Ádebıet • 24 Mamyr, 2022

Mogıkannyń sońǵy tuıaǵy...

669 ret kórsetildi

Qazaq ádebıeti klassıkteriniń biri Ǵabıt Mahmutuly Músirepov Soltústik Qazaqstan oblysynyń Jambyl aýdanyndaǵy Jańajol aýylynda 1902 jyldyń 22 naýryzynda dúnıege kelip, 1985 jylǵy 31 jeltoqsanda Almaty qalasynda ómirden ótti. Bıyl 120 jyldyǵy atap ótilgeli otyrǵan ol qazaq ádebıeti alyptarynyń arasynda barlyq qurmetke bólenip, barlyq ataq-dańqqa qol jetkizip, baıandy da uzaq ǵumyr keshken baqytty jan dep aıtýǵa bolady. Proza janrynda ónimdi eńbek etip, dramatýrgııa men syn salasynda da ter tókken ol Memlekettik syılyqtyń laýreaty boldy, QazKSR ǴA akademıgi, Sosıalıstik Eńbek Eri jáne Qazaqstannyń halyq jazýshysy atandy. Jeti orden, bes medalmen nagradtalǵan. KSRO men Qazaq KSR Joǵarǵy keńesteriniń depýtaty, onyń ishinde bir jyl Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy bolsa, eki ret Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, qazirgi «Egemen Qazaqstan», «Qazaq ádebıeti» jáne «Ara-Shmel» jýrnalynyń bas redaktory syndy jaýapty laýazymdarda boldy.

El basyna kún týǵan 1937 jyly ol Qazaq О́lkelik partııa komıtetiniń baspasóz bólimi bastyǵynyń orynbasary, odan keıin saıası-aǵartý bóliminiń meńgerýshisi sııaqty qyzmetterdi at­qarǵan. Osy qyzmetterde ol qıyn-qys­taý ýaqytqa qaramaı shashasyna shań juqtyrmaı, artyna jaman sóz qaldyrmaı, saf altyndaı taza qaly­bymen shyǵa bildi. Tipti «Beıimbet jaý bolsa – men de jaýmyn» dep, qyly­shynan qan tamǵan qasapshy bılikke qasqaıyp qarsy turyp, qalamdasyn qorǵaı bilgen jalǵyz qazaq jazýshysy boldy. Al óz basyna kún týǵanda NKVD jendetterin qapy qaldyryp, ańdyǵan jaýdy aqyl-aılasymen jeńip, tyrnaqtaryna ilikpeı, qutylyp kete alǵan da jalǵyz Músirepov. Bul da úlken erlik, eger ol kóptiń biri bolyp qyzyl qyrǵynnyń qurbany bolyp kete barsa, qazaq halqy óziniń estetıkalyq talǵa­myn arttyrǵan, kórkem oıǵa qanyq­tyrǵan onyń keıingi klassıkalyq shy­ǵar­malaryn kóre almaǵan bolar edi... 

Ǵabeńniń taǵy bir qasıeti, ol – qazaq ádebıetindegi mańyzdy talas-tartys pikirlerdiń kesimin aıtatyn, bárin moıyndatatyn ádil tóreshi, aýzy dýaly joǵary bedel ıesi boldy. Máselen, uzaq jyldar boıy kelispes pikir talasyna aınalyp kelgen Mahambettiń «Erýli atqa er salmaı, eńký-eńký jer shalmaı...» degen jyr joldaryndaǵy «erýli», «ereýli» jáne «ereýil» sózderiniń qaısy durys ekenin naqtylap berip, núktesin qoıyp ketti. Talas pikir týǵanda jazýshy Berqaıyr Amanshın Ǵabeńe ashyq hat jazyp, osy úsheýiniń qaı durysyn aıtýdy ótingen edi. Ǵabeń jaýǵa asyqqan batyrlar kózdegen jerine jedel jetý úshin qos atpenen shabatynyn, onyń ekinshisin «erýli at» dep ataǵanyn aıtyp, aıtys­ty qorytqan. О́kinishke qaraı, Ǵabeń ómirden ótkesin osy talasty qaıtadan byqsytqandar shyqty...

