Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
2020 jyly Belarýs elinde másele týyndasa, Qazaqstan 2022 jyldyń basynda «Qasiretti qańtar» oqıǵasyn bastan ótkerdi. Sonymen qatar eki elde de ekonomıkalyq jáne saıası sıpattaǵy birqatar obektıvti ishki sebep tolqýlardyń negizine aınaldy. Sol sebep-saldarlardy joıý, saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq júıeniń qalyptasqan tájirıbesin ózgertý qoǵam men memleketti turaqtandyrýdyń qajetti shartyna aınalǵany málim. Belarýs Respýblıkasynda saıası júıeni reformalaý máseleleri sońǵy birneshe jyl ishinde iske asty. Al daǵdarys 2020 jyly sharyqtaý shegine jetti. Kóptegen dıalog alańdarynda josparlanǵan reformalarǵa qatysty qoǵamdyq talqylaýlardyń jandanýy osy jyldyń aqpan aıynda elde referendým ótkizýge jáne Konstıtýsııanyń jańartylǵan nusqasyn qabyldaýǵa múmkindik berdi. Onda Belarýs memleketiniń saıası jáne áleýmettik júıesin jańǵyrtý týraly usynystar kórinis tapty. Nátıjesinde, Belarýs elinde kúshti prezıdenttik bıligi bar aralas júıeden («sýperprezıdenttik» respýblıka) Memleket basshysynyń da, Parlamenttiń de, sondaı-aq zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıliginiń, ózge de organdarynyń saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq prosesterge teńestirilgen yqpaly bar aralas júıege kóshý bastaldy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aıtqan usynystar da Qazaqstannyń saıası júıesin kúshti prezıdenttik bılikten túrli demokratııalyq ókildik júıesine kóshý arnasynda qaıta qurýǵa baǵyttalǵan. Partııalyq júıeni josparly jańǵyrtý jáne demokratııalandyrý, tirkeý shegi men partııalardyń óńirlik ókildigin tómendetý, Prezıdent pen jergilikti bıliktiń atqarýshy tarmaǵynyń basshylaryna óz ókildigi kezinde partııalyq uıymnyń múshesi bolýǵa tyıym salý, saılaý júıesin taza proporsıonaldy júıeden, aralas proporsıonaldy-majorıtarly júıege ózgertý – osy ózgeristerdiń barlyǵy áleýmettik toptardyń múddelerin bildirý múmkindigin kúsheıtýge tıis. Aıtpaqshy, Belarýs Respýblıkasynda da majorıtarlyqtan aralas saılaý júıesine kóshý múmkindigi belsendi talqylandy, bul bizdiń saıası júıelerimizdi ózgertýdiń tańdalǵan jolynyń durystyǵynyń kórsetkishi ekeni ras.
Qazaqstan úshin sózsiz artyqshylyq árıne, Prezıdent bıliginiń bedeli men zańdylyǵyna qaýip tóndiretin sybaılas jemqorlyq táýekelderin tómendetýge umtylý bolyp tur. Bul baǵytta Memleket basshysynyń jaqyn týystaryna memlekettik bılik organdarynda jáne memlekettik kásiporyndardyń basshylyǵynda resmı laýazymdardy atqarýǵa zańmen tyıym salý týraly usynysyn quptaýǵa bolady. Konstıtýsııalyq sot qurý týraly sheshim de mańyzdy jańalyq. Belarýs elinde mundaı ınstıtýt uzaq ýaqyt jumys istedi, biraq júrgizilip jatqan reformalar barysynda onyń róli kúsheıtilip, azamattar ózderiniń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaý úshin osy organǵa tikeleı júginýge quqyly boldy. Kórip otyrǵanymyzdaı, quqyq qorǵaý ınstıtýttarynyń rólin kúsheıtý jáne azamattardyń quqyqtary men bostandyǵyna kepildik berý turǵysynan uqsas kózqaras Qazaqstanda da bar.
Memlekettiń ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyn ózgertý salasyndaǵy sheshimder, máslıhattardyń jergilikti ókildi organdar retindegi rólin kúsheıtý azamattarǵa degen qamqorlyqtyń kórsetkishine aınalmaq.
Osylaısha, Qazaqstan men Belarýs elderi aldynda teń dárejede turǵan XXI ǵasyrdyń syn-qaterleri eki elde de daǵdarys qubylystaryna reaksııa retinde bastalǵan saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtý barysynda óte uqsas sheshimderdi ómirge ákeldi. Bul daǵdarysty eńserýde tańdalǵan joldyń durystyǵyn rastaıdy.
Alekseı BELIаEV,
Belarýs memlekettik ekonomıkalyq ýnıversıteti magıstrlik daıyndyq ınstıtýtynyń dırektory,
saıasattanýshy
