Qazaqstan • 18 Mamyr, 2022

«Bul qazaqta jigitter bar shyń tektes»

91 ret kórsetildi

Máńgilik eshteńe joq ekenin bárimiz de bilemiz ǵoı, adam balasynyń ómiri ólsheýli ekenin de túsinemiz. Alaıda ózi ómir súrgen ortada ǵana emes, tutas qoǵamda orny bar tulǵalar baqılyqqa attanǵanda orny oısyrap qalatyny bar. Endigi jerde Qýat Esimhanulynyń da orny oısyrap turary anyq.

Jas urpaq keńestik ke­zeńde Pav­lodar oblysyn­da Ermak atynda qala bol­ǵan­dyǵynan beıhabar bolar. Otar­lyq júıeniń qolshoq­pary bolǵan ata­mannyń esimin sanadan óshirý ońaı bolǵan joq. Sanadan qalaı óshirer­siń, qala ortasynda qasqa­ıyp qaraqshy­nyń eskert­ki­shi tursa. Ermakty tuǵyr­dan taıdyrmaı, otarshyldyq sanadan arylý da qıyn ǵoı. Sol sebepti de Ermak qala­­lyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Qýat Esimhanuly, eń aldy­men, Ermakty tuǵy­ry­nan alyp tas­taý kerek dep sheshken. Aldymen Ermak­tyń qazaq jurtyna jasaǵan qııa­natyn, zulymdyǵyn tarıhtan beıhabar jurtqa keńinen túsindirý kerek. «Qazaq áde­bıeti» gazetine áýeli aka­demık Manash Qozybaevtyń zert­teý maqalasy jarııalan­dy. Qoǵamdyq pikir bir arna­ǵa oıy­syp, jurtshylyq qaraq­shy­nyń qazaqqa jasaǵan zorlyq-zombylyǵynan jan-jaqty qu­laǵdar boldy. Patshalyq Reseıge qyzmet etken qaraq­shy Ermaktyń eskertkishi azat eldiń azamattarynyń qol­daýymen tuǵyrdan alynyp tastaldy.

Imperııalyq pıǵyldaǵy tulǵalar tuǵyrdan taısa, Alash­tyń azattyǵy úshin kú­resken erler tórden oryn alýy kerek emes pe? Qýat Esim­hanulyn endi osy oı ma­za­­lady. Ulttyń tarıhı tul­ǵalarynyń eńbegin baǵalamaı, eldiń damýy múmkin emes qoı. Endeshe eldiń búgingi bolmysy, erteńgi órisi keshegi babalarǵa taǵzym jasaýmen aıshyqtala túspekshi.

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Qoı­shy­ǵara Salǵaraulynyń Qýat Esimhanuly týraly tómen­degishe aıtqany bar-dy: «Qýat­­tyń memlekettik qyzmet at­qara júrip, óziniń júrek qa­laýymen arýaqtar atyn ti­riltip, bu­rynyraqta ómirden ótip ketken qazaq­tyń ardaqty azamattarynyń basyna mazar salyp, eskertkish ornatyp júrgenin sonda bildim. Keıin osyndaı tirliginiń birazyna ózim de kýáger boldym».

Qoıshyǵara aǵamyzdyń «ózim de kýáger boldym» dege­nindeı, Qýat aǵa­nyń saýapty mıssııasyna bizdiń de kýá bolǵanymyz bar. Reseıdiń Altaı ólkesinde máńgilikke tynystaǵan, Es­taıǵa «án sal­dyrǵan» Qorlannyń zı­ra­tyna eskertkish tastyń ornatylý rásimine qatystyq. Bul «Darıǵa, ólmeıtuǵyn ánge aınalǵan, Dúnıege qaıta kelmes qaıran Qorlan!» degen Sultanqyzyna (Aıyp kelini) qoıylǵan belgi ǵana emes, asqaq ónerdiń ólmes mýzasyna aınalǵan qazaq qyzyna qoıylǵan eskertkish-tuǵyn ol. Qýat Esimhanuly bastaǵan ultjandy azamattar Qorlan anamyzǵa taǵzym etý arqyly, alashtyń ómirden ótken uly tulǵalaryna qurmet kórsetti. Eń bastysy, osy belginiń qo­ıylýy Altaı ólkesi qazaq jur­tynyń ejelgi ataqonysy ekenin áıgileı tústi emes pe?

Qýat aǵanyń uıytqy bo­lýymen qa­zaqtyń jaq­sy men jaısańdaryn, ardaqty­la­ryn máńgilikke el esinde qal­dyrý úshin qyrýar sharýa atqarylǵan-dy. Ol ózine tileýles, pikirles jol­das­tarynyń qoldaýymen tarıhı tulǵa­lar­dy azat el­degi urpaǵymen qaıta qa­ýysh­tyrǵan. Malaısary ba­tyr, aǵa sultan Qazanǵap, Ka­ma­rıd­den haziret, ha­lyq kompozıtory Estaı, Kempir­baı aqyn, Baıan batyr jáne ta­ǵy da basqa tul­ǵalarǵa eskert­kish-tas ornatylyp, olar­dyń tarıhta­ǵy orny da tul­ǵa­lana tústi. Memlekettiń qaty­sýynsyz, qazynanyń qarjy­synsyz bit­ken is boldy bul.

Tarıhı tulǵalardyń jóni bólek, al tulǵadan qalǵan ur­paqtyń taǵdyry she? Zulmat jyldary alashtyń arqa tu­tar azamattary ǵana emes, olardyń kindiginen taraǵan urpaqtary da qý­ǵyn-súrginge ushyrady, ajal qushty. Sáken Seıfýllınniń kishkentaı uly jary Gúlbahramnyń qolynda túrme-vagonda qaıtys bolyp, áldekimniń ja­na­shyrlyǵy­men Kókshetaý jerinde jer­len­gen-di. Osy náreste Aıannyń basyna qoıylǵan belgi – zulmat jyldar­dyń qurbandaryna arnalǵan taǵzym-belgi. Alash­tyń qyrshynynan qıyl­ǵan, dúnıege kelmeı jatyp dúr­beleńge ilikken, esi kirmeı jatyp esalań qoǵam­nyń jen­det-baltasynyń qurbany bol­­ǵan baldyrǵandarǵa qo­ıylǵan es­kert­kish bul. Aıanǵa qoıylǵan belgi 1920-1930 jyl­dary kókteı solǵan kók ­órim perishtelerge baǵysh­talǵan duǵa. О́tkenin umyt­qan halyqtyń bola­­sha­ǵy da bu­lyńǵyr. Esimhanuly qoıǵan tas-belgi eliniń ótken tarıhyn umyttyrmaýǵa ar­nal­ǵan eskertkish!

Adamdy aralasqan ortasy ósiretini belgili. Buryn-soń­dy tabıǵatynda, tuqymynda bar tektilik qasıet elge tanymal tulǵalardyń, eldiń múddesi úshin eńbek etip júr­gen jan­dardyń ónegesin bo­ıy­na sińirýimen azamattyń ta­nym­dyq kókjıegin, ult­shyldyq ustanymyn beki­te túsetini sózsiz. Qýat Esim­han­ulynyń ómir jolynan osy­ny ańǵarýǵa bolady. Ji­git jasynda bılikke arala­syp, keńshardyń tizginin us­tasa, orda buzar otyzynda eldiń ataqty zııalylarymen emen-jarqyn aralasyp, syr­lasar inisine aınaldy. Ǵabıt Músirepov bastaǵan jazýshylar armııasynan bas­tap, Manash Qozybaevtyń ǵalymdar gvardııasy, Erke­ǵalı Rahmadıevtiń óner qaı­ratkerleri qaýymynyń qaı-qaısysy da ádebıetten, tarıhtan, ónerden jan-jaqty habary bar Qýatty baýyryna tartyp, ult zııalylarynyń úrkerdeı shoǵyrynyń beldi bir múshesine aınaldy. By­laı qaraǵanda, mamandyǵy ja­ǵynan shyǵarmashylyqtyń aýylynan alys qonǵan qu­ry­lysshy Qýat aǵalaryn qandaı qasıetimen baýrap aldy degen zańdy saýal týatyny anyq. Árıne, aldymen sheshendigi der edik. Ol tereńnen tol­ǵap, aıtar sózimen á degende alqaly jurtty ózine qara­typ, tyńdaýshysy­nyń qulaǵynyń quryshyn qandyratyn she­shen­dik sheberligi aldyńǵy býyn aǵalaryn razy etkeni anyq. Ánshiligi de, ańshylyǵy da na­ǵyz jigitke «jeti ónerdiń az eken­i-­
niń» dáleli. Aǵalary da izin basqan shoǵyrdyń arasynan ulttyń asyl qasıetin boıyna sińir­gen azamattyń kóringenine «bárekeldi» des­ken.

