– Bizde ult ustazynyń ǵylymı eńbekteri, ómiri men qyzmetine qatysty birsypyra tarıhı qujattar bar. Biraq ókinishke qaraı, Ahańnyń ózi tutynǵan jalǵyz eksponat osy qoltaıaq qana. Qazirgilerdeı emes, bul taıaqtyń ájeptáýir salmaǵy bar. Iаǵnı jaı aǵashtan jasalmaǵan, – deıdi mýzeı meńgerýshisi, professor Qalqaman Jaqyp.
Qalqaman aǵadan ruqsat surap, syry ketse de, syny kete qoımaǵan jumyr taıaqty biz de ustap kórdik. Tutqadan tómen qaraı tizege deıin ár jerinen órnektelip kúmispen kúptelipti. Eski órnekterdiń ishindegi eń úlkeni sulýdyń súırik saýsaǵyna qonǵan tórt kóz saqınaǵa uqsap taıaqqa erekshe sán berip tur. Úsh jerden salynǵan úlken kúmis tórtkóz oıýdyń arasy torkózdelip, odan keıin masaq pen arbanyń aǵash dońǵalaǵyna uqsaıtyn jalǵyz kóz órnek salynǵan. Bári kúmisten. Keıbir masaq murtshalary túsip qalypty. Taıaqtyń tabanyna buryn rezeńke kıilgen sııaqty, kórer-kórinbes bolyp kómeski izi tur. Meniń boıym shamamen 175-176 sm bolady. Taıanyp kórip edim, shyntaǵymdy jaza almadym. Taıaq uzyn eken. Biletinderdiń aıtýynsha, qoltaıaq ustaýǵa yńǵaıly bolý úshin tutqasy shalbardyń qaltasynan asyp ketpeý kerek eken. Ahań ustaǵan taıaq meniń kástómimniń qaltasyna deıin jetip tur. Qolymyzda metr bolmady, sonda da bir aq qaǵaz taýyp, ólshep, keıin metrge salyp taıaqtyń uzyndyǵyn eseptep shyǵaryp kórip edik, 97 sm shyqty. Oǵan túsip qalǵan rezeńke tabandy qossaq, kem degende taǵy 1 sm qosylady. Osydan keıin bul taıaqty ustaǵan Ahańnyń boıy eki metrge jeteqabyl bolǵan shyǵar dep joramaldadyq. Taıaq, Qalqaman aǵaı aıtqandaı, salmaqty eken. Silteı tastaǵan saıyn salmaǵy ilgeri tartyp, adamdy alǵa jetelep otyratyndaı.
Kúmispen kúptelgen tarıhı jádigerdi kezindegi Amankeldi aýdanynyń turǵyny, búginde Qostanaı qalasynda turatyn zeınetker Zábıra Kárimova ákelip tapsyrypty. Bir qyzyǵy, Zábıra apaı Ahańnan eń sońǵy ret jaýap alǵan tergeýshi Hamza Nurjanovtyń kelini, tergeýshiniń uly Jomart Nurjanovtyń ómirlik serigi. Qansha ýaqyt ótse de, ult ustazy men tergeýshiniń arasyndaǵy tylsym baılanystyń úzilmegenine tańǵalasyń.
