Álemdi tańdandyrǵan 108 mınýt

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń ekinshi jartysynyń bas jaǵynda, 1957 jylǵy qazan aıynyń 4 jańa kúninde Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan jer tóńiregindegi ǵarysh keńistigine jerdiń tuńǵysh jasandy serigi ushyrylyp, adamzat tarıhynda ǵarysh ǵasyrynyń bastalǵany álem halqyna jaq­sy málim. Odan keıin ǵaryshqa birinshi attanatyn ǵaryshker daıyndaý isi bastalyp ketti. Sonymen 1961 jylǵy sáýir aıynyń 11 jańa kúninen 12 jańa kúnine qaraǵan túni Iýrıı Alekseevıch Gagarın men qosal­qy ushqysh German Stepanovıch Tıtov ǵarysh­kerlerge arnalyp turǵyzylǵan shaǵyn úıde túnep shyqty. Erteńine ertemen Iýrıı Gagarın ǵa­rysh skafandryn kıdi. Jeldetkish shlan­gisi avtonomdy regenerasııaly qury­lym­ǵa jalǵandy. Bas shleminiń betki áıne­gi joǵary kóterińki, qoldary qol­ǵap­syz. Ashyq qyzǵylt tústi skafandr­dy qu­raý­shylardyń biri onyń Iýrıı Gagarınniń tula boıy tulǵasyna qalaı shaq kelgenin, denesin qysatyn-qyspaıtynyn, al dáriger densaýlyǵyn qadaǵalady. Osydan keıin Iýrıı Gagarın arnaıy avtobýspen aspanǵa tik qaratylyp ornatylǵan, ushyrylýǵa tolyq daıyn turǵan «Vostok» ǵarysh keme­sine keldi. Ol jerde ózin kútken topqa jaqyndap, Memlekettik komıssııa tóra­ǵa­syna óziniń ǵaryshqa attanýǵa daıyn eken­digi jóninde raport berdi. Bul tarıhı sát jóninde 2011 jyly Qa­zaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 20 jyl jáne tuńǵysh ǵaryshker Iý.A.Ga­garınniń ǵaryshqa ushqanyna 50 jyl tolý mereıtoıyna oraı Aqtóbe oblystyq Planetarııi dıreksııasy (dırektory Qor­lan Bólekov) uıymdastyrǵan VII Azııa-ty­nyqmuhıttyq astronomııalyq olımpıdasyna qatysýshylarmen Baıqońyr ǵarysh aılaǵynda bolǵanymda, Baıqońyrdyń qu­rylysyna 27 jyl ǵumyryn arnaǵan aq­tóbelik polkovnık Keýlimjaı Jýasov aǵa Iý.A.Gagarın ǵaryshqa attanǵan sol №1 alańǵa oı jibere qarap turyp: «Bul Baı­qońyrda men kóp tulǵalarmen kezdestim. S.P.Korolevpen de tildestim. Al sol 1961 jylǵy naýryz aıynyń 12 jańa kúnin­de, erteńgilikte bárimiz syrt­qa shyǵyp, «Vostok» ǵarysh kemesine jaqyn­dadyq. Sonda men ǵaryshqa birinshi attanyp bara jatqan Iýrıı Gagarındi alǵash kórdim, onyń rııasyz jymıysy qandaı jarasymdy edi, onysy áli kúnge kóz aldymda», – degen edi. Shyǵaryp salýshylarmen qushaqtasyp qoshtasqannan keıin Iý.A.Gagarın ǵa­rysh kemesi men tasyǵysh zymyranyn us­­tap turǵan tireýishterdiń eń joǵary alań­sha­syna kóterilip, qol bulǵap, kirer esigi ar­qyly kemeniń basqarý bólimine enip, kata­pýltti ǵarysh oryndyǵyna jaıǵasty. Kemeni basqarý men jerge qaıta ora­lýǵa arnalǵan bul shar pishindi qoný ap­paratynyń tóbesine Jerdegi basqarý ortalyǵymen teleradıobaılanys ustaıtyn antenna bekitilgen. Ǵaryshker shalqaıa jaıǵasqan katapýltti oryndyqtyń mańdaı aldynda ǵaryshkerdiń basqarý tetigi qura­myna enetin ólsheý quraldary men keme jaǵdaıy men jumys júıesin qadaǵalaıtyn ındıkatorlar, sandy kórsetkishter, qada­ǵa­laý shamdary, olardyń ortasynda bel­gili baǵdarlamamen aınala qozǵalatyn ári ýaqyttyń árbir sátinde kemeniń geogra­fııalyq ornyn kórsetetin globýs bar panel enetin quraldar taqtasy, onyń qa­ta­rynda teledıdar kamerasy, odan solǵa taman optıkalyq baǵdarlamaly ıllıýmına­tor, dál aldynda basqarý tutqasy, oń ja­ǵyn­da azyq-túlik salynǵan konteıner boldy. Sálden soń teleekranda Iýrıı Alek­seevıch Gagarınniń bet-álpeti anyq kó­rin­di. Ol áldenelerdi tekserip, qural taqtas­yna qaraı eńkeıip te qoıdy. Basyn qaıta kóterip, telekameraǵa tike qarap ezý tartty. Artynsha Bas konstrýktor Sergeı Pavlovıch Korolev (baılanysý esimi «Zarıa-bir») pen Iýrıı Gagarınniń (baılanysý esimi «Kedr») beınebaılanysy bastalyp ketti. Ýaqyt baıaý da, zymyrap ta ótip jat­­qan­­daı sezildi. Sóıtip, daıyndyqqa beril­­gen otyz mınýt artta qalyp, attanar sát te kel­di. Saǵat tilderi Máskeý ýaqy­ty­­men 9 sa­­ǵat 07 mınýtty kórsetkende S.P.Koro­lev: – Sátti sapar tileımin! – dep tolqı sóıledi. Iý.A. Gagarın: – Kettik! – dep jigerli daýystady. Ǵarysh kemesi mıllıondaǵan at kúshine teń otty daýyldyń kúshimen ǵarysh keńis­tigine qaraı zýlaı ushyp jóneldi... Arada kóp ýaqyt ótpeı keme jer betinen 302 shaqyrym alystap, jer tóńiregindegi ǵarysh keńistigindegi aınalym jolǵa shyq­­ty. Iýrıı Alekseevıch Gagarın jer ǵalam­sharymyzdy syrtynan alǵash kórip, Baı­qońyrdaǵy basqarý ortalyǵyna: – Jer kókjıegi sondaı, óte sulý sáýle jıekti! Ádemi túrli tústi sáýle kórinisi jer betinen bastalyp, aıqyn túrli tústene beredi. Oń jaǵymdaǵy ıllıýmınatordaǵy kó­rinis te óte sulý! – dep tolqı, tebirene sóıledi. Tuńǵysh ǵaryshker odan keıin ǵarysh kemesiniń Ońtústik Amerıkanyń, Afrı­kanyń ústinen ushyp ótkenin, 89,1 mınýtta jer sharymyzdy tolyq bir aınalyp ushyp shyqqanyn, jaǵdaıynyń jaqsy, keme júıesiniń qalypty ekenin habarlady. Al bul kezde jerde Máskeýden osy oqıǵa jóninde radıodan habarlanyp, tele­dıdardan kórsetilip jatty. Iýrıı Alek­seevıch Gagarınniń úıinde áıeli Valentına Gagarına, Lena jáne Galıa esim­di kishkentaı búldirshinderi gazet til­shi­lerimen birge eki bólmeli páterinde qýanysh pen tereń tol­qynysta radıo men teledıdardan aıtylǵan árbir jańa habardy muqııat tyńdap, kórip otyrdy. Saǵat tili 10 saǵat 25 mınýtqa jetkende berilgen baǵdarlamaǵa sáıkes «Vostok» ǵarysh kemesiniń tejeý qozǵaltqysh júıesi iske qosylyp, Jer tóńiregindegi aınalym jolynan jerdegi aldyn ala belgilengen aýdanǵa qonýǵa tómendeýin bastady. Jer betine taıaǵanda, Iýrıı Gagarın ózi otyrǵan ǵarysh oryndyǵyn katapýltteýmen kemeden bólek ushyp shyǵyp, parashıýtpen jaı qalyqtap, saǵat 10-nan 55 mınýt ótkende aman-esen jerge tústi. Jerden ǵaryshqa ushýy, jerdi bir aınalyp qaıta qonýy 108 mınýtqa sozyldy. Iýrıı Alekseevıch Gagarın esimi álem halqyna máshhúr bolsa da, qaıda baryp, qaıda júrse de ózin ǵaryshqa ushqanǵa deıingi qalpyndaı meılinshe qarapaıym, mádenıetti ustady. Sol qasıetteri men jarasymdy rııasyz jymıysy adam balasyn baýrap, esinde máńgilikke qaldy. Ol ǵaryshqa attanǵan sáttegi áıgili «Ket­tik» degen sózin dostaryna jıi aıtatyn, olar­ǵa: «Kettik» dep rııasyz jymıyp qoıatyn. Iýrıı Alekseevıch Gagarın 1968 jyly aqpan aıynda Máskeýdegi N.E. Jýkovskıı atyndaǵy Áskerı-áýe ınjenerlik akademııasyn úzdik bitirdi. Sol jylǵy naý­ryz aıynyń 27-si kúni jyldam usha­tyn áýe kemesimen synaq ótkizip júrgende qapyda qaza tapty. Máskeýdegi Kreml qabyrǵasyna jerlendi. Esimi Juldyzdy qalashyqtaǵy ǵaryshqa ushatyn ǵaryshkerler daıyndaıtyn ortalyqqa, burynǵy Gjatsk qalasy men Gjatsk aýda­nyna, Qyzyl týly M.I. Kýtýzov orden­di Áskerı-áýe akademııasyna, Aıdyń ar­ǵy jaǵyndaǵy kraterlerdiń birine beril­di. 1968 jyly Halyqaralyq avıasııa fe­derasııasy ǵarysh keńistigin beıbit maq­sat úshin zertteýde iri jetistikterge jet­ken ǵaryshkerlerge berilip turatyn Iý.A.Ga­garın atyndaǵy Altyn medal taǵaı­yn­dady. Iý.A.Gagarınge turǵyzylǵan eskert­kishter men esimi berilgen kósheler elimizde de bar. 2011 jylǵy qyrkúıek aıynda Al­ma­tydaǵy Ulttyq ǵylymı-praktıkalyq, bilim berý jáne saýyqtyrýdyń «Bóbek» ortalyǵy observatorııasy bazasynda Iý.A.Ga­garınniń ǵaryshqa tuńǵysh ushqa­ny­na 50 jyl tolýyna oraı 16-shy Halyq­aralyq Astronomııalyq olımpııada bolyp ótti. Taǵy kóptegen is-sharalar jalǵasyn taýyp keledi. Júnis SAHIEV, jazýshy-fantast. ASTANA.