Qazaqstan • 30 Mamyr, 2022

Tarazylaǵan tarıh tazarady

1658 ret kórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly qańtar aıynda jarııa­laǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda tarıhymyzdyń aqtańdaq betteri týraly, sonyń ishinde HH ǵasyrda oryn alǵan eki dúrkin alapat asharshylyq týraly atap ótip: «Tarıhymyzdyń osy aqtandaq betteri áli kúnge deıin jaq-jaqty zerttelmeı keledi. Tipti ǵalymdardyń arasynda asharshylyq qurbandarynyń naqty sany týraly ortaq paıym joq. Ala-qula derekter jáne onyń sebep-saldary jaıly ártúrli kózqarastar qoǵamdy adastyrady. Tıisti tarıhı qujattardy jınap, jınalǵan málimetterdi asa muqııat zerdeleý kerek», degen edi.

Osy oraıda, bolashaqta qoǵam aldyna kóldeneń tartylar bir suraq bar. Ol «О́tken ǵasyrda qazaqty qynadaı qyrǵan asharshylyq qalaı paıda boldy, ádeıi, qasaqana uıymdastyryldy ma?». Osy suraqqa ǵylymı turǵydan egjeı-tegjeıli saraptal­ǵan tolymdy jaýap berilmeı keledi. Atalǵan taqyryp tóńireginde uzaq jyl zertteý júrgizgen tarıhshy-ǵalym Talas Omarbekov, bul asharshylyq ártúrli sharýashylyqtyq-áleýmettik naýqandar­dy uıymdastyrý nátıjesinde keńestik bılik tarapynan qoldan jasalǵany ras, biraq onyń qazaq halqyna qarsy ádeıi uıym­dastyrylmaǵany anyq, – deı otyryp: «Keńes­tik bılik eldi jedel ındýstrııalandyrý maqsatyn kózdegenimen bul naýqandar eldi jappaı ashtan qyrýǵa alyp keletinin aldyn ala boljaı almaýy jáne bıliktegilerdiń qate saıasatynan, adam quqyn aıaq asty etetin, zorlyqqa negizdelgen sharýashylyqtyq-saıası naýqandarynan týyndady. Alaıda óziniń saldarlary jaǵynan qa­zaq halqynyń jartysyna jýyǵyn jalmaǵan ­bul qasiret genosıdtiń qaterli qorytyndysy­men birdeı bolyp shyqsa da, oǵan alyp kel­gen Stalın bastaǵan totalıtarlyq memleket­tik júıeniń qazaq halqyn túbegeıli jo­ıyp jiberý maqsatyn kózdemegeni de anyq» de­gen qorytyndy jasapty.

Árıne, ǵalym aǵamyzdyń joǵaryda aıtqan paıymyn joqqa shyǵarmaımyz. Desek te, atam qazaq «bos jatqan jer jaý shaqyrady, berekesiz is daý shaqyrady» degenindeı, meshin jyly mań dalany ólikke toltyrǵan bul qasirettiń aıtylmaı júrgen bir sebebi, zardap shegýshi halyqtyń tym mesheýlikke ushyraýynyń qasireti emes pe?

Qasiret jyldary ómir súrgen qazaq sha­ıyry Ǵumar Qarash «Keń dalaǵa qarasań, jaıylǵan qoıdaı halaıyq, Bitimine qarasań, qasqyr jeýge laıyq» dep nalysa, úlken aqyn Maǵjan Jumabaev: «Uıqy basqan qabaǵyn, bastyra kıgen tymaǵyn, jalqaýlyqty jar kórgen, júrgen eski zańymen, aldyndaǵy malymen, birge jýsap, birge órgen» dep kúńirenýi rasyn aıtqanda, reseılik otarlaýshylar aldyndaǵy halqymyzdyń dármensiz, beıshara halin beınelep tur. Endeshe, ıslam ustanymyndaǵy «halyq ózi qor bolmaıyn­sha, qorlyq kelmeıdi» degen tujyrymyn da ­eske alǵan durys.

Sonymen aıtpaǵymyz, tarıh tarazylaý­dy súıedi. Tarazylaǵan tarıh tazarady. О́ıtkeni, ótken tarıhtyń keleńsiz oqıǵalary halyqtyń boıyna úreı-qorqynysh sezimin sińirip ketedi de, ol qasiretti oqıǵa jańǵyrǵan saıyn jurt­tyń boıyndaǵy úreıdi tiriltip otyrady. Sondyqtan osyndaǵy ashtyq hám asharshylyq taqyrybyn zerttegende onyń kesiri men qasiretin aıǵaılap aıta bermeı, osyndaı kúıge tap bolǵan tarıhı-áleýmettik saldardy da aıtyp, tipti qajet bolsa zardap shegýshi halyqtyń qateligin de atap ótken jón. Osy­laı naqty, shynaıy shyǵarylǵan qory­tyn­dy, urpaqty úreıden aryltyp, bolashaqta bolýy múmkin qasiretten saqtandyrady.

Qazirgi qazaq qoǵamy ótken ǵasyrdaǵy qasiretti oqıǵalar: 1921-22 jáne 1931-32 jyldardaǵy ashtyq, 1937-38 jyldary oryn alǵan qýǵyn-súrgindi eske alýdyń joly – úlken qalalarda eskertkish ashý, jıyn ótkizý dep oılaıdy. Kóp jaǵdaıda osylaı mehanıkalyq árekettermen shektelip júrmiz. Bul áreketter áli de jetimsiz ekeni anyq. Bundaı úlken qasiretti oqıǵalardyń dinı-rýhanı mańyzy baryn eskermeımiz. Mysaly, naqty belgilengen dataly kúni halyqtyq aza tutý, barlyq meshitterde qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnap quran-hatym túsirý sııaqty sharıǵı mańyzǵa ıe oqıǵalar – adamǵa rýhanı tynyshtyq syılaıdy hám júregin tynyshtandyrady.

Taǵy bir eskeretin dúnıe – qazirgi qoǵamda qýǵyn-súrgin kórmegen qazaq úıelmeni kemde-kem. Ári dástúrli qazaq shańyraǵynda áýlet shejiresi degen bar. Osy arqyly ár otbasy, ár qazaq óziniń qýǵyn-súrginge ushyraǵan aǵaıyn-týys, ata-babasyn túgendese, sol arqyly memlekettik mańyzy bar tizim jasalsa. Sóıtip, qoǵam qasiretti oqıǵalar árbir qazaq otbasyna tán dúnıe ekenin sezinip, ulttyń qaıǵysyn ultty uıystyratyn tetik retinde baǵamdasa deımiz.

Sońǵy jańalyqtar

Aqyly joldaǵy ahýal qandaı?

Aımaqtar • Keshe

Buǵybulaý

Qazaqstan • Keshe

Júze bilý – ómir

Qoǵam • Keshe

О́lketanýshy

Qazaqstan • Keshe

Kebenek

Tarıh • Keshe

Sáýkele

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar