­tatyp, prezıdenttik júıeni qaıta qurýǵa ýáde berdi. Sondyqtan shyǵar ony qoldaıtyndar sany kún sanap artyp barady. Sońǵy saýaldamada elektorattyń 17 paıyzy oǵan daýys beretinin aıtqan.

Qysqasy, Fransııadaǵy prezı­denttik saılaý Ýkraınadaǵy soǵysqa qaramastan búkil Eýropa kóz tikken oqıǵaǵa aınalyp otyr. Úsh jolaqty eldiń tizginin kim ustaıtyny qart qurlyq úshin ǵana emes, Ýkraınaǵa da, álemge de mańyzdy bolmaq.