«Botaı mádenıetin» ǵalamǵa jaıǵan ǵalym

Uzaq jyldar boıy dúnıe júziniń aıtýly ǵalymdary jylqyny qolǵa úıretý, eń aldymen, naqty qaı jerde bolǵanyn taba almaǵan edi. Keıbir ǵalymdar ony 3 myń jyl buryn dese, eń sońǵysy Ýkraına jerinde 3 500 jyl buryn degenge toqtaǵan. Ǵalymdardyń bul jańalyqqa qatty shuqshıýynyń úlken sebebi bar. О́ıtkeni jylqyny qolǵa úıretýdiń ózi tamaq, kıim úshin ǵana emes adamzattyń kólik áleýetin arttyrǵan, jyldamdyǵyn jetildirgen aıryqsha oqıǵa. «Jelden júırik janýar» ıesin buryn birneshe kún júrip ma­ńyna da jolaı almaıtyn qashyqtyqqa birden jetkizgen. Sodan soń ań aýlaýda, keıin soǵysqa paıdalanýda jylqyǵa jeter janýar joq ekeni belgili boldy.  Adamzat janýarlar arasynda, eń aldymen, jylqyny eńbek quraly retinde paıdalandy. Sondyqtan da adamzat eshkini, qoıdy, sıyrdy qolǵa úıretýdiń qashan bastalǵanyna kúni osyǵan deıin sonshalyqty mán bermese de jylqynyń qashan úıretile bastaǵanyn kóp zerttegen. 

Ǵylymı jańalyqtardyń sońǵysy, joǵaryda aıtqanymyzdaı, 3 500 jyl buryn Eýrazııa dalasynda boldy degen boljamǵa tirelip qoıǵan. Al «Botaı mádenıeti» ǵylymnyń osy salasynda tóńkeris jasap, jylqyny qolǵa úıretý Qazaqstan dalasynda 5 500 jyl buryn paıda boldy degen sensasııa­lyq jańalyq ashty. Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyndaǵy Botaı mekeninde ashylǵan bul jańa­lyq dúnıe júzin dúr silkintti. Osy jańa­lyq­pen birge qazaqtyń aty da, mártebesi de kezekti ret álemniń aýzyna ilindi. Botaı zamanyndaǵy adamdar áli qazaq dep atalmasa da qazirgi Qazaq jerinde bolǵanynyń ózi ultymyzdy ulyqtaǵan jańalyq edi. 

Mine, osyndaı arheologııalyq qana emes tarıh ǵylymyna da ǵalamdyq ja­ńa­lyq bolǵan dúnıeni ashqan Vıktor Fedorovıch Zaıbert marqum edi. Bul kisi – naǵyz qazaqstandyq nemis. Soltústik Qazaqstan oblysynyń Esil aýdanynda­ǵy Nıkolaevka selosynda 1947 jyly dúnıege kelgen.  Qazaqtar bul aýyldy Kóbesh deıdi. О́ıtkeni osy aýyldyń or­nynda buryn Kóbesh degen baıdyń jaılaýy bolǵan. Aýyl Esil ózeniniń jaǵasynda, aq qaıyńdardyń arasynda, asa bir qunarly ári jaıly jerge ornalasqan. Bul mekenniń bir qasıeti sol, ondaǵy nemis, ýkraın, orystar qa­zaqshany jaqsy bildi. Oǵan Qarabulaq, Sarman, Taýaǵash, Birlik, Qaratal sııaqty qazaq aýyldary turǵyndarymen tyǵyz aralasqany da sebep boldy. Qarabulaq sekildi aýyldar keıin osy Kóbeshke qosy­lyp ta ketti. Onyń ústine osy túk­pirdegi jalǵyz onjyldyq mektep, oǵan irgeles ınternat ta osynda boldy. Mek­tep aralas bolǵanymen onda qazaqsha oqı­tyn balalar sany jetpis-seksen pa­ıyzdy quraıtyn. Uzaq jyldar boıy «Nı­ko­laevka» keńsharynyń ortalyǵy da osy aýyl edi. Osy keńsharǵa qa­raı­tyn jańaǵy Taýaǵash, Sarman, Qara­tal, Qara­bulaq aýyldarynyń tur­ǵyn­dary Kóbeshke qaptap kelip jatatyn. Me­ha­nızatorlar qysqy jóndeý jumys­taryn tek osynda ótkizetin. Osynyń bári Kóbesh­tegi qazaq tiliniń yqpalyn artty­ra túsken.

Vıktordyń ákesi Fedor Zaıberttiń otbasy da qazaqshany jaqsy bilgen. Onyń ózi ataqty syrnaıshy, ­baıandy quıqyljyta tartyp, talaı ­konkýrs, baı­­qaýlarǵa qatysyp júredi eken. Vık­­tor birinshi synypty bitirgennen keıin otbasy aldymen Pokrovka, sosyn aýdan ortalyǵy Iаvlenka selosy­na kóship ketedi. Vıktor Zaıbert mek­tep­ti Iаvlenka selosynda bitirip, Pet­ro­pavl pedınstıtýtynyń tarıh fakýl­tetine túsedi. Alǵan mamandy­ǵy tarıh páni­niń muǵalimi bolsa da ol Sol­tús­tik Qazaqstannyń tarıhı-ólketaný mýze­­ıine qyzmetke kiredi. Oǵan sebep bol­­ǵan V.Zaıberttiń arheologııalyq-qaz­­ba jumystaryna qushtarlyǵy edi. Ped­ıns­tıtýttaǵy tarıh pániniń muǵalimi Gennadıı Zdanovıchpen birge ol jaz ­a­ıla­ryndaǵy arheologııalyq qazba ju­mys­taryna úzbeı qatysady. Ustazy shákir­tiniń yjdaǵattylyǵyna  razy bolyp, onyń Ermıtajda, Búkilodaqtyq res­tavrasııalaý ortalyǵynda tálimdemeden ótýin­e qol jetkizedi. Sóıtip, aldy­men ózi­niń qushtarlyǵy, sosyn álemdik táji­rı­belerdiń áserimen Vıktor Zaıbert 40 jyl boıy qazba jumystarymen aına­lysqan. Sonyń ishindegi eń úlken jańalyǵy ejel­gi adamdardyń ertedegi mekenderiniń biri – Botaıdy ashqany árıne.

