Azamattardyń mańyzdy memlekettik máseleler jáne óz quqyqtary men múddelerine qatysty sheshim qabyldaýǵa tikeleı qatysýynyń tıimdi tásilderiniń biri – referendým ótkizý bolyp tabylady. Sondaı-aq referendým – demokratııalyq jáne quqyqtyq memlekettegi negizgi zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdiń birden-bir zańdy ádisi.
Elimizde buǵan deıin jalpyhalyqtyq referendýmnyń 1995 jyly ótkenin, al Konstıtýsııaǵa 4 ret ózgerister men tolyqtyrýlar engizý Parlament arqyly júzege asqandyǵyn esepke alatyn bolsaq, kezekti respýblıkalyq referendým ótkizýdiń qazirgi tańdaǵy mańyzdylyǵyna, onyń birqatar oń tusyna toqtalǵanymyz durys.
Birinshiden, bul saıası reformalar negizinde qurylýǵa tıis Jańa Qazaqstanda memlekettik mańyzdy máselelerdiń qoǵamdyq talqydan ótip, barynsha halyqtyń qoldaýyna ıe bolýy jaǵdaıynda ǵana sheshim tabý qaǵıdaty jatyr. Ekinshiden, halyqtyń referendýmǵa qatysýy, daýys berýi – azamattyq qoǵamnyń jáne azamattardyń saıası mádenıeti men áleýetin baıqatady.
Árıne, elimizdegi sońǵy referendýmnan beri 27 jyl ótkenin eskere otyryp, azamattardyń óz erkin bildirýdiń bul nysanynyń umyt bola bastaǵanyn, al keıingi urpaqtyń referendým týraly túsinigi de joq ekendigin moıyndaýymyz qajet. Sondyqtan referendým ótkizý qarsańynda birinshi kezekte jalpy referendým týraly, onyń ótkizilý tártibi, ádisi, qaǵıdattary men nysany týraly, ekinshiden, referendýmnyń naqty nysandary, ıaǵnı usynylǵan túzetýlerdiń árqaısysy boıynsha kólemdi túsindirý jumysyn júrgizý bılik organdary men sarapshylar qoǵamdastyǵy úshin basty mindet bolýǵa tıis.
Zań boıynsha referendým ótkizýge bir aıdan kem emes, úsh aıdan artyq emes ýaqyt beriledi, aqparattyq naýqandy, túzetýler boıynsha talqylaýlar men pikirtalastardy qazirden bastaý óte mańyzdy, sondaı-aq halyqqa túsindirý de qarapaıym, barshaǵa túsinikti deńgeıde júrgizilgeni jón. Jalpy, qazirgi ýaqytta azamattardyń basym bóligi, onyń ishinde jastar ózine qajetti aqparatty áleýmettik jeliden alady, ıaǵnı úgit-nasıhat barysynda osy jaǵyn esepke alý mańyzdy. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, 1995 jyly (1999 jylǵy túzetýlermen) jarııalanǵan «Respýblıkalyq referendým týraly» Zańnyń da kónergenin, qoǵamnyń qazirgi damýyna sáıkes kelmeıtindigin eskermeı bolmaıdy. Bul zańda áleýmettik jeliler týraly, olardy saıası naýqanǵa paıdalaný máselesi aıtylmaǵan.
Taǵy bir ózekti másele – referendým ótkizý barysyndaǵy daýys berý formatyn uıymdastyrý. Konstıtýsııalyq ózgertýlerdiń barlyǵyna kelisim berý bir suraq arqyly ma, joq álde suraqtar mazmunyna qaraı toptarǵa bólinip berile me degen másele de bar. О́ıtkeni qoǵamdaǵy bir bapqa qatysty pikirtalastyń deńgeıine qaraıtyn bolsaq, bir suraqqa qatysty kelispeýshilik jalpy referendým nátıjesine keri áser etpeı me degen suraq týyndaıdy. Qazir barlyǵy bir rezonansty túzetýge nazar aýdarýda, biraq budan basqa ózgerister óz kezeginde eldiń saıası júıesindegi mańyzdy oryn alady.
Sondyqtan da konstıtýsııalyq ózgerister boıynsha sheshim qabyldaıtyn azamattarǵa úlken jaýapkershilik júkteledi. Prezıdent Joldaýynda Jańa Qazaqstandy birge órkendetý týraly aıta kelip, Jańa Qazaqstan – búgingi býynnyń bolashaq urpaqqa amanaty ekenine toqtaldy. Azamattardyń saıası jáne ekonomıkalyq basqarýdyń tolyqqandy qatysýshysy bolý múmkindigin eskere otyryp, referendýmǵa barlyǵymyz qatysyp, óz tańdaýymyz arqyly bolashaǵymyzǵa jarqyn jol ashýymyz qajet.
Almas ARZYQULOV,
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan saıası zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy
