Qoǵam • 29 Mamyr, 2022

Mádenı keshigý

1101 ret kórsetildi

Búginde balabaqshaǵa baratyn jasqa tolsa da tili shyqpaı byldyrlap júrgen bóbekterdiń kóbeıip jatqany jıi baı­qalady. Bala damýyndaǵy bul kidiristiń eń negizgi sebebiniń biri – gadjetterdiń keri áseri. Beleń alyp bara jatqan jaǵ­daıdy aıtyp qansha jerden baıbalam salǵanymen, buǵan qatysty áli naqty baılam joq. Teh­no­logııanyń yqpalynan týǵan qo­ǵam­daǵy osynaý ózgerister áleý­met­taný ǵy­ly­mynda mádenı keshigý dep sıpattalady.

Mádenı keshigý túsinigin alǵash ret osydan týra 100 jyl buryn Ýılıam Fıldıng Ogborn engizgen eken. Bul qubylys qoǵamnyń materıaldyq ómirindegi ózgerister materıaldyq emes mádenıettiń (ádet-ǵuryptar, nanym-senimder, fılosofııalyq júıeler, zańdar men basqarý formalary) ózgerýinen buryn bolǵan kezde baıqalady. Ogbornnyń pikirinshe, materıaldyq jáne rýhanı mádenıettiń damýy arasyndaǵy sáıkessizdik, ıaǵnı mádenı keshigý nátıjesinde kóptegen sheshilmegen áleýmettik másele týyndaıdy. Mádenıettiń osy eki aspektisiniń qarama-qarsy sıpatyna baılanysty jańa tehnologııalarǵa beıimdelý óte kúrdeli. Kezinde alǵash avtomobılder paıda bolyp, keńinen qoldanyla bastaǵanda qoǵam bul ózgeriske daıyn bolmady. Jańa kólik túrin shyǵarýdan keıin ony tártibimen júrgizý, oǵan sáıkes ınfraqurylym salý dástúri qalyptasqansha edáýir ýaqyt qajet boldy. Sol sııaqty 1870 jyly fabrıkalardyń kóbeıýimen óndiristik apattar jıi oryn alǵan. Biraq jumysshylardyń óndiristik jaraqatyna ótemaqy tóleý týraly zańnamalar 1920 jylǵa deıin qabyldanbaǵan. Iаǵnı 50 jylǵa jýyq mádenı keshigý baıqaldy.

Al qazirgi kezdegi mádenı keshigýdiń mysaldarynyń kóbi jańa aqparattyq tehnologııalardyń qarqyndy damýymen baılanysty bolyp keledi. О́ıtkeni ozyq tehnologııalardyń bizdiń ómirimizge dendep enýi kóptegen áleýmettik ózgeristi týdyr­dy. Adam tabıǵaty áýelden jaqsyǵa tez úırenetin bolǵandyqtan, bul jańa dúnıelerdiń ıgiligin kóbirek sezinip, qaýipsizdik jaǵyna basa mán bere bermeımiz. Qazir aqparattyq tehnologııalardyń kesirinen adamdardyń densaýlyǵyna, júıkesine zııan keltirý, sondaı-aq jeke bas málimetteriniń jáne qarjysynyń urlaný qaýpi zor. Bul zamanaýı úrdistiń taǵy qandaı keri áserleri bar ekenin túgel qamtý múmkin emes. Iаǵnı aqparattyq tehnologııalarmen kúsheıe túsken materıaldyq mádenıetke rýhanı mádenıet ilese almaı keledi.

Búginde aqparat qurylǵylaryn, onyń ishinde áleýmettik jelilerdi belsendi qoldaný qalyptasqan qoǵamdyq qundylyqtarǵa óz yqpalyn tıgizip otyr. Aınalasy jıyrma jyldyń kóleminde múldem basqa zamanǵa tap bolǵan sııaqtymyz. Osynaý qarqyny qatty tehnologııalyq tolqynda adasyp qalmaýymyz, ózimizdi joǵaltyp almaýymyz óte mańyzdy. Gadjetterdi shamadan tys qoldanýdyń zııany týraly qansha jerden aıtylǵanymen, býynymyz bekip, «etimiz ólip» ketken biz buǵan beıjaı qaraıtynymyz anyq. Biraq bul másele bala bolashaǵyna qatysty bolǵanda, selqostyq tanytýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni besikten beli shyqpaı jatyp telefonǵa telmirgen balalardyń qalypty damýy buzylyp jatqanyn sóz basynda aıttyq. Belsendi qımyl-qozǵalystyń bolmaýy balanyń fızıologııasyna áser etedi, júıke júıesin buzady. Qazirgi kezde bala damýynyń tejelýi onyń tiliniń kesh shyǵýynan baıqalyp jatyr. Smartfonǵa úńilip bir-birimen durys sóılese de bermeıtin adamdardyń balasyna da jete kóńil bólmeýiniń bir saldary – osy. Sondyqtan balanyń qatardan qalmaı jetilýi úshin birge oınap, sóılesip, udaıy qarym-qatynas ornatý mańyzdy.

«Uıada ne kórse, ushqanda sony iletin» balaǵa ár ata-ananyń isi úlgi. Kez kelgen balanyń tulǵa bolyp qalyptasýy otbasyna, ósken ortasyna, oqyǵan kitaptary men kórgen sıfrly kontentine baılanys­ty. О́sirip otyrǵan ul-qyzymyzdyń gadjetterge shamadan tys úıir bolýyn tyıý úshin, osynaý tehnologııalar aǵynynyń keri áserinen saqtaý úshin ózimizge de smartfonnan biraz shektelý kerek-aq. Mysaly, biz balalarymyzdyń jastaıynan kóbirek kitap oqyǵanyn qalaımyz da, ózimiz kitap betin ashýǵa qulyq tanyta bermeımiz. Buǵan Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń byltyr júrgizgen otbasy jáne balalar máse­le­sine qatysty zertteýi de dálel bola alady. Sol áleýmettik saýaldamaǵa qatysqan ata-analardyń 5%-y ǵana kúndelikti kitap oqı­tynyn aıtypty.

Jalpy, biz únemi keshigip júremiz. Qa­nymyzǵa sińip ketken qasıet sııaqty ke­shigýimizdi «qazaqpyz ǵoı» dep aqtap ta alamyz. Biraq bala tárbıesine kelgende keshigip qalsaq, qalaı aqtalamyz? Sondyqtan «qolymyzdy mezgilinen kesh sermep» qal­maıyq...

Sońǵy jańalyqtar

Ulylar úndestigi

Qazaqstan • Keshe

Baǵa baqylanady

Qarjy • Keshe

Meıirim shuǵylasy

Rýhanııat • Keshe

Kedergisiz orta kerek

Qoǵam • Keshe

Sıfrly damý: Jańa betburys

Tehnologııa • Keshe

Mahabbat áýeni

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar