Eýropalyq odaq atom energııasyna bas qatyrady

Brıýsseldiń jospary belgili. «Ja­syl salany» naqtylaý arqyly ınves­torlardy tartyp, mol qarjy ákelýdi kózdeıdi. Sóıtip jahandyq jylynýmen kúresýde moınyna alǵan mindetin birshama oryndamaq. Onyń ústine osyndaı júıe túzý arqyly «ekologııalyq taza» degendi jeleýletip, qorshaǵan ortaǵa zııan keltiretin kompanııalardy tusap ustaýdy maqsat etip otyr.

«Turaqty qarjy taksonomııasy» dep ata­latyn Eýropalyq odaqtyń jańa ere­je­sine ekonomıkalyq qyzmet túrleri kirgen. Iаǵnı qaı salany «jasyl» dep sanaýǵa bo­la­­tyny naqty kórsetiledi. Kelesi jyldan bas­­tap atalǵan qujat qoldanysqa engizi­le­di.

Jańa júıe Eýropalyq odaq elderinde uzaq talqyǵa tústi. Qazirgi tańda qart qur­lyq qaı salalardy jasyl dep sanaıtynyna túgelge derlik kelisken. Degen­men atom energetıkasy men gaz máselesi áli de sheshilmeı tur. Keı memleketter ony ekologııalyq taza sala dep sanaýdy alǵa tartsa, endi biri buǵan múldem qarsy. Qart qurlyqtyń sarapshy ortalyqtary, Batys pen Soltústik Eýropadaǵy baqýatty elder gazdy jasyl dep tańbalaý senimdi emes dep sanaıdy. Ortalyq jáne shyǵys bóliktegi memleketter kómirden qutylý úshin gaz qoldanýdy jón kóredi.

Jobany ázirleýshilerdiń sózine súıen­sek, gaz jáne ýrandy paıdalaný taza ener­gııaǵa kóshýge kómektesedi. Degen­­men gaz ben atomdy qoldanatyn elektr stan­salarynyń bári «jasyl» dep atalmaıdy. Tek joǵary standarttarǵa qol jetkizgender ǵana osy qatarǵa qosyl­maq. Sondaı-aq atom stansalarynyń qal­dyqtaryn joıý máselesi de jiti qadaǵa­la­nady.

Qujatqa mundaı usynystyń enýine Fransııa múddeli. О́ıtkeni eldegi elektr qýatynyń 70 paıyzy atom stansalarynan alynady. Degenmen aldaǵy 15 jylda muny jarty ese qysqartýdy josparlap otyr. Fransııa sondaı-aq 2035 jylǵa qaraı 12 ıadrolyq reaktordy jaýyp, atom energııasyna táýeldiligin azaıtýǵa ýáde bergen-di.

Qazirgi tańda Eýropalyq komıssııaǵa Fran­sııa tóraǵalyq etip otyr. Iаǵnı odaq­­­tyń qujattaryna jaýapty «úsh jo­­­­laq­ty» el bolǵandyqtan, resmı Pa­rıj jańa erejelerdi tez arada qabyl­da­tý­­­dy kózdeıtini anyq. Keıingi kezde Fransııadaǵy saılaýǵa baılanysty bul áńgime báseńdep qalǵan edi. Biraq Emmanýel Makronnyń qaıta saılanýynan keıin atom energııasy týraly qaıta kóte­rile bastady.

Eýropanyń jetekshi elderiniń biri sanalatyn Germanııa atom energııasyn «jasyl» degen sanatqa qosylýǵa úzildi-kesildi qarsy. Ásirese, úkimette koalısııa qurǵan «Jasyldar» partııasy qurylǵaly beri ýrandy qandaı maqsatta bolsyn paıdalanýǵa qarsy. Sondyqtan atalǵan partııa atynan saılanǵan mınıstrler júıeni qabyldamaýǵa shaqyrdy.

Erejeler qabyldanýy úshin muny Eýropalyq parlament qabyldaýǵa tıis. Eger múshe memleketterdiń basym bóligi buǵan qarsy daýys berse, qujat keri qaıtarylady. Iаǵnı 27 eldiń úshten ekisi joq dep jaýap berýge tıis. Biraq sarap­shy­­lar munyń ekitalaı ekenin aıtyp otyr. О́ıtkeni erejelerge Germanııa, Aýstrııa, Ispanııa jáne Lıýksembýrg se­kil­­di saýsaqpen sanarlyq memleketter ǵana qarsy.

Atom energııasyn «jasyl» dep esepteý tek ıdeologııalyq másele emes. Onyń astarynda mol qarajat jatyr. О́ıtkeni Eýropalyq ortalyq bank qart qurlyqtyń «jasyl» oblıgasııalaryn kepildik retinde paıdalansa, basqa bankterge qaıta qar­jy­landyrýdyń tıimdi sharttaryn usy­na­dy. EOB sonymen qatar «jasyl» oblı­ga­sııa­lardyń proporsıonaldy emes úlesin satyp alýǵa daıyn.

