Ulttyq qordy tıimdi paıdalaný kerek

Atap aıtqanda, «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Ulttyq qorynan 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly» Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Zańyna ózgeris engizý týraly» jáne «2022-2024 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalary qaraldy.

Osy qujattarǵa sáıkes, Ulttyq qordan res­pýblıkalyq bıýdjetke kepilden­dirilgen transferttiń mólsheri 2022 jy­ly 4,03 trln teńgege deıin ulǵaı­tylady. Bul qarajat eldiń ekonomıkalyq jáne ınfraqurylymdyq damýyn odan ári qamtamasyz etýge jumsalady.

Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrovtyń aıtýynsha, jyl basynan beri el ekonomıkasy ósýiniń oń serpini baıqalǵan. Ishki jalpy ónimniń ósý qarqyny qańtar-aqpan aılarynda 3,5 paıyzǵa artqan. Vedomstvo basshysy keltirgen derekterge súıensek, jyl basy­nan beri munaıdyń ortasha baǵasy bar­reline 98 dollardy quraǵan. Al Dú­nıe­júzilik qarjy uıymdary 2022 jyly «qara altyn» quny 74-105 dollar aralyǵynda bolady dep boljam jasap otyrǵan kórinedi.

«Makrokórsetkishterdi naqtylaý kezinde munaıdyń ortasha jyldyq baǵasy barreline 90 dollar deńgeıinde aıqyndaldy. Osyny eskere otyryp, el ekonomıkasynyń ósý boljamy 3,9 pa­ıyzdan 2,1 paıyzǵa deıin tómendetildi. Nomınaldy ishki jalpy ónim 91,5 trln teńge kóleminde baǵalandy. Bul maquldanǵan boljamnan 4,5 trln teńgege joǵary. Ulttyq banktiń boljamy boıynsha eksport 72,2 mlrd dollarǵa deıin kóbeıedi. Import 40,2 mlrd dollardy quraıdy. Inflıasııa 8-10 paıyz aralyǵynda bolady», dedi Á.Qýantyrov.

Mınıstr 2022 jyly Respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri 10,2 trln teńgege jetetinin atap ótti. Bul bekitilgen jos­pardan 955 mlrd teńgege joǵary. Ulttyq qordan kepildendirilgen transfert Memleket basshysy qoıǵan mindetterdi iske asyrýǵa baǵyttalmaq.

Budan keıin Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev baıandama jasap, res­pýb­lıkalyq bıýdjettiń jaı-kúıin baıandady. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, bıýdjet túsimderi 2,7 trln teńgege ul­ǵaıyp, 15,8 trln teńgeni quramaq. Bıýdjet tapshylyǵy ishki jalpy ónimniń 3,3 paıyzyna teńesedi.

«Respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵys­tary 18,8 trln teńge kóleminde bolady dep josparlanyp otyr. Shyǵystar 2,7 trln teńgege kóbeıip, myna basym baǵyttarǵa jumsalady. Birinshi, Prezı­denttiń tapsyrmalaryn iske asyrýǵa 1,8 trln teńge qarastyrylǵan. Bul kúsh qurylymdary men tótenshe jaǵdaılar organdarynyń jaýyngerlik ázirligi men jaraqtandyrylýyn kúsheıtýge bólinedi. Sondaı-aq óńirler men bıznesti qoldaýǵa, halyqtyń tabysyn arttyrýǵa, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jáne ekonomıkany ártaraptandyrýǵa jumsalady.

Ekinshi, makroekonomıkalyq kórset­kishterdiń ózgerýine baılanysty 173 mlrd teńge somasynda qosymsha qarjy qarastyryldy. Atalǵan qarajat esebinen áleýmettik shyǵystar ındeksteledi jáne teńgeniń dollarǵa qatysty baǵamynyń ózgerýine baılanysty shyǵyndar qarjy­landyrylady.

Úshinshi, baǵdarlamalyq qujat­tar­dyń is-sharalaryn jáne shuǵyl min­dettemelerdi oryndaýǵa 476 mlrd teńge baǵyttalady. Bıýdjetti naqtylaý nátıjesinde naqty sektor men óńirlerdi qoldaý kúsheıtildi. Buny bıýdjet shy­ǵystarynyń qurylymy kórsetip otyr. Iаǵnı, shyǵystar ósiminiń basym bóligi ekonomıkanyń naqty sektoryn qoldaýǵa ketedi», dedi E.Jamaýbaev.

Mınıstr keltirgen derekterge súıensek, buǵan qosymsha 1,3 trln teńge bólinip otyr. Tıisinshe, atalǵan salaǵa arnalǵan shyǵys 3,4 trln teńgege teń. Jalpy shyǵystyń 18 paıyzyna jetti.