Ǵabıt Músirepovtiń kózine túsý, sy­nı maqalalaryna arqaý bolý, jaqsy lebizin estý qazaq jazýshylarynyń armany bolǵan. «Jol taptym bar qazaqtyń júregine...» dep, Sábıt Muqanov aıtsa, Ǵabıt Músirepov barlyq qazaq aqyn-jazýshylaryn tegis moıyndatyp, qalamdastary arasynda «sóz zergeri» degen aıryqsha ataqqa ıe bolǵan birden-bir jazýshy.

Osynaý qurmetti dárejelerdiń bárine ol óziniń alǵashqy «Qos shalqar», «Shuǵyla» jáne t.b. áńgimelerinen bastal­ǵan jazýshylyq jolynda kásibi­ne adal, kisiligine kir keltirmegen, qalamyna shań jýytpaǵan qalpy, arnasynan asyp, tasyp tógilmeı aǵatyn uly ózendeı sarabdal, salmaqty, ǵajap ǵıbrattylyǵymen jetken jan.

Muqaǵalı Maqataev Ǵabeń týraly:

«Ǵabeke,

Anda-sanda sizdi kórem,

Sizdi kórsem jomart

bir kúzdi kórem,

Eliktep ózińizge esim ketip,

Kógendep aq qaǵazǵa tizdim óleń...», degen eken.

Sol aıtpaqshy, Ǵabeń jemisi mol, saf aýaly, kúni shýaqty, salqyn samaldy, sary altyndaı sary japyraǵy aqyryn ǵana sybdyrlaǵan jomart kúz sııaqty edi.

О́miriniń ár kezeńinde ol ana taqy­ry­byna tereń boılap, qunyn eshqashan joımaıtyn «Adamnyń anasy», «О́lim­di jeńgen ana», «Ananyń anasy», «Ashynǵan ana» sııaqty áńgimelerin jazyp, qazaq ádebıetine jańa lep, kórkemdik órnek ákeldi. Al ana obrazynyń jańa qyrlaryn ashqan «Er ana», «Aqlıma» atty áńgimeleri soǵys jyldarynda jazyldy. Jalpy, ana taqyryby men áıel psıhologııasyn ashýdy berik ustanǵan jazýshy áıeldiń ǵajaıyp sıpatyn, ishki dúnıesiniń kórkemdigin, sezim áleminiń baılyǵyn beretin eńbekterin ómir boıy jalǵastyrdy dep aıtýǵa bolady. Sol qatarda «Qypshaq qyzy Appaq», «Ánshi Maıra» jáne basqa úlkendi-kishili shyǵarmalary týǵan. Al ómiriniń sońǵy jyldarynda jazǵan «Ulpan» romany osy taqyrypty túıindegen aıryqsha eńbegi. Jazýshy soltústik qazaqtarynyń arasynda ómir súrgen tarıhı tulǵanyń kúrdeli ómirin negizge ala otyryp, óziniń sýretkerlik sheberligimen sol zamandaǵy qazaq áıeliniń eń jarqyn, asyl qasıetterin kórsete bildi.

Altynnyń qıyrshyqtaryndaı bol­­­ǵan onyń «Jeńilgen Esrafıl», «О́mir joryǵy», «Qyran jyry», «Tar­­lan­dar», «Etnografııalyq áńgi­me», «Dos­tar qaljyńy», «Tımka-Dım­ka» jáne t.b.  áńgimeleri adam ómi­rin­degi qym-qı­ǵash harakterlerdi, psıho­logııa­lyq erekshelikterdi, tanym-bilik­ter­­di kórkemdikpen sýrettep, buryn eskermegen tanys dúnıelerdiń jańa qyr­laryn tanytyp, oıǵa qaldyrady.

