Rýhanııat • 27 Sáýir, 2022

Kárimbek Qurmanálıev: «Qajettilik týdyrmaı, qazaq tili kógermeıdi»

5034 ret kórsetildi

Búgin bolmaqshy «Qazaq til biliminiń búgini men bolashaǵy» atty dóńgelek ústeldiń qarsańynda osy is-sharaǵa sebepker bolyp otyrǵan ǵalym – QR UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Kárimbek Qurmanálıevpen kezdesip, az-kem áńgimege tartqan edik.

– Kárimbek aǵa, áýeli jaqsy jańa­lyq­tardan bastasaq?

– Eń birinshi úlken jańalyq – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Ulttyq Ǵylym akademııasyna memlekettik mártebesiniń qaıtarylǵany. 2003 jyly qoǵamdyq birlestik bolyp qalǵan-tyn bul akademııa. Basshymyz Murat Jurynov akademııany 19 jyl boıy bir tıyn­syz basqaryp keldi. Osyndaı jaǵ­daı­da júrip memlekettik mártebe alǵanyna ǵylymı orta bórkin aspanǵa atqanyn aıtqym keledi. Ǵylym salasy sala bolýdan qalyp edi ǵoı. Ár mınıstrliktiń 5-6-dan ǵylymı zertteý ınstıtýty bar. Ǵylymǵa quıylýǵa tıis qarajat sol mınıstrlikterge bólinip keldi. Ol bir deńiz. Odan keıin ár mekeme «bas-basyna bı bolyp» ártaraptanǵannan ne bolady? Jaýapkershilik joǵalady. Sondyqtan mynadaı almaǵaıyp zamanda ǵylym salasy bir ortalyqtanǵany óte qup­tar­lyq is, qýanyshty jaǵdaı. UǴA prezıdentin Memleket basshy­sy­nyń ózi bekitetindikten, mártebesi jo­­ǵa­ry­laıdy jáne jaýapkershilik kú­she­ıedi.

Ekinshi jańalyq – Prezıdent Toqaev gýmanıtarlyq salaǵa úlken bet­burys jasady. Ulttyq mánge ıe til bilimi, ádebıet, tarıh, arheologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn grant­qa telmirtpeı, memlekettik tapsyrystan aqsha qarastyrylatyn boldy. Gýmanıtarlyq ınstıtýttardyń bá­ri­ne ­memleketten aqsha bólinedi endi. Buryn bir grant utsa, sony seksen adam bólip alatyn. Grantqa ıe bolmaǵandar ju­myssyz qalatyn edi. Qazir bul másele tú­be­­geıli retteldi.

Úshinshi jańalyq – jastardy ǵy­lym­ǵa tartý máselesi sheshildi. Buǵan deıin bul óte qıyn problema-tu­ǵyn. Jobaǵa qatysqandar arasynda adamı faktorlar oınap ketip, granttardy kóbine akademıkter ıelenip, jastar jol­dan qaǵylatyn. Qazir jańa zań boıynsha olardyń óz granttary bar. She­telge oqytatyn 500 grant jeke bólingen.

– Búgingi jıynnan ne kútemiz? Kezekti jıynnyń biri bolyp qal­maı ma ózi?