Eýropalyq odaq elderi, jalpy álem­degi damyǵan memleketter AES-ten bir­­tindep bas tartyp jatyr. Máselen, Fran­sııa, Germanııa, Ispanııa, Belgııa se­kildi memleketter 2035 jylǵa taman 32 ıadro­lyq reaktordy jabýdy josparlap otyr. Atalǵan stansalardan 31,9 gıgavatt elektr toǵy óndiriledi.

Buǵan deıin ıadrolyq energııany qol­da­ný­dy qoldaǵan Germanııanyń eks-kansleri Angela Merkel Fýkýshımadaǵy apattan keıin kózqarasyn kúrt ózgertti. Sóıtip, elde jańa reaktorlar salýǵa ynta tany­ta qoıǵan joq. Onyń ústine búkil demok­ratııalyq álem qarsy bolǵanyna qa­ra­mas­tan, «Soltústik aǵyn – 2» jobasyn jalǵastyra berdi. Iаǵnı osylaısha eldegi ener­gııaǵa suranysty Reseıdiń arzan gazymen qanaǵattandyrýdy josparlady.

Germanııada qazirgi tańda úsh atom elektr stansasy ǵana qalǵan. Byltyr jyl sońynda úsheýi jumysyn toqtatty. Iаǵnı 2011 jyldan beri 14 atom elektr stansasy jabyldy. Jyl sońyna deıin qalǵan úsheýi kelmeske ketedi. О́tken jyly alty atom elektr stansasy elektr energııanyń 12 paıyzyn óndirdi. Qazir jumys istep turǵan úsheýiniń úlesi shamamen 5 paıyzǵa teń.

Onyń ústine gaz tutynatyndardyń basym kópshiligin qysqa merzimde atom energııasyn tutynýǵa aýystyrý múmkin emes. Eldegi úılerdiń jartysyna jýyǵy gaz paıdalanady. Oǵan qosa gaz qazandyqtaryn elektr qýatymen jylyta almaısyz. Jal­py gazdy paıdalanýdyń úshten bir úlesi ónerkásip óndirisine tıesili. Muny áp-sátte aýystyra salý qıyn.

Gaz jaǵatyn elektr stansalary elektr energııasynyń shamamen 15 paıyzyn óndiredi. Biraq olardy qysqa merzimde basqasyna almastyrý múmkin emes. Demek Reseıden keletin gazdyń ornyn atom elektr stansalarymen jabý ekitalaı máse­le.

Budan bólek, AES-terdi jabýdyń tehnı­kalyq jaǵy da bar. Germanııa 2022 jyldyń sońyna deıin atom energııasynan múldem bas tartatyny belgili bolǵandyqtan, stansalar jańar­tyl­ǵan joq. Olarǵa revızııa jasalmady. Son­dyqtan olardy qoldaný merzimin uzartý qaýipti saldarǵa ákelýi yqtımal. Ár qadamyn eseppen basatyn nemister úshin mundaı táýekel qajet emes.

Degenmen AES-terdi jabýdyń teris áseri bar. Mundaı qadam parnıktegi gazdar shyǵarylymyn arttyrýy múmkin. О́ıtkeni bılik ókilderi kún, sý, jel sekildi jańartylǵan energııaǵa ekpin bergenniń ornyna kómir jaǵýǵa qumar. Sóıtip, qys­qa merzimde elektrge suranysty qana­ǵat­tan­dy­rýǵa áýes.

Máselen, byltyr AQSh-taǵy Nıý-Iork shtatynda baıytylǵan ýran arqyly jumys isteıtin Indian Point energııa ortalyǵy jabyldy. Túrli esepteýlerge súıensek, osydan keıingi bir aıda shtattaǵy aýaǵa bólinetin parnıkti gazdar kólemi 46 paıyzǵa kóbeıgen. Germanııada 2000 jyldan beri atom energııasyna suranysty 11 paıyzǵa deıin tómendetken soń, aýaǵa 36,3 megatonna kómirqyshqyl gazy shyqqan.

Soǵan baılanysty Eýropada AES-terdi jabýǵa asyqpaýdy aıtatyndar ara-tura boı kórsetip qalady. Nuklearia uıymynyń jetek­shisi Raıner Klıýttiń paıymdaýyn­sha, AES-terdi jańarmaly energııaǵa to­lyqtaı aýysqanǵa deıin qoldana turý qajet. Áıtpese, aýaǵa bóli­ne­tin zııandy gazdar kólemi kerisinshe kúrt artady. Máselen, Germanııadaǵy ıadro­­lyq reaktorlardy japqan jaǵ­daı­da jyl saıyn 70 mıllıon tonna kómir­qysh­qyl gazy aýaǵa kóbirek shyǵýy múmkin.

Eýropalyq odaqtyń statıstıkasyna súıensek, atom elektr stansalary búgin­de qart qurlyqtyń 24,6 paıyz elektr toǵyn óndirip otyr. Odaqqa múshe 13 elde – Belgııa, Bolgarııa, Chehııa, Germanııa, Ispanııa, Fransııa, Majarstan, Nıder­land, Rýmynııa, Slovenııa, Slovakııa, Fın­lıan­dııa jáne Shvesııada ıadrolyq reak­torlar bar. Desek te, 2006 jyldan beri atom stansalaryna elektr toǵyn óndirý kólemi 25 paıyzǵa azaıǵan.