– Kárimbek aǵa, áýeli jaqsy jańalyqtardan bastasaq?
– Eń birinshi úlken jańalyq – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Ulttyq Ǵylym akademııasyna memlekettik mártebesiniń qaıtarylǵany. 2003 jyly qoǵamdyq birlestik bolyp qalǵan-tyn bul akademııa. Basshymyz Murat Jurynov akademııany 19 jyl boıy bir tıynsyz basqaryp keldi. Osyndaı jaǵdaıda júrip memlekettik mártebe alǵanyna ǵylymı orta bórkin aspanǵa atqanyn aıtqym keledi. Ǵylym salasy sala bolýdan qalyp edi ǵoı. Ár mınıstrliktiń 5-6-dan ǵylymı zertteý ınstıtýty bar. Ǵylymǵa quıylýǵa tıis qarajat sol mınıstrlikterge bólinip keldi. Ol bir deńiz. Odan keıin ár mekeme «bas-basyna bı bolyp» ártaraptanǵannan ne bolady? Jaýapkershilik joǵalady. Sondyqtan mynadaı almaǵaıyp zamanda ǵylym salasy bir ortalyqtanǵany óte quptarlyq is, qýanyshty jaǵdaı. UǴA prezıdentin Memleket basshysynyń ózi bekitetindikten, mártebesi joǵarylaıdy jáne jaýapkershilik kúsheıedi.
Ekinshi jańalyq – Prezıdent Toqaev gýmanıtarlyq salaǵa úlken betburys jasady. Ulttyq mánge ıe til bilimi, ádebıet, tarıh, arheologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn grantqa telmirtpeı, memlekettik tapsyrystan aqsha qarastyrylatyn boldy. Gýmanıtarlyq ınstıtýttardyń bárine memleketten aqsha bólinedi endi. Buryn bir grant utsa, sony seksen adam bólip alatyn. Grantqa ıe bolmaǵandar jumyssyz qalatyn edi. Qazir bul másele túbegeıli retteldi.
Úshinshi jańalyq – jastardy ǵylymǵa tartý máselesi sheshildi. Buǵan deıin bul óte qıyn problema-tuǵyn. Jobaǵa qatysqandar arasynda adamı faktorlar oınap ketip, granttardy kóbine akademıkter ıelenip, jastar joldan qaǵylatyn. Qazir jańa zań boıynsha olardyń óz granttary bar. Shetelge oqytatyn 500 grant jeke bólingen.
– Búgingi jıynnan ne kútemiz? Kezekti jıynnyń biri bolyp qalmaı ma ózi?
– Qazaq tilin memlekettik tuǵyryna qondyramyz degen máseleniń bári beker bolyp shyǵady, eger ǵylymı negiz jasalyp, sol boıynsha áreket etpese... Sondyqtan Ulttyq Ǵylym akademııasy men Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty birlesip, «Qazaq til biliminiń búgini men bolashaǵy» atty dóńgelek ústel uıymdastyryp, osyndaı kókeıkesti másele kóterip otyrǵany óte oryndy. Keshe ǵana Prezıdent Joldaýynda da aıtty, «qazaq tilin jańǵyrtýymyz kerek» dep. Sol jańǵyrtý jolynda ne istelip jatyr, neni qolǵa alýymyz kerek? Qur sóz aıtqanmen birdeńe júzege asyp ketpeıdi ǵoı. «Qazaq tili qashan ǵylym tiline aınalady?» degen qoǵamdyq pikir qazir qaınap tur. Jalpy, qazaq til biliminiń jaǵdaıy jáne bolashaǵy sóz bolmaqshy bul otyrysta. О́ıtkeni bizdiń Ulttyq Ǵylym akademııasy jyl saıyn Prezıdentke Qazaqstanda ulttyq ǵylymdy damytý boıynsha baıandama jasaıdy. Sol ulttyq baıandamanyń til bilimin damytý boıynsha jumysshy tobynyń jetekshisi akademık Zeınep Bazarbaeva da qatysady sharaǵa. 2021 jyldyń aıaǵynda Prezıdentke usynylǵan jalpy ǵylym salasynyń ishinde til ǵylymynyń qazirgi jaǵdaıy men bolashaǵy degen taqyrypta úlken máseleler kóterildi. Onda qazaq tilin ǵylym tiline qalaı aınaldyrýdyń negizgi tetikteri álemdik tildik ahýalmen salystyra otyryp ázirlendi. Sonyń negizi osy dóńgelek ústel barysynda talqylanatyn bolady.