Qýat Esimhanuly dese, ol týraly aǵasy, senimdi se­rigi, alashqa áıgili tulǵa Qa­jymurat Naǵmanovtyń aıt­qany eske oralatyny bar. Qa­jekeń Soltústik Qazaq­stan obly­synyń ákimi bolyp taǵa­­ıyndalǵannan keıin ádet­tegideı jýrnalıstermen bas­pa­sóz máslıhatyn ótkizedi. Sol jıynda aqmyltyq jýrnalıst, «Egemen Qazaqstan» gaze­ti­niń oblystaǵy menshikti tilshisi Má­lik Muqanov aǵamyz endi ǵana taǵa­ıyn­dalǵan ákim­ge tómendegishe suraq qoıady.

– Sizdiń aldyńyzdaǵy ákim ózimen birge bir vagon kadrlaryn alyp kelip edi. Siz de solaı jasaısyz ba?

– Jo-oq, – degen Qajekeń birden, sosyn ári qaraı jaýabyn naqtylaı tústi. – Bir vagon kadr ákelmeımin. Biraq bir vagon kadrǵa turarlyq bir azamatty ákelemin.

Teriskeı óńiriniń jýrnalıster qa­ýymy «bir vagon­­ǵa turarlyq azamatty» asyǵa kútsin osy sózden keıin. Ol Qýat Esimhanuly bolatyn. Qajekeń sonshalyqty qur­­metteıtin, erekshe ba­ǵa­­laı­tyn azamattyń isker­li­gi­ne tutas oblys halqy ke­ıin­nen tolyqqandy kóz jet­kiz­gen. Aty ańyz­ǵa aınalǵan Qýat Esimhanu­lyn soltústik jurty áli kúnge de­­ıin saǵy­nyshpen eske alady. Eske al­maı qaıtsin, Qýat aǵamyz oblys ákiminiń orynbasary retinde ıdeologııa­nyń tiz­ginin ustaǵan tusta qýaty ke­­migen ulttyq dástúrdiń bo­ıy­na qan júgirtti.

Alash jurtynyń áıgili jyraýy, batyr, «Elim-aı» shy­ǵarmasynyń avtory Qo­ja­bergen Tolybaıulyna ar­nalǵan eldiń ataqty ǵalym­darynyń qa­ty­sýymen alqaly jıyn ótkizip, de­meý­shilerdiń kómegimen kitabyn shy­ǵar­dy. Jyraýdyń máńgilik qonys tap­qan zıratynda kesene boı kóterdi. Klas­sık jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń ǵa­syr­lyq mereıtoıy qarsańynda qa­­lyń oqyrmanǵa «Ulpan» romany ar­qyly jaqsy tanys Eseneı men Músi­repke belgi qoıdyrdy. Qazaqtyń ataq­ty aqyny Maǵjan Jumabaev­tyń Petro­pavldaǵy turǵan úıine eskertkish taqta ornatyldy. Ulylarǵa arnalǵan osyndaı ıgi is-sharanyń basy-qasynda uıytqy bolyp Qýat Esimhanuly júrdi.

