El basyna kún týǵan 1937 jyly ol Qazaq О́lkelik partııa komıtetiniń baspasóz bólimi bastyǵynyń orynbasary, odan keıin saıası-aǵartý bóliminiń meńgerýshisi sııaqty qyzmetterdi atqarǵan. Osy qyzmetterde ol qıyn-qystaý ýaqytqa qaramaı shashasyna shań juqtyrmaı, artyna jaman sóz qaldyrmaı, saf altyndaı taza qalybymen shyǵa bildi. Tipti «Beıimbet jaý bolsa – men de jaýmyn» dep, qylyshynan qan tamǵan qasapshy bılikke qasqaıyp qarsy turyp, qalamdasyn qorǵaı bilgen jalǵyz qazaq jazýshysy boldy. Al óz basyna kún týǵanda NKVD jendetterin qapy qaldyryp, ańdyǵan jaýdy aqyl-aılasymen jeńip, tyrnaqtaryna ilikpeı, qutylyp kete alǵan da jalǵyz Músirepov. Bul da úlken erlik, eger ol kóptiń biri bolyp qyzyl qyrǵynnyń qurbany bolyp kete barsa, qazaq halqy óziniń estetıkalyq talǵamyn arttyrǵan, kórkem oıǵa qanyqtyrǵan onyń keıingi klassıkalyq shyǵarmalaryn kóre almaǵan bolar edi...
Ǵabeńniń taǵy bir qasıeti, ol – qazaq ádebıetindegi mańyzdy talas-tartys pikirlerdiń kesimin aıtatyn, bárin moıyndatatyn ádil tóreshi, aýzy dýaly joǵary bedel ıesi boldy. Máselen, uzaq jyldar boıy kelispes pikir talasyna aınalyp kelgen Mahambettiń «Erýli atqa er salmaı, eńký-eńký jer shalmaı...» degen jyr joldaryndaǵy «erýli», «ereýli» jáne «ereýil» sózderiniń qaısy durys ekenin naqtylap berip, núktesin qoıyp ketti. Talas pikir týǵanda jazýshy Berqaıyr Amanshın Ǵabeńe ashyq hat jazyp, osy úsheýiniń qaı durysyn aıtýdy ótingen edi. Ǵabeń jaýǵa asyqqan batyrlar kózdegen jerine jedel jetý úshin qos atpenen shabatynyn, onyń ekinshisin «erýli at» dep ataǵanyn aıtyp, aıtysty qorytqan. О́kinishke qaraı, Ǵabeń ómirden ótkesin osy talasty qaıtadan byqsytqandar shyqty...
Ǵabıt Músirepovtiń kózine túsý, synı maqalalaryna arqaý bolý, jaqsy lebizin estý qazaq jazýshylarynyń armany bolǵan. «Jol taptym bar qazaqtyń júregine...» dep, Sábıt Muqanov aıtsa, Ǵabıt Músirepov barlyq qazaq aqyn-jazýshylaryn tegis moıyndatyp, qalamdastary arasynda «sóz zergeri» degen aıryqsha ataqqa ıe bolǵan birden-bir jazýshy.
Osynaý qurmetti dárejelerdiń bárine ol óziniń alǵashqy «Qos shalqar», «Shuǵyla» jáne t.b. áńgimelerinen bastalǵan jazýshylyq jolynda kásibine adal, kisiligine kir keltirmegen, qalamyna shań jýytpaǵan qalpy, arnasynan asyp, tasyp tógilmeı aǵatyn uly ózendeı sarabdal, salmaqty, ǵajap ǵıbrattylyǵymen jetken jan.
Muqaǵalı Maqataev Ǵabeń týraly:
«Ǵabeke,
Anda-sanda sizdi kórem,
Sizdi kórsem jomart
bir kúzdi kórem,
Eliktep ózińizge esim ketip,
Kógendep aq qaǵazǵa tizdim óleń...», degen eken.
Sol aıtpaqshy, Ǵabeń jemisi mol, saf aýaly, kúni shýaqty, salqyn samaldy, sary altyndaı sary japyraǵy aqyryn ǵana sybdyrlaǵan jomart kúz sııaqty edi.
О́miriniń ár kezeńinde ol ana taqyrybyna tereń boılap, qunyn eshqashan joımaıtyn «Adamnyń anasy», «О́limdi jeńgen ana», «Ananyń anasy», «Ashynǵan ana» sııaqty áńgimelerin jazyp, qazaq ádebıetine jańa lep, kórkemdik órnek ákeldi. Al ana obrazynyń jańa qyrlaryn ashqan «Er ana», «Aqlıma» atty áńgimeleri soǵys jyldarynda jazyldy. Jalpy, ana taqyryby men áıel psıhologııasyn ashýdy berik ustanǵan jazýshy áıeldiń ǵajaıyp sıpatyn, ishki dúnıesiniń kórkemdigin, sezim áleminiń baılyǵyn beretin eńbekterin ómir boıy jalǵastyrdy dep aıtýǵa bolady. Sol qatarda «Qypshaq qyzy Appaq», «Ánshi Maıra» jáne basqa úlkendi-kishili shyǵarmalary týǵan. Al ómiriniń sońǵy jyldarynda jazǵan «Ulpan» romany osy taqyrypty túıindegen aıryqsha eńbegi. Jazýshy soltústik qazaqtarynyń arasynda ómir súrgen tarıhı tulǵanyń kúrdeli ómirin negizge ala otyryp, óziniń sýretkerlik sheberligimen sol zamandaǵy qazaq áıeliniń eń jarqyn, asyl qasıetterin kórsete bildi.
Altynnyń qıyrshyqtaryndaı bolǵan onyń «Jeńilgen Esrafıl», «О́mir joryǵy», «Qyran jyry», «Tarlandar», «Etnografııalyq áńgime», «Dostar qaljyńy», «Tımka-Dımka» jáne t.b. áńgimeleri adam ómirindegi qym-qıǵash harakterlerdi, psıhologııalyq erekshelikterdi, tanym-bilikterdi kórkemdikpen sýrettep, buryn eskermegen tanys dúnıelerdiń jańa qyrlaryn tanytyp, oıǵa qaldyrady.
Ǵabıt Músirepov áleýmettik mańyzy tereń taqyryptarǵa baryp, tutas bir ǵasyrǵa jýyq kezeńdi arqaý etken epıkalyq dúnıeler de jazǵan túbi tereń jazýshy. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan Qazaq dalasynda úlken óndiris oshaqtarynyń, ónerkásiptiń, jumysshy tabynyń týýy men qalyptasý tarıhyn baıandaǵan «Oıanǵan ólke» romanyn ol 1953 jyly jazyp shyqqan. Kúnkóris qamymen shahtaǵa túsken Bulanbaı sekildi jigitterdi Sıkorskıı sııaqty qýlardyń aýnatyp jeýi, jaýyzdyq áreketteri, qazaq azamattarynyń óz namysy men eńbegi úshin olarǵa qarsy kúres tásilderin meńgere bastaýy, Igilik sııaqty qazaq alpaýyttarynyń jańa áleýmettik ózgeristerge beıimdelip, baıýdyń jańa amal-aılalaryn tabýǵa umtylýy sııaqty dúnıeler realızm ádisimen shynaıy baıandalyp, oqyrmanǵa sananyń jańa zamanǵa ózgerý tarıhynan mol maǵlumattar beredi. «Oıanǵan ólkeniń» zańdy jalǵasy bolǵan «Jat qolynda» tek 31 jyldan keıin, 1984 jyly jaryq kórdi. Romannyń «Jat qolynda» atanýynyń ózi Qazaq dalasyndaǵy Qaraǵandy, Aqbuırat, Nildi kenishterindegi jerasty baılyǵyn aǵylshyn, fransýz, orys kásipkerleri sııaqty jat jurttardyń óz ıgiligine paıdalanýyna jazýshynyń ishki túısigindegi qarsylyǵy romannyń óne boıynan seziledi. Osyǵan oraı Kenjeǵara Berikqarın sııaqty eline jany ashıtyn qazaqtyń oqyǵan jasynyń jańa tıpti beınesiniń jasalǵany jazýshynyń tabysy. Kenjeǵara keshegi shynjyr balaq shubar tós atanǵan Igilik baıdyń uly bolsa da tarıhtyń jańa dáýirinde, kolonıaldyq basqynshylyq jańa qyrǵa kóterilgen kezeńinde týǵan jańa tıpti obraz. Bular halyq qamy úshin eńbek etip, 1937-1938-diń qandy qyrǵynynda tegis repressııaǵa ushyraǵan Alash oqyǵandarynyń beınesi ekenin oıly oqyrman túsinip otyrady. Bulardan basqa jazýshynyń sheber qalamynan «Qazaq soldaty», «Kezdespeı ketken bir beıne» sııaqty kúrdeli prozalyq týyndylar ómirge keldi.
Jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń úlken tabysy dramatýrgııa salasynda kórindi. Onyń uzaq jyldar boıy oblystyq, respýblıkalyq sahnalardan túspeı kele jatqan «Aqan seri-Aqtoqty», «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» atty dramalyq shyǵarmalary osy salanyń shedevrleri bolyp tanylǵan. Bul shyǵarmalarynda jazýshy belgili tarıhı adamdarmen qatar folklorlyq qaharmandardan tamasha dramalyq beıneler jasaı bildi. Uly jazýshymyz Muhtar Áýezov: «Qozy Kórpesh» pesasy qazaq ádebıetiniń bul salada irilep óskendiginiń aıǵaǵy. Dramatýrgııa qurylysy qıyn, aýyr janr bolǵanda «Qozy Kórpeshtiń» jazýshysy sol qıynshylyqtardy sheberlikpen, aqyndyq, kórkemdik, ustalyqpen sheshe bilgen», dep jazdy.
Bulardan basqa dramatýrg Músirepov «Qyz Jibek» operasynyń, «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» baletiniń lıbrettosyn jazdy. Qazaqtyń eń alǵashqy fılmi «Amangeldi» men klassıkalyq kınosy «Qyz Jibektiń» ssenarııi de Ǵabeńniń ushqyr qalamynan týdy.
Jazýshynyń qazaq ádebıetiniń tynysyn ashyp, basqa halyqtardyń úzdik oıyn ultymyzǵa tanytýdaǵy eńbegi de zor. Ol kórkem aýdarma salasynda eńbek etip, O.Genrıdiń novellalaryn, M.Gorkıı, M.Sholohov, I.Erenbýrgtyń, V.Vasılevskaıanyń áńgimelerin, V.Shekspırdiń, A.Ostrovskııdiń, K.Sımonovtyń, L.Leonovtyń, A.Safronovtyń, A.Shteınniń pesalaryn sheberlikpen tárjimalady.
Ǵabıt Músirepov ózine ǵana emes zamandastary men ini-qaryndastaryna da tildiń tabıǵılyǵy men tazalyǵy, ásemdigi men sulýlyǵy, sheberligi men kórkemdigi baǵytynda qatań talap qoıǵan estetıkalyq talǵamy joǵary qalamger. Tildik normanyń saqtalýy onyń nazarynan únemi túspeı, aımaqtyq dıalektiler men shetten kirgen sózderdi ádebıetke orynsyz tyqpalaıtyndarǵa qarsy ol alǵy shepte bolyp, úlkendi-kishili birneshe maqala jazdy. 80 jastan asqan shaǵynda Almatyda «Sońǵy jyldardaǵy qazaq kórkem shyǵarmalarynyń tili» atty konferensııanyń uıymdastyrylýyna muryndyq bolyp, onda ózi «Ana tilin arymyzdaı ardaqtaıyq» degen taqyrypta minberde turyp úsh saǵattan artyq baıandama jasaǵan. Ǵabeńniń osy sońǵy erligin ádebıetsúıer qaýym únemi rızashylyqpen eske alyp júredi. Ol kezde jas jazýshylar bolǵan Dúkenbaı Dosjanovtyń, Moldahmet Qanazovtyń, Bekdilda Aldamjarovtyń, Marat Qabanbaevtyń, Sofy Smataevtyń, Káribaı Ahmetbekovtiń jáne t.b. shyǵarmalaryndaǵy orasholaq sóılemder men tirkesterdi synap, minin kórsetip beredi. Mysaly, mysyqty sıpattaǵan Marat Qabanbaevtyń «shaldyń jumsaǵyn kertip jep, jylysyn jalap júrgen maýbasy» degen sóılemine «shaldyń jumsaǵy» degen jasy úlkenderdiń qaljyńdarynda qalyptasqan máni bar sóılem. Al endi mysyq barlyq ańdar sııaqty jumsaqty kertip jemeıdi, julyp jeıdi. Muny bilmese – bilmeske soqtyqpaý kerek» dep qatań eskertý jasaıdy. Sol kezde qalyptasqan jazýshylar Qalıhan Ysqaqov, Maǵzom Súndetov, Smaǵul Elýbaev shyǵarmalaryndaǵy keıbir jańylystardy da kózge kórsetip ketipti. Osynyń bárin sol jyly 83-ke kelgen aqsaqal ana tilimizdiń tazalyǵy, kórkemdigi, bolashaǵy úshin tolǵanyp, jazýshylardyń eńbekterin oqyp, zerttep júrip tapqan. Mundaı erlikke Músirepovten basqa jazýshylardyń qaıysysy barǵanyn bilmeımiz. Biletinimiz til tazalyǵy Músirepovten keıin kún tártibinen túse berdi.
Ádebıettiń atasy deýge laıyq osyndaı tulǵany ómirge ákelgen Qyzyljar óńiri halqy ǵana emes, búkil elimiz Ǵabıt Músirepovti aıtyp, qalaı maqtansa da, qalaı shattansa da laıyqty. Akademık Zeınolla Qabdolovtyń «Músirepovti maqtamaıyq, Músirepovpen maqtanaıyq» degen sózi óziniń mańyzyn eshqashan joımaıdy dep bilemiz. Alyptar tobynyń jalǵasy bolǵan Ǵabıt Músirepov osylaısha, ózinen ǵana emes óz zamandastarynan da týǵan ádebıetke degen adaldyqty talap etip ketken jan.
PETROPAVL