«Osyndaı yntalandyrý orta merzimde eldiń damýyna oń mýltıplıkatıvtik áser etedi. Áleýmettik bloktyń shyǵystary 581 mlrd teńgege ulǵaıtylyp, 8,6 trln teńgeni nemese bıýdjettiń jalpy shyǵys­tarynyń 46 paıyzyn quraıdy. Qosymsha qarajat áleýmettik tólemderdi ındeks­teýge, medısınalyq kómek kórsetýge, eńbek naryǵyn damytýǵa jáne jastardy qoldaýǵa baǵyttalady.

Kúsh qurylymy shyǵystary 446 mlrd teńgege artyp, 2,2 trln teńge somasynda josparlanǵan. Jalpy kózdelgen shyǵystardyń 30 paıyzǵa jýyǵy nysanaly transferttermen óńirlerge beriledi. Olardyń jalpy somasy 818 mlrd teńge bolsa, onyń ishinde damýǵa arnalǵan transfertter 475 mlrd teńgeni quraıdy. Naqtylaýdy eskere otyryp, óńirlerge respýblıkalyq bıýdjetten jalpy shyǵystardyń 5,5 trln teńgeden astamy baǵyttalady», dedi E.Jamaýbaev.

Jalpy alǵanda, respýblıkalyq bıýdjetke usynylǵan túzetýler Memleket basshysynyń azamattardy áleýmettik qorǵaýdy kúsheıtý jónindegi tapsyrmalaryn oryndaýdy kózdeıdi. Olardyń qatarynda halyqtyń tabysyn arttyrý baǵdarlamasyn, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi jospardy, óńdeý ónerkásibi men kásipkerlikti qoldaý jónindegi baǵdarlamany iske asyrýdy qarjylandyrý máseleleri bar. Budan bólek, qańtar oqıǵasynyń saldaryn joıý, kúsh qurylymdary men tótenshe jaǵdaılar organdarynyń jaýyngerlik daıyndyǵy men jabdyqtalýyn arttyrý, óńirlerdi damytý baǵyttaryna da basa mán berildi.

Máýlen Áshimbaev Senat otyrysynda halyqty jumyspen qamtý máselesine qatysty pikir bildirdi. Senat Spıkeri bul baǵytta eski tásilderden arylyp, álemdegi ozyq úlgilerge basymdyq berý kerek ekenin aıtty.

«Halyqtyń tabysyn arttyrý – eń mańyzdy másele. Bul baǵytta Úkimet jańa baǵdarlamany qolǵa alyp, qarqyndy jumys júrgizip jatyr. Bul saladaǵy keshendi jospardy iske asyrý úshin 197 mlrd teńge bólinedi. Osy rette ýaqytsha jumys oryndaryn ashý, tólemaqy tóleý sııaqty eski tásilderge jol bermeı, jańa basymdyqtardy qolǵa alýymyz kerek. Halyqaralyq tájirıbelerdi zerdelep, kedeıshilikpen, jumyssyzdyqpen kúreste naqty nátıjege jetken elderdiń ozyq úlgilerin eskerýimiz qajet. Bul Jańa Qazaqstan qurý jolyndaǵy mańyzdy qadamdardyń biri bolary sózsiz», dedi Máýlen Áshimbaev.

Sondaı-aq Senat Tóraǵasy Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵja­novty aldaǵy ýaqytta Palata otyrysyna shaqyryp, osy baǵyttaǵy jasalyp jatqan jumystardy, qolǵa alynatyn jańa tásilderdi jáne olardy iske asyrý úshin senatorlar tarapynan kórsetiletin qoldaýdy pysyqtap alýdy usyndy.

Atalǵan mańyzdy zańdar jóninde pikir bildirgen Máýlen Áshimbaev ishki jáne álemde bolyp jatqan oqıǵalar el eko­nomıkasyna keri áserin tıgizip otyr­ǵanyn aıtty. Búginde shıkizat baǵasy óskenimen, Qazaqstan ımporttaıtyn taýarlarǵa ınflıasııanyń arta túskeni belgili. Logıstıkaǵa qatysty problemalar da ózekti. Senat Tóraǵasy osyndaı kúrdeli jaǵdaıǵa qaramastan memleket ekonomıkany qorǵaý úshin qajetti sharalardy qabyldap jatqanyn jáne óziniń áleýmettik mindettemelerin tolyǵymen oryndap otyrǵanyn jetkizdi. Sondaı-aq ol bıylǵy el bıýdjetiniń shamamen jartysy áleýmettik salaǵa jumsalatynyna nazar aýdardy.

«Búgin qabyldanǵan túzetýlerdiń nátıjesinde sáýir aıynan bastap zeınet­aqy men áleýmettik tólemder qosymsha 4 paıyzǵa ındeksteledi. Mundaı qa­dam 4 mıllıonnan astam adamǵa ıgi áserin tıgizedi. Jalpy alǵanda, zeınet­aqynyń ortasha mólsheri ótken jylmen salystyrǵanda 11 paıyzǵa ósedi. Halyqtyń tabysyn arttyrý baǵdar­lamasy boıynsha Keshendi jospardy iske asyrý úshin 197 mlrd teńge bólinedi. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý josparyn iske asyrýǵa 238 mlrd teńge qarastyryldy. Ekonomıkanyń naqty sektoryn qarjylandyrý kólemi de ulǵaıady. Osy sharalardyń bári ekonomıkamyzdy damytýǵa, jańa jumys oryndaryn ashýǵa jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jol ashady dep senemiz», dedi Máýlen Áshimbaev.