– Qazaq tilin memlekettik tuǵyryna qondyramyz degen máseleniń bári beker bolyp shyǵady, eger ǵylymı negiz jasa­lyp, sol boıynsha áreket etpese... Sondyqtan Ulttyq Ǵylym akademııasy men Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty birlesip, «Qazaq til biliminiń búgini men bolashaǵy» atty dóńgelek ústel uıymdastyryp, osyn­daı kókeıkesti másele kóterip otyr­ǵany óte oryndy. Keshe ǵana Prezıdent Joldaýynda da aıtty, «qazaq tilin jańǵyrtýymyz kerek» dep. Sol jańǵyrtý jolynda ne iste­lip jatyr, neni qolǵa alýymyz kerek? Qur sóz aıtqanmen birdeńe júze­ge asyp ketpeıdi ǵoı. «Qazaq tili qashan ǵylym tiline aınalady?» degen qoǵamdyq pikir qazir qaınap tur. Jal­py, qazaq til biliminiń jaǵdaıy jáne bolashaǵy sóz bolmaqshy bul otyrysta. О́ıtkeni bizdiń Ulttyq Ǵylym akademııasy jyl saıyn Prezıdentke Qazaqstanda ulttyq ǵylymdy damytý boıynsha baıandama jasaıdy. Sol ulttyq baıan­da­manyń til bilimin damytý boıynsha jumysshy tobynyń jetekshisi akademık Zeınep Bazarbaeva da qa­ty­sady sharaǵa. 2021 jyldyń aıa­ǵynda Prezıdentke usynylǵan jalpy ǵylym salasynyń ishinde til ǵy­ly­my­nyń qazirgi jaǵdaıy men bola­sha­ǵy degen taqyrypta úlken máseleler kóterildi. Onda qazaq tilin ǵylym tiline qalaı aınaldyrýdyń negizgi tetikteri álemdik tildik ahýalmen salystyra otyryp ázirlendi. Sonyń ne­gizi osy dóńgelek ústel barysynda tal­qylanatyn bolady.

Qazir qazaq tiliniń termınologııa­sy tyǵyryqqa tireldi. Ár­kim qalta­sy­nan termın shyǵaratyn boldy. Birizdilik kerek qoı. Tildik qory­myzdy paıdalaný arqyly damytý kerek sóz qoldanysymyzdy. Tildi shu­­barlamaý qajet. Bul turǵyda halyq­ara­lyq termınderdi aýdarý da kúıip turǵan másele. Mysaly, telegrammany jedelhat desek, telefaks, teletaıptar aýdarylmaı qaldy, nege aýdarylmaıdy olar? Meıramhana restorannyń tikeleı aýdarmasy bola almaıdy. Dáldik kerek. Osy jóninde termınolog ǵalym Sherýbaı Qurmanbaıuly baıandama jasaıdy. Buryn morfologııanyń quramynda qaralyp kelgen sózjasam salasynyń qalyptasýy, damýy, bolashaǵy týraly men ózim baıandama jasaımyn. Til mádenıetin damytýǵa negiz bolatyn – sózjasam. Qazir aqparat quraldarynda kim qalaı sóılegisi kelse, solaı sil­teı­di. Ásirese telearnalardaǵy júr­gizý­shilerdiń sózderine qaıran qa­la­syń. Sosyn ázilkeshterimiz shyǵyp alyp, kúldiremiz dep búldiretinin bilmeıtin sııaqty. Sondyqtan bul jerde ǵalymdar arasynda erkin talqylaý júredi.

– Qazaq tili memlekettik mártebe alýy jolynda áýeli ǵylymı negiz­de­me kerek dep júrsiz. Sol ǵy­lymı negizdeme bar ma bizde? Bar bolsa nege jemisin bermeı júr?

– Bar. Tom-tom kitaptar shyqty, biraq oqıtyn adam joq ony. Nege? О́ıt­keni qazaq tiline qajettilik joq.

– Qajettilikti qaıtsek týdyramyz?

– Qajettilik memlekettik til bılik tili bolǵanda týady. Prezıdent Ákim­shi­liginen bastap, Úkimet keńsesi, Par­la­­ment, mınıstrliktiń bárinde birinshi qazaq tili saltanat qurýy kerek. Bir mysal aıtaıyn, 2007 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń joǵary bilim departamentinde dırektor bolyp turǵanymda Prezıdent Ákimshiliginen tapsyrma tústi. «Joǵary jaqqa joldanatyn is-qaǵazdar, resmı hattardyń bári memlekettik tilde jiberilsin. Orys­shasy qosymsha júrsin» degen. Jurttyń bári typyrlap qaldy. Qazaq tildi qyzmetkerlerdiń aıdarynan jel eskeni esimde sonda. Kádimgideı be­de­li ósip qaldy memlekettik tildi biletin kadrlardyń. Mı­nıstrliktegi 12 departamenttiń abyroılysy biz bop shyǵa keldik, qazaq tildi bolǵandyqtan. Solaı bir jylǵa jýyq ýaqyt ótisimen, «munymyz bolmaıdy eken. Áýeli oryssha bolsyn, qazaqshasy qosymsha júrsin» dep shyǵa keldi. Bitti, taz qalpymyzǵa qaıta tústik. Eń birinshi másele – bılik tiline aınaldyrý. «Depýtattar qazaq tilin bilmeıdi» degen ánsheıin sóz. Bes-alty sóılem antty jattap aıta almaıtyndar ha­lyq qalaýlysy bolyp qalaı saılanady?! Onymen qoımaı, halyqtyń muń-muqtajyn minberden jetkizedi dep el senim artqan depýtattarǵa qazaq tilin úıretý úshin mıllıardtar bólinip jatqanyn bilesiz be? Bul sumdyq emes pe?! El amanatyn arqalap, halyq atynan sóıleýge tıis adam memlekettik tildi bilmese, depýtat bolyp saılanbaýy kerek.