Qazir qazaq tiliniń termınologııasy tyǵyryqqa tireldi. Árkim qaltasynan termın shyǵaratyn boldy. Birizdilik kerek qoı. Tildik qorymyzdy paıdalaný arqyly damytý kerek sóz qoldanysymyzdy. Tildi shubarlamaý qajet. Bul turǵyda halyqaralyq termınderdi aýdarý da kúıip turǵan másele. Mysaly, telegrammany jedelhat desek, telefaks, teletaıptar aýdarylmaı qaldy, nege aýdarylmaıdy olar? Meıramhana restorannyń tikeleı aýdarmasy bola almaıdy. Dáldik kerek. Osy jóninde termınolog ǵalym Sherýbaı Qurmanbaıuly baıandama jasaıdy. Buryn morfologııanyń quramynda qaralyp kelgen sózjasam salasynyń qalyptasýy, damýy, bolashaǵy týraly men ózim baıandama jasaımyn. Til mádenıetin damytýǵa negiz bolatyn – sózjasam. Qazir aqparat quraldarynda kim qalaı sóılegisi kelse, solaı silteıdi. Ásirese telearnalardaǵy júrgizýshilerdiń sózderine qaıran qalasyń. Sosyn ázilkeshterimiz shyǵyp alyp, kúldiremiz dep búldiretinin bilmeıtin sııaqty. Sondyqtan bul jerde ǵalymdar arasynda erkin talqylaý júredi.
– Qazaq tili memlekettik mártebe alýy jolynda áýeli ǵylymı negizdeme kerek dep júrsiz. Sol ǵylymı negizdeme bar ma bizde? Bar bolsa nege jemisin bermeı júr?
– Bar. Tom-tom kitaptar shyqty, biraq oqıtyn adam joq ony. Nege? О́ıtkeni qazaq tiline qajettilik joq.
– Qajettilikti qaıtsek týdyramyz?
– Qajettilik memlekettik til bılik tili bolǵanda týady. Prezıdent Ákimshiliginen bastap, Úkimet keńsesi, Parlament, mınıstrliktiń bárinde birinshi qazaq tili saltanat qurýy kerek. Bir mysal aıtaıyn, 2007 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń joǵary bilim departamentinde dırektor bolyp turǵanymda Prezıdent Ákimshiliginen tapsyrma tústi. «Joǵary jaqqa joldanatyn is-qaǵazdar, resmı hattardyń bári memlekettik tilde jiberilsin. Orysshasy qosymsha júrsin» degen. Jurttyń bári typyrlap qaldy. Qazaq tildi qyzmetkerlerdiń aıdarynan jel eskeni esimde sonda. Kádimgideı bedeli ósip qaldy memlekettik tildi biletin kadrlardyń. Mınıstrliktegi 12 departamenttiń abyroılysy biz bop shyǵa keldik, qazaq tildi bolǵandyqtan. Solaı bir jylǵa jýyq ýaqyt ótisimen, «munymyz bolmaıdy eken. Áýeli oryssha bolsyn, qazaqshasy qosymsha júrsin» dep shyǵa keldi. Bitti, taz qalpymyzǵa qaıta tústik. Eń birinshi másele – bılik tiline aınaldyrý. «Depýtattar qazaq tilin bilmeıdi» degen ánsheıin sóz. Bes-alty sóılem antty jattap aıta almaıtyndar halyq qalaýlysy bolyp qalaı saılanady?! Onymen qoımaı, halyqtyń muń-muqtajyn minberden jetkizedi dep el senim artqan depýtattarǵa qazaq tilin úıretý úshin mıllıardtar bólinip jatqanyn bilesiz be? Bul sumdyq emes pe?! El amanatyn arqalap, halyq atynan sóıleýge tıis adam memlekettik tildi bilmese, depýtat bolyp saılanbaýy kerek.
Konstıtýsııa ózgereıin dep jatyr, Konstıtýsııalyq Keńes emes, sot bolmaqshy. Bir úmitimiz osy. Buǵan deıin qalaı shyrylda, olaı shyrylda – báribir edi. Konstıtýsııalyq quqyq taptalyp jatqan soń eshteńe ónbeıdi. О́ıtkeni sot joq-ty. Konstıtýsııalyq Keńeske Prezıdent, Parlament, Úkimet qana hat joldaı alatyn. Endi kez kelgen adamnyń konstıtýsııalyq sotqa júginýine bolady.
– Keshe ǵana bir áriptesim «Egemen Qazaqstan» gazetine Prezıdenttiń jastar kadrlyq rezervine engen jastardyń kóbi ana tilin bilmeıtinin jazyp, másele kóterdi...
– Prezıdent stıpendııasyna «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqıtyn jastarǵa qazaq tilin bilýdi mindettemegen. Aǵylshyn, taǵy basqa tilderdi bilý mindet, al qazaq tili mindet emes. Aǵylshyn tilinen test tapsyrǵanda synaqtan 5 emes, 6-7 baldyq shkala kórsetkende ǵana ótedi. Al qazaq tilin tym quryǵanda aýyzeki deńgeıde meńgerý mindettelse de bolatyn edi ǵoı. Sony aldyryp tastady. Kúlekeevtiń kezinde «Bolashaq» baǵdarlamasynyń talaptaryna engizý kerek dep aıtqanbyz. Sonda «joq, bolmaıdy. Basqa ulttardyń quqyǵy buzylady» degen jaýap aldyq.
– Budan asqan soraqylyq bola ma?
– Budan asqan soraqylyqtar da bar! Qazaq balabaqshasy ne, orys balabaqshasy ne, bári oryssha shúldirlep júr. Aralas mektepter úlken ahýal týdyryp tur. Máselen, aralas mektepterde orys synybynda oqyp jatqandardyń 63 paıyzy ózimizdiń qazaqtar. Bular taza orys bolyp shyǵady. Negizgi basymdyqty memlekettik tildegi mektepterge berý kerek. Qazir salynatyn bilim oshaqtarynyń bári memlekettik tilde oqytatyn qazaq mektepteri bolýǵa tıis. Qazaq tiliniń túbine jetetin – aralas mektepter. Ahmet Baıtursynuly 1925 jyly «aralas mekteptiń sanyn arttyrý, bul – ult retinde joıýdyń birden bir joly. Bastaýysh mektepke baratyn árbir bala tek óziniń ana tilinde bilim alýy kerek» depti. Meniń ustazym, akademık Shora Sarybaevtyń sózi bar: «qazaq balabaqshalarynyń sanyn kóbeıtpeı, qazaq tiliniń kósegesi kógermeıdi», degen. Men ózim negizi shet tili mamanymyn. Qazaq-nemis tilderi salystyrmaly grammatıkasymen jumys jasap, joǵary oqý oryndarynda nemis tilindegi tuńǵysh qazaq tiline arnalǵan oqýlyqtyń avtorymyn. Mundaǵy aıtpaǵym, men úshtildilikke qarsy emespin. Alash arysy Halel Dosmuhamedulynyń tujyrymdy oıy bar: «Qazaq tilin bilip turyp, oryssha sóıleseń – súıinish. Ana tilin bilmeı turyp, bótenshe sóıleseń – kúıinish», degen. Men de osy ustanymdamyn.
Taǵy da qaıtalap aıtamyn, qazir eki qazaqtyń biri shet tilin meńgerip aldy. О́zderine kerek bolǵan soń. Qazaq tilin bilmeıdi, biraq. Nege? О́ıtkeni qajettilik joq. Sol sebepti, birinshi – bılik qazaqsha sóılesin. Ekinshi – bizdiń altyn qor sanalatyn «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqıtyndarǵa qazaq tilin mindetteý kerek. Úshinshi – aralas mektepterden góri memlekettik tildegi mektepterge basymdyq berilýi kerek. Osyny aıtqan bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Qanatulyna alǵys bildirýge ázirmin.
– Osy jerde suraqty tótesinen qoıǵym keledi. Jańarǵan Qazaqstanda memlekettik til máselesin sheshý úshin ne istegen durys dep oılaısyz?
– Bárin basynan bastaý úshin memleket til týraly jeke zań qabyldap, joǵarydaǵy usynystyń bárin soǵan engizý kerek. Qazir sál-sál seń qozǵalǵan sekildi. Memlekettik qyzmetkerlerge qazaq tilinen test tapsyrý qolǵa alynyp jatyr eken. Biraq ol kóp nárse sheshpeıdi. Buryn da tapsyryp kelgen, biraq odan alǵan baly jalpy esepke alynbaǵan.
Qoıan degen jándik bar. Denesinen bas salsań, aıaǵymen tepkilep, qol-aıaǵyńdy qyzyl-ala qan qylady. Ony tek qulaǵynan ǵana ustaýǵa bolady. Sonda tyrp etpeıdi. Sol sııaqty til máselesine kelgende jalǵyz-aq amal – qulaqtan basý, ıaǵnı mindetteý. Qajettilik týdyrý. Mysaly, Prezıdenttiń jastar kadrlyq rezervine ótý úshin qazaq tilin bilý mindetti nemese test tapsyrsyn desin, amal joq úırenedi bári.
– Sońǵy suraq, jaqynda Nur-Sultan qalasy Qoǵamdyq keńesiniń múshesi bolypsyz, ne tyndyram dep bardyńyz onda?
– Munda birinshi kezekke qoıǵanym – elordadaǵy aralas mektep máselesi. Bul degen masqara ekenin joǵaryda aıttym. Qazaq balalarynyń 54 paıyzy ǵana qazaqsha, 44 paıyzy oryssha oqıdy. Onyń ishinde aralas mekteptegi oryssha oqıtyn qazaqtardyń sany –
63 paıyz. Osylaı kete bersek ne bolamyz? Osynyń túbine jetpeı qoımaımyn. Sosyn kóp aýysymdy mektepterdiń sanyn qysqartýǵa úles qosý. Mektep jetpeı jatyr degen ótirik. Depýtattardy qazaqsha oqytýǵa bólinetin mıllıardtardy qazaq mektepterin salýǵa bursa jetkilikti. Áý basta úırenbegen olardy nemenege tárbıelemekpiz?
– Osylaı oı bólisip, suhbat bergenińizge rahmet, aǵa.
Áńgimelesken
Jánibek ÁLIMAN,
«Egemen Qazaqstan»