Ǵabıt Músirepov áleýmettik mańyzy tereń taqyryptarǵa baryp, tutas bir ǵasyrǵa jýyq kezeńdi arqaý etken epıkalyq dúnıeler de jazǵan túbi tereń jazýshy. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan Qazaq dalasynda úlken óndiris oshaqtarynyń, ónerkásiptiń, jumysshy tabynyń týýy men qalyptasý tarıhyn baıandaǵan «Oıanǵan ólke» romanyn ol 1953 jyly jazyp shyqqan. Kúnkóris qamymen shahtaǵa túsken Bulanbaı sekil­di jigitterdi Sıkorskıı sııaqty qýlardyń aýnatyp jeýi, jaýyzdyq áreketteri, qazaq azamattarynyń óz namysy men eńbegi úshin olarǵa qarsy kúres tásilderin meńgere bastaýy, Igilik sııaqty qazaq alpaýyttarynyń jańa áleýmettik ózgeristerge beıimdelip, baıýdyń jańa amal-aılalaryn tabýǵa umtylýy sııaqty dúnıeler realızm ádisimen shynaıy baıandalyp, oqyrmanǵa sananyń jańa zamanǵa ózgerý tarıhynan mol maǵlumattar beredi. «Oıanǵan ólkeniń» zańdy jalǵasy bolǵan «Jat qolynda» tek 31 jyldan keıin, 1984 jyly jaryq kórdi. Romannyń «Jat qolynda» atanýynyń ózi Qazaq dala­syndaǵy Qaraǵandy, Aqbuırat, Nildi kenishterindegi jerasty baılyǵyn aǵyl­shyn, fransýz, orys kásipkerleri sııaq­ty jat jurttardyń óz ıgiligine paıdalanýyna jazýshynyń ishki túısigindegi qarsylyǵy romannyń óne boıynan sezi­ledi. Osyǵan oraı Kenjeǵara Berik­qarın sııaqty eline jany ashıtyn qazaq­tyń oqyǵan jasynyń jańa tıpti beınesiniń jasalǵany jazýshynyń taby­sy. Kenjeǵara keshegi shynjyr balaq shubar tós atanǵan Igilik baıdyń uly bolsa da tarıhtyń jańa dáýirinde, kolonıaldyq basqynshylyq jańa qyrǵa kóterilgen kezeńinde týǵan jańa tıpti obraz. Bular halyq qamy úshin eńbek etip, 1937-1938-diń qandy qyrǵynynda tegis repressııaǵa ushyraǵan Alash oqyǵandarynyń beınesi ekenin oıly oqyrman túsinip otyrady. Bulardan basqa jazýshynyń sheber qalamynan «Qazaq soldaty», «Kezdespeı ketken bir beıne» sııaqty kúrdeli prozalyq týyndylar ómirge keldi.

Jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń úlken tabysy dramatýrgııa salasynda kórindi. Onyń uzaq jyldar boıy oblystyq, respýblıkalyq sahnalardan túspeı kele jatqan  «Aqan seri-Aqtoqty», «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» atty dramalyq shyǵarmalary osy salanyń shedevrleri bolyp tanylǵan. Bul shyǵarmalarynda jazýshy belgili tarıhı adamdarmen qatar folklorlyq qaharmandardan tamasha dramalyq beıneler jasaı bildi. Uly jazýshymyz Muhtar Áýezov: «Qozy Kórpesh» pesasy qazaq ádebıetiniń bul salada irilep óskendiginiń aıǵaǵy. Dramatýrgııa qurylysy qıyn, aýyr janr bolǵanda «Qozy Kórpeshtiń» jazýshysy sol qıynshylyqtardy sheberlikpen, aqyndyq, kórkemdik, ustalyqpen sheshe bilgen», dep jazdy.

Bulardan basqa dramatýrg Músirepov «Qyz Jibek» operasynyń, «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» baletiniń lıbrettosyn jazdy. Qazaqtyń eń alǵashqy fılmi «Amangeldi» men klassıkalyq kınosy «Qyz Jibektiń» ssenarııi de Ǵabeńniń ushqyr qalamynan týdy.