Naqtylanǵan respýblıkalyq bıýdjette bıznesti qoldaý jáne óńirlerdi damytý baǵdarlamalaryn qarjylandyrýǵa da basa mán berilip otyr.

«Jalpy bólinetin qarjynyń jáne josparlanǵan jumystyń naqty nátıje berýi mańyzdy. Respýblıkalyq bıýdjettiń ár teńgesi ornymen bólinip, tıimdi jumsalýǵa tıis. Ulttyq qordyń da qarjysyn durys paıdalanǵan jón. Bıýdjet tapshylyǵyn syrttan qaryz alyp qarjylandyrý máselesin qaıta pysyqtaǵan abzal. Qaryzdy kóbeıte bermeı, bar qarajatty durys paıdalaný qajet. Sondyqtan bıýdjetti qaraǵan kezde nátıje bermeıtin naýqandyq sharalardy qarjylandyrýǵa jol berilmeýi kerek. Úkimet músheleri, ákimder, basqa da laýazymdy tulǵalardan aldaǵy ýaqytta osy máselelerdi eskerýdi suraımyz», dedi Senat Spıkeri.

Senatorlar máseleni talqylaý barysynda bıýdjet qarajatynyń jumsalýyn sapaly baqylaý isine de basa mán berdi. Depýtattar atalǵan zańdardy qoldaı otyryp, Úkimet músheleriniń nazaryn birqatar mańyzdy máselelerge aýdardy. Olardyń qatarynda ekonomıkanyń ósýin qamtamasyz etetin sharalar qabyldaý, múgedektigi boıynsha zeınetaqyny ın­dek­s­teý, eldegi makro jáne mıkroeko­no­mı­kalyq jaǵdaıdy baǵalaý jáne boljaý ju­mystaryn jetildirý, sondaı-aq, syrt­qy qaryzdar men Ulttyq qordan beri­le­tin transfertter kóleminiń ósý qar­qy­nyn tómendetý sııaqty naqty sharalar bar.

Depýtat Murat Baqtııaruly Úkimet qolda bar qarajat sheńberinde jumys isteýdi úırenýi qajet ekenin alǵa tartty. Ulttyq qordan beriletin turaqty transfertter bolashaqta keri áserin tıgizýi múmkin. Senator Ulttyq qor aqshasynyń ornyna buryn bekitilgen bıýdjetterdi tıimdi paıdalanýǵa bolatynyn atap ótti. Atap aıtqanda, jumyspen qamtýdy damytý baǵdarlamasyna bólinetin qarajat tıimdiliginiń tómen ekenine alańdaýshylyq bildirdi. Depýtattyń aıtýynsha, sońǵy on jylda jumyspen qamtý baǵdarlamalaryna 1 trln teńgege jýyq qarjy jiberilgen. Alaıda elimizde jumyssyzdar men ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar sany azaıǵan joq.

«Jumyspen qamtýǵa baǵyttalatyn bıýdjet qarajaty jyl saıyn artqanymen nátıje az, jumyssyzdar qatary azaıatyn emes. Taıaý arada elimizdegi kásiptik-orta arnaýly jáne JOO bitiretin 300 myńǵa jýyq jas eńbek naryǵyna shyǵady, al naryq qajettiligi 190 myń adam ǵana. Bul – úlken másele. Jumys oryndaryn kóbeıtpeı, bul máseleni sheshý múmkin emes», dedi depýtat.

Sonymen qatar otyrys barysynda senatorlar «Respýblıkalyq refe­ren­dým týraly» Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Konstıtýsııalyq Zańyna ózgerister men tolyqtyrý engizý týraly» konstıtýsııalyq zań jobasyn qarady. Bul qujat respýblıkalyq refe­rendýmnyń qorytyndysyn shyǵarý kezinde bıýlletenderdi jaramsyz dep taný qaǵıdalary boıynsha ózgeristerdi qarastyrady. Sondaı-aq referendýmǵa qatysý kezinde azamattyń daýys berý rásimin naqtylaıdy.

Zań jobasyn qaraý kezinde depýtattar qujatqa túzetýler engizýdi usyndy. Senatorlardyń usynysy boıynsha zańnyń 3-babynyń 2-bóligi ózgertildi. Senat engizgen túzetýde «Memlekettiń táýel­sizdigin, Respýblıkanyń birtutas­tyǵy men aýmaqtyq tutastyǵyn, ony bas­qarý nysanyn, Respýblıka qyzmetiniń túbe­geıli prınsıpterin ózgertý» máse­leleri referendýmǵa salynbaıdy dep kór­setilgen. Qujat osyndaı túzetýmen Májiliske qaıtaryldy.