Al «Abylaıdyń aq úıi» týraly áńgime tipti erek. Ol týraly Qýat Esim­hanuly óz esteligin tómendegishe tar­­qatady: «Soltústik Qazaqstan obly­synda qyzmet istep júr­gen kezimde «Aby­laıdyń aq úıi» jóninde alýan túr­li áń­gime estidim. Máseleniń anyq-qany­ǵyna kóz jetkizý úshin Omby, Sankt-Peterbýrg qalalarynyń tarıhı arhıv­terine arnaıy kisi de jiberdim, biraq eshqandaı derek tabyla qoıǵan joq.

2003 jyly Máskeýge bar­­ǵan saparymda Reseı­diń Syrtqy ister mınıstr­liginiń arhıvinen Reseı pat­shaıymynyń úı salý týraly Jarlyǵyn, salynǵan úıler­diń jobasyn qolǵa túsirip, oljaly oraldym. Qurylysty júrgizgen generaldyń esep-qısaby jazylǵan qujaty da tabyldy.

Jumys babymen 2004 jy­ly Asta­naǵa aýystym da, ke­ıin «Abylaı­dyń aq úıinde» úlken mýzeı ashylyp, Abylaı hanǵa eskertkish ornatyldy». Búginde teriskeıdegi eldik­tiń sımvolyna aınalǵan «aq úıdiń» qysqasha tarıhy osy.

* * *

– Assalaýmaǵaleıkúm, aǵa. Qalaı­syz? Qaıdasyz?

– Jol ústinde edim. Pav­lodar jaqta, jabdyqta júr edim.

Qýat aǵa osylaı ylǵı jol ústinde, aǵaıyn-tý­ǵan, dos-jaranmen qosa, el­diń qadirlisi, aýyl aqsaqa­ly­nyń jaqsylyǵy men qýa­nyshyn bólisip júrgeni.  «Turǵan jeriń eldiń astanasy da, Týǵan jeriń seniń ǵana astanań» dep aqyn Jarasqan Ábdirásh jyrlaǵandaı, Qýat aǵa «óziniń astanasyna» osylaısha jıi at shaldyryp tu­ratyn.

Aýyldastarynyń jıyn-toıynan qalmaı barǵany óz aldyna, qa­jet ke­zinde qol­ushyn da sozatyn-dy. Maı aýda­­­nynyń «Qyzyl qura­ma» aýy­­lyn­daǵy ımandylyq úıi­niń qurylysyna, aýyldaǵy muq­taj otbasylarǵa de­meý kórse­tip, jan-jaqty boly­syp júr­­geni de janashyrlyǵy­nyń, aza­mattyǵynyń arqasy edi.

Aqyn Tólegen Aıbergenov jyrla­ǵandaı, «Bul qazaqta jigitter bar shyń tektes, Tura da almas shyń bulaı. Qas­qaıyp olar turǵanda. Bıik­ter seniń tulǵań da, Mıl­lıon márte qurbym-aı!». Qýat Esimhanuly da «bul qa­zaqta shyń tektes» tulǵalar sho­ǵyrynan bolatyn-dy. Endigi jerde onyń eli úshin atqarǵan isteri keıingi urpaqqa ónege bolyp qalatyny sózsiz.

Sońǵy jańalyqtar

ShQO-nyń Samar aýdanyna ákim taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 19:33

Oral qoqys astynda qalýy múmkin

Aımaqtar • Búgin, 16:47

Dollar qaıta qymbattady

Qarjy • Búgin, 15:58

Almatydaǵy órtten tórt adam qutqaryldy

Aımaqtar • Búgin, 15:40

Almatyda Pfizer vaksınasyna suranys artty

Koronavırýs • Búgin, 14:50

Uqsas jańalyqtar