Jazýshynyń qazaq ádebıetiniń tynysyn ashyp, basqa halyqtardyń úz­dik oıyn ultymyzǵa tanytýdaǵy eń­begi de zor. Ol kórkem aýdarma salasynda eńbek etip, O.Genrıdiń novellala­ryn, M.Gorkıı, M.Sholohov, I.Eren­býrgtyń, V.Vasılevskaıanyń áńgime­lerin, V.Shekspırdiń, A.Ostrovskııdiń, K.Sımonovtyń, L.Leonovtyń, A.Safro­novtyń, A.Shteınniń pesalaryn sheber­likpen tárjimalady.

Ǵabıt Músirepov ózine ǵana emes zamandastary men ini-qaryndastaryna da tildiń tabıǵılyǵy men tazalyǵy, ásemdigi men sulýlyǵy, sheberligi men kórkemdigi baǵytynda qatań talap qoıǵan estetıkalyq talǵamy joǵary qalamger. Tildik normanyń saqtalýy onyń nazarynan únemi túspeı, aımaqtyq dıalektiler men shetten kirgen sózderdi ádebıetke orynsyz tyqpalaıtyndarǵa qarsy ol alǵy shepte bolyp, úlkendi-kishili birneshe maqala jazdy. 80 jastan asqan shaǵynda Almatyda «Sońǵy jyldardaǵy qazaq kórkem shyǵarmalarynyń tili» atty konferensııanyń uıymdastyrylýyna muryndyq bolyp, onda ózi «Ana tilin arymyzdaı ardaqtaıyq» degen taqyrypta minberde turyp úsh saǵattan artyq baıandama jasaǵan. Ǵabeńniń osy sońǵy erligin ádebıetsúıer qaýym únemi rızashylyqpen eske alyp júredi. Ol kezde jas jazýshylar bolǵan Dúkenbaı Dosjanovtyń, Moldahmet Qanazovtyń, Bekdilda Aldamjarovtyń, Marat Qaban­baevtyń, Sofy Smataevtyń, Kári­baı Ahmetbekovtiń jáne t.b. shyǵar­malaryndaǵy orasholaq sóılemder men tirkesterdi synap, minin kórsetip beredi. Mysaly, mysyqty sıpattaǵan Marat Qabanbaevtyń «shaldyń jumsaǵyn kertip jep, jylysyn jalap júrgen maýbasy» degen sóılemine «shaldyń jumsaǵy» degen jasy úlkenderdiń qaljyńdarynda qalyptasqan máni bar sóılem. Al endi mysyq barlyq ańdar sııaqty jumsaqty kertip jemeıdi, julyp jeıdi. Muny bilmese – bilmeske soqtyqpaý kerek» dep qatań eskertý jasaıdy. Sol kezde qalyptasqan jazýshylar Qalıhan Ysqaqov, Maǵzom Súndetov, Smaǵul Elýbaev shyǵarmalaryndaǵy keıbir jańylystardy da kózge kórsetip ketipti. Osynyń bárin sol jyly 83-ke kelgen aqsaqal ana tilimizdiń tazalyǵy, kórkemdigi, bolashaǵy úshin tolǵanyp, jazýshylardyń eńbekterin oqyp, zerttep júrip tapqan. Mundaı erlikke Músirepovten basqa jazýshylardyń qaıysysy barǵanyn bilmeımiz. Biletinimiz til tazalyǵy Músirepovten keıin kún tártibinen túse berdi.

Ádebıettiń atasy deýge laıyq osyndaı tulǵany ómirge ákelgen Qyzyljar óńiri halqy ǵana emes, búkil elimiz Ǵabıt Músirepovti aıtyp, qalaı maqtansa da, qalaı shattansa da laıyqty. Akademık Zeınolla Qabdolovtyń «Músirepovti maqtamaıyq, Músirepovpen maqtanaıyq» degen sózi óziniń mańyzyn eshqashan joımaıdy dep bilemiz. Alyptar tobynyń jalǵasy bolǵan Ǵabıt Músirepov osylaısha, ózinen ǵana emes óz zamandas­tarynan da týǵan ádebıetke degen adal­dyqty talap etip ketken jan.

 

PETROPAVL

Sońǵy jańalyqtar

Shabyt shaqyratyn shahar

Elorda • Keshe

Aqjaınaq astana

Elorda • Keshe

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Keshe

Dımash pen Djekson

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar