Ozon qabatyn qorǵaýdyń zańdyq tetigi

Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda ozon qabatyn buzatyn zattar, Qorǵas ózeninde «Dostyq» birlesken sý torabyn salý jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeks­ke ózgeris engizý máselelerine qatysty zań jobalary qaraldy. Májilis maquldaǵan «Ozon qabatyn buzatyn zattar jónindegi Monreal hattamasyna 1999 jylǵy 3 jeltoqsanda Beıjińde qabyl­danǵan Túzetýdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy biraýyzdan qabyldandy. Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstri Nurlan Qapparov Monreal hattamasy 1987 jyly qabyldanyp, oǵan tórt túzetý (Londonda, Kopen­gagende, Monrealda jáne Beı­ji­ńde) engizilgeninen habardar ete ketti. Negizinen elimiz sonyń úsheýi­ne qosylypty. Al 1999 jyly engi­zilgen Beıjiń túzetýinde gıdrohlor, ftor jáne kómirtekter tutynýdy azaıtýdyń merzimderi qaras­tyrylǵan. Negizinen bul zattar sýytý jáne tońazytý júıesinde jeke nemese kommersııalyq qury­lym­dar tarapynan jıi qoldany­lady. Qazirgi tańda Beıjiń túzetýi 194 el tarapynan ratıfıkasııalanypty. Ázirge Qazaqstan, Lıvııa jáne Mavrıtanııa ǵana zańdyq turǵydan bekite qoımaǵan. Al Saýd Arabııasy jaqynda ǵana atalǵan túzetýdi ratıfıkasııadan ótkizgeni málim boldy. Mınıstrdiń aıtýynsha, Keden odaǵyna kiretin elder ishinde Qazaqstan ǵana Beıjiń túzetýine enbegendikten, Reseı men Belarýs elimizben ozondy qurtatyn zattarmen saýda jasaýǵa shekteý qoıyp otyr. Kelisimdi ratıfıkasııalaý ózimizde óndirilmeıtin gıdrohlor, ftor men kómirtekterdi elimiz aýmaǵyna zańdy túrde ákelýmen baılanysty. Qazaqstanda keńinen qoldanylatyn zattar mynalar – 22, 41, 142 freondary. Kondısıoner men tońazytqyshtardyń basym bóligi Qytaıdan, Úndistannan, Túr­kııadan, Koreıadan, BAÁ, Belo­rýssııa men Reseıden jáne az bolsa da Eýropa elderinen ákelinedi. Sondyqtan ozondy qurtatyn zattardyń eksporty men ımportyn retteý úshin 2004 jyldan bastap elimizde ruqsat berý qolǵa alynǵan. 2007 jyly Ekologııalyq kodekske ozon qabatyn qurtatyn zattardyń eksport-ımportyna monıtorıng júrgizý jáne ondaı zattardy tutynýdyń lımıtin belgileý týraly ózgeris engizilgeni belgili. Budan basqa 2010 jyly atalǵan kodekste ozon qabatyn buzatyn ónimderdi markırovkalaý, jınap saqtaý jáne joıý normalary kórinis tapqan-dy. Jáne de 2002 jyly qural-jabdyqtardy, tehnıka men tehnologııalardy jańartý maqsatynda Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrligi BUU-men birlese kondısıonerler men tońazytqyshtar bıznesi salasynda jumys isteıtin kompanııalarmen jáne jeke kásipkerlermen ju­mys júrgizilgen. Elimizde qa­zir­gi tańda ozon qabatyn buza­tyn zattarmen jumys isteıtin 200-ge tarta kásiporyn bar. Beıjiń túzetýi elimiz tara­pynan bekitilgennen keıin Qa­zaqstanǵa Jahandyq ekolo­gııalyq qor tarapynan 2015-2017 jyldar aralyǵynda tehnıkalyq jáne qarjylyq kómek kórsetiledi dep kútilýde. Bul óz kezeginde gıdrohlor, ftor men kómirtekterdi tutynýdy kezeńimen kemitýdi jáne ozon qabatyn buzatyn zattardyń ımportyn azaıtýdy zańdyq negizde júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Oǵan 6 mıllıon AQSh dollary kóleminde qarjy bólinetin bolady. Monreal hattamasynda qarastyrylǵan barlyq talaptardy saqtaý elimizdiń «jasyl ekonomıkaǵa» ótýine jáne jańa tehnologııalardy tartýyna oń yqpal etýi tıis. Sonymen qatar, halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan «hattama talaptaryn saqtamaı otyr» degen másele alynyp tastalady. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda Monreal hattamasyn qadaǵalaýshy komıtet tarapynan ekonomıkalyq sanksııalar jarııa­lanyp, gıdrohlor, ftor jáne kómirtekterdi Qazaqstanǵa satpaý týraly sheshim de qabyldanýy joqqa shyǵarylmaı otyr. Onyń saldary sýytý jáne tońazytý salasynda jumys isteıtin kásip­oryndarǵa soqqy bolyp tııýi de ǵajap emes. Sondaı-aq, kún tártibinde «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasynyń Úkimeti arasyn­daǵy Qorǵas ózeninde «Dostyq» bir­lesken ortaq sý torabyn salý­daǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy da qoldaý tapty. Qorǵas ózeninen sý resýrstaryn birlese paıdalaný Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy 2002 jylǵy 28 aqpandaǵy Qorǵas óze­niniń sýyn bólý jáne paıdalaný týraly kelisimniń negizinde jasa­lyp otyr. Osy kelisimniń normalaryna sáıkes Qorǵas ózeniniń sýy 50-de 50 paıyz deńgeıinde paıdalanylady. Mun­da kúrdeli gıdrotehnıkalyq qurylǵy bolmaǵandyqtan, ár tarap sý alýdy óz betinshe muq­taj­dyǵyna baılanysty alatyn jáne sýdyń esebi bolǵan joq. Osyǵan oraı eki eldiń birlesken gıd­rotehnıkalyq qurylǵy salý máselesi kóterilgen-di. Kelis­sózder 1992 jyldan bas­tap júr­gizilip, gıdrotehnıkalyq qury­lysty salý týraly naqty sheshim 2008 jyly qazanda ótken Trans­shekaralyq ózenderdi paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi Qazaq­stan-Qytaı birlesken komıs­sııasynyń otyrysynda qol jetkizilgen. Jáne de «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ko­deksine ózgeris engizý týraly» zań jobasy ekinshi oqylymda qoldaý taýyp, qabyldandy. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».