Onyń ekspedısııasy Botaıdan jyl­qy súıekteriniń bir jerge úıilgenin any­q­taıdy. Eger qolǵa úırenip, bir aranǵa qamalmasa súıekter ár jerde shashylyp edi. Demek jylqylar bir jerge qamalǵan, endi solardyń jasyn anyqtaý kerek bolady. Ondaıdy anyqtaıtyn joǵary deńgeıdegi tehnologııa burynǵy KSRO aýmaǵynda joq eken. Al sheteldikterge shyǵýdyń ózi ol kezde úlken kedergilerge tap keledi. Sonyń ishinde KSRO basshylary ózderiniń tehnologııasy artta qalǵandyǵyn jasyryp, sheteldikterge qaıyrylýǵa namystanǵan.

Álemdik jańalyqtyń ashylýy Qa­zaq­stannyń táýelsizdik alǵanynyń ar­qa­synda boldy dep aıtý artyq emes. Jańa ǵasyrdyń basynda Botaıdan ta­bylǵan jylqy súıek­teriniń jasy Anglııa­nyń Ekze­ter ýnıversıtetiniń zerthana­syn­da anyq­taldy. Osy jańalyqtyń ózi Bo­taıda ejelgi mádenıettiń bolǵanyn dá­leldedi.  Bul jańalyqpen alǵash ta­­nysqan amerıkalyq ataqty arheolog D.Entonı: «Ǵalamdyq tarıhtyń kóp­te­­gen qupııalaryna jaýapty qazirgi ǵy­lym Botaıdan tabady» dep jarııa­lady.  Aıtsa aıtqandaı, Botaıdan tabylǵan jylqynyń bas súıegindegi tister aýyz­dyqpen úıkelgenine, sondyqtan emaliniń buzylǵanyna, sondaı-aq tabylǵan qysh­tan jasalǵan ydystarda qymyz maıy­nyń izderi bar ekenine Vıktor Zaıbert pen onyń Karnegı atyndaǵy tarıh mýze­ıinde qyzmet isteıtin amerıkalyq áriptesi Sandra Olsen ekeýi álemniń na­zaryn aýdartty. Artynan bul bol­jam Anglııanyń Brıstol ýnıversıtetiniń zerthanasynda  dáleldenip, búkil álem­ge Qazaqstannan tabylǵan derekter jylqyny alǵash úıretip, qymyzyn ish­ken Botaı mekeniniń turǵyndary dep jarııalady. Ulybrıtanııanyń Ekze­ter ýnıversıtetiniń professory Alan Aýtrem bastaǵan qazaqstandyq, reseılik, fran­sııalyq, anglııalyq ǵalymdar Botaı qonysynan tabylǵan jylqy súıekteri adam qolyna úıretilgen janýarlarǵa tán ekenin dáleldedi.

Osy jańalyqty ashýǵa negizgi uıyt­qy bolǵan, 40 jyl boıy Botaıdyń ejel­gi adam qonysy ekenin dáleldeýde júz­degen artefaktiler taýyp, talaı arheologııalyq qazba jumystaryn júr­gizgen Vıktor Zaıbert ekenin de álem moıyndady. Mar­qum­nyń ǵylymı ataqtary da kóp boldy. Sonyń ishinde ol tarıh ǵylymdarynyń doktory, Ger­manııa arheologııalyq ınstıtýtynyń korrespondent-múshesi jáne t.b. Ol Soltústik Qazaqstannyń ejelgi tarı­hy boıynsha kóptegen kitap pen maqalalar jazdy. Belfast, Kem­brıdj, Oksford, Nıýkasl, Edınbýrg ýnı­versıtetterin­de dáris oqydy. II dárejeli «Dostyq», «Parasat» ordenimen mara­pattal­dy. О́miriniń sońǵy jyldaryn­da ol Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnı­versıtetiniń Arheologııa jáne dala órkenıeti ǵylymı-zertteý ınstı­týty­nyń dırektory bolyp istedi.

2019 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimdigi óz elimizdiń ár túk­pirinen jáne О́zbekstan, Reseı, Qyr­ǵyzstannan 20 sýretshi shaqyryp, «Botaı – sýretshiler kózimen» atty sımpo­zıým ótkizgen. On kúnge sozylǵan sol sım­pozıýmǵa qatysqan sýretshiler Botaı mekeniniń ornynda jazǵan eńbekterin Soltústik Qazaqstan oblystyq beıneleý óneri mýzeıine syıǵa tartqan. Qazir oǵan oblys ortalyǵy mektepterinen únemi oqýshylar kelip, «Botaı mádenıetimen» tanysady. Al Botaı aıtylǵan, kórse­tilgen jerde Vıktor Zaıberttiń esimi de jańǵyryp, jas órenderge jyldar boıy umytylmaı, óziniń ónegeli úlgisin kórsetip turatyny sózsiz.