Konstıtýsııa ózgereıin dep jatyr, Konstıtýsııalyq Keńes emes, sot bolmaqshy. Bir úmitimiz osy. Buǵan deıin qalaı shyrylda, olaı shyrylda – báribir edi. Konstıtýsııalyq quqyq taptalyp jatqan soń eshteńe ónbeıdi. О́ıtkeni sot joq-ty. Konstıtýsııalyq Keńeske Prezıdent, Parlament, Úkimet qana hat joldaı alatyn. Endi kez kelgen adamnyń konstıtýsııalyq sotqa júginýine bolady.

– Keshe ǵana bir áriptesim «Egemen Qazaqstan» gazetine Prezı­dent­tiń jastar kadrlyq rezervine engen jastardyń kóbi ana tilin bil­meı­tinin jazyp, másele kóterdi...

– Prezıdent stıpendııasyna «Bola­shaq» baǵdarlamasymen oqı­tyn jas­tarǵa qazaq tilin bilýdi min­det­temegen. Aǵyl­shyn, taǵy basqa tilderdi bilý mindet, al qazaq tili mindet emes. Aǵylshyn tilinen test tapsyrǵanda synaqtan 5 emes, 6-7 baldyq shkala kórsetkende ǵana ótedi. Al qazaq tilin tym quryǵanda aýyzeki deń­geı­de meńgerý mindettelse de bolatyn edi ǵoı. Sony aldyryp tastady. Kúlekeevtiń kezinde «Bolashaq» baǵdarlamasynyń talaptaryna engizý kerek dep aıtqanbyz. Sonda «joq, bolmaıdy. Basqa ulttardyń quqyǵy buzylady» degen jaýap aldyq.

– Budan asqan soraqylyq bola ma?

– Budan asqan soraqylyqtar da bar! Qazaq balabaqshasy ne, orys balabaq­sha­sy ne, bári oryssha shúldir­lep júr. Aralas mektepter úlken ahýal týdyryp tur. Máselen, aralas mektepterde orys synybynda oqyp jatqandardyń 63 paıyzy ózimizdiń qazaqtar. Bular taza orys bolyp shyǵady. Negizgi basymdyqty memlekettik tildegi mektepterge berý kerek. Qazir salynatyn bilim oshaq­tarynyń bári memlekettik tilde oqy­tatyn qazaq mektepteri bolýǵa tıis. Qazaq tiliniń túbine jetetin – aralas mektepter. Ahmet Baıtursynuly 1925 jyly «aralas mekteptiń sanyn arttyrý, bul – ult retinde joıýdyń birden bir joly. Bastaýysh mektepke baratyn árbir bala tek óziniń ana tilinde bilim alýy kerek» depti. Meniń ustazym, akademık Shora Sarybaevtyń sózi bar: «qazaq balabaqshalarynyń sanyn kóbeıtpeı, qazaq tiliniń kósegesi kógermeıdi», degen. Men ózim negizi shet tili mamanymyn. Qazaq-nemis tilderi salys­tyrmaly grammatıkasymen ju­mys jasap, joǵary oqý oryndarynda nemis tilindegi tuńǵysh qazaq tiline arnalǵan oqýlyqtyń avtorymyn. Mundaǵy aıtpaǵym, men úshtildilikke qarsy emespin. Alash arysy Halel Dosmuhamedulynyń tujyrymdy oıy bar: «Qazaq tilin bilip turyp, oryssha sóıleseń – súıinish. Ana tilin bilmeı turyp, bótenshe sóıleseń – kúıinish», degen. Men de osy ustanymdamyn.

Taǵy da qaıtalap aıtamyn, qazir eki qazaqtyń biri shet tilin meńgerip aldy. О́zderine kerek bolǵan soń. Qazaq tilin bilmeıdi, biraq. Nege? О́ıtkeni qajettilik joq. Sol sebepti, birinshi – bılik qazaqsha sóılesin. Ekinshi – bizdiń altyn qor sanalatyn «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqıtyndarǵa qazaq tilin mindetteý kerek. Úshinshi – aralas mektepterden góri memlekettik tildegi mek­tepterge ba­sym­dyq berilýi kerek. Osyny aıtqan bilim jáne ǵylym mı­nıstri Ashat Qanatulyna alǵys bil­dirýge ázirmin.

– Osy jerde suraqty tótesinen qoı­ǵym keledi. Jańarǵan Qazaq­s­tan­da memlekettik til máselesin she­shý úshin ne istegen durys dep oı­laısyz?

– Bárin basynan bastaý úshin memleket til týraly jeke zań qabyldap, jo­ǵa­rydaǵy usynystyń bárin soǵan engizý kerek. Qazir sál-sál seń qoz­ǵal­ǵan sekildi. Memlekettik qyz­met­­ker­ler­ge qazaq tilinen test tapsyrý qol­ǵa alynyp jatyr eken. Biraq ol kóp nár­se sheshpeıdi. Buryn da tapsyryp kelgen, biraq odan alǵan baly jalpy esepke alynbaǵan.

Qoıan degen jándik bar. Denesinen bas salsań, aıaǵymen tepkilep, qol-aıaǵyń­dy qyzyl-ala qan qylady. Ony tek qulaǵynan ǵana ustaýǵa bolady. Sonda tyrp etpeıdi. Sol sııaq­ty til máse­lesine kelgende jalǵyz-aq amal – qu­laqtan basý, ıaǵnı min­detteý. Qa­jet­tilik týdyrý. My­saly, Pre­zı­dent­tiń jastar kadrlyq re­zer­vine ótý úshin qazaq tilin bilý min­det­ti nemese test tapsyrsyn desin, amal joq úırenedi bári.

– Sońǵy suraq, jaqynda Nur-Sultan qalasy Qoǵamdyq keńesiniń múshesi bolypsyz, ne tyndyram dep bardyńyz onda?

– Munda birinshi kezekke qoıǵanym – elordadaǵy aralas mektep máselesi. Bul degen masqara ekenin joǵaryda aıttym. Qazaq balalarynyń 54 pa­ıyzy ǵana qazaqsha, 44 paıyzy oryssha oqıdy. Onyń ishinde aralas mekteptegi oryssha oqıtyn qazaqtardyń sany – ­
63 paıyz. Osylaı kete bersek ne bolamyz? Osynyń túbine jetpeı qoımaımyn. Sosyn kóp aýysymdy mektepterdiń sanyn qysqartýǵa úles qosý. Mektep jetpeı jatyr degen ótirik. Depýtattardy qazaqsha oqytýǵa bólinetin mıllıardtardy qazaq mektepterin salýǵa bursa jet­kilikti. Áý basta úırenbegen olardy nemenege tárbıelemekpiz?

– Osylaı oı bólisip, suhbat ber­genińizge rahmet, aǵa.

 

Áńgimelesken

 Jánibek ÁLIMAN,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Pavlodarda jer astynan sý atqylady

Aımaqtar • Búgin, 14:25

12 tamyzǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 10:30

Birqatar óńirde aýa sapasy nasharlady

Ekologııa • Búgin, 09:45

2186 adam koronavırýstan jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Baqytjan Saǵyntaev jańa qyzmetke saılandy

Taǵaıyndaý • Búgin, 09:22

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 09:13

Bir kúnde 1643 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:00

1/16 fınalǵa shyǵa almady

Tennıs • Búgin, 08:45

Uqsas jańalyqtar