– 1998 jyldyń jazynda bizdiń úıge Jaqsylyq Júnisov degen jýrnalıst aǵamyz soqty. Arqalyqqa ketip bara jatqan beti eken. Úıde tústenip, shaı ústinde joldasym Jomart ekeýi áńgimelesip otyrdy. Áńgime aýany Torǵaı topyraǵynan túlegen uly tulǵalarǵa oıysyp, bir ýaqytta Ahań týraly sóz qozǵaldy. Sóıtip otyrǵanda: «Aǵa, bizdiń úıde Ahań ustaǵan taıaq bar», dep qaldyq. Ol kisi birden «Oıbaı, jandarym, alyp kelińdershi, kóreıin», dedi. Taıaqty aq shúberekke ádemilep orap, sandyqqa salyp qoıǵanmyn. Ákelip berip edim, «Oı, aınalaıyn-aı!», dep taıaqty qaıta-qaıta súıip, mańdaıyna basyp, aınaldyryp uzaq qarap otyrdy. Osy oqıǵadan keıin kúzdigúni oblystyq «Qostanaı tańy» gazetine Jaqsylyq aǵaıdyń taıaq týraly maqalasy shyqty. Sodan keıin-aq jurttyń bári aınala suraı bastady. Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń sol kezdegi rektory Zulqarnaı Aldamjar Ahmet Baıtursynulynyń mýzeıin ashyp jatyr eken. Bizge adamdaryn jiberdi. Jýrnalıster kelip vıdeokameraǵa túsirip ketti. Zulqarnaı aǵaı sol kezdegi aýdan ákimi Jomart Túbekbaevqa, odan Ǵazız qajy Ámirhanuly aǵaıǵa aıtyp, sol kisiler arqyly suratty. Ǵazız aǵaı úıge kelip: «Qalqam, berińder taıaqty. Úıde ustamańdar. Mýzeıde tursa, el kóredi, mynaý ósip kele jatqan jetkinshekter kórsin», – dedi. Sosyn óz qolymyzben ákelip mýzeıdiń sol kezdegi dırektory Lázzat Ǵazızqyzyna tapsyrdyq, – dedi Zábıra Kárimqyzy.
Taıaqtyń Nurjanovtar otbasyna kelý tarıhy da qyzyq. Zábıra apaıdyń ákesi Imanquldyń Kárimi – Torǵaı óńirine áıgili qoly dýaly emshi bolǵan kisi. Úlken kisilerdiń bir-birimen jıi aralasyp turatyn kezi. Kárim aqsaqal birde Torǵaıǵa baryp, mergen rýynyń ishindegi Mahmut degen kisige sálem bere barady. Ekeýi el amandyǵyn bilisip, áńgimelesip otyrǵanda emshiniń kózi úı ıesiniń janynda jatqan erekshe taıaqqa túsedi. Qyzyǵyp ári-beri ustap otyrady da «Mynaý taıaǵyń jaqsy eken, maǵan berseńshi» dep qolqa salady. Mahmut qarııa ne berem, ne bermeımin demepti, qonaǵyn únsiz shyǵaryp salypty.
– Birneshe jyldan keıin ákem Torǵaıǵa taǵy barady. Baıaǵy taıaq oıynda joq, ádettegideı zamandasynyń kóńilin surap, Mahmut qarııanyń úıine túsedi. Sonda dosy: «Kárim-aı, ótkende sen osy taıaqty surap ediń. Men úndemeı qalyp edim. Osy joly bereıin, biraq munyń óz tarıhy bar. Men endi bul taıaqty Torǵaıda kim ustaıdy? Kim bar buǵan laıyqty? – dep uzaq oılandym. Aqyry saǵan kelip tireldim. Osy taıaqty saǵan amanattaıyn. Bul Ahańdaı áýlıeden qalǵan baǵasyz dúnıe» degen eken. Ahań elge sońǵy ret kelgen saparynda Mergen Seıdahmet degen kisige osy taıaqty syılapty. Berip turyp: «Men osydan keıin kelemin be, kelmeımin be, ol jaǵyn bir Alla ǵana biledi? Mynany kózimdeı kórip ustap júr» depti. Ol kisini Jaqsylyq Júnisov aǵaı Ahańnyń dosy dep jazady, biraq men kúıeý balasy dep estigenmin. Sodan taıaq biraz ýaqyt Seıdahmette bolady. Seıdahmet aqsaqal ómirden óter aldynda óziniń atalas inisi Mahmutqa berip ketken ǵoı. Biz ol kezde mektepte júrgen balamyz. Taıaq úıde ilinip turatyn. Keıde, «Áke, myna taıaqty nege ustamaısyń?», dep suraımyz. «Shyraǵym, bul bir úlken kisiniń, uly adamnyń taıaǵy», deıtin. Biraq keıde qonaqqa, toı-tomalaqqa ustap baratyn. Aqkól, Aqqum, Aıyrqum, Qyzylásker – bári bite qaınasyp jatqan el ǵoı. Ákemdi sol jaqtaǵy búginde 60-70 jastan asqan kisiler jaqsy biledi. Ákem 1991 jyly qarashada dúnıe saldy. Sodan biraz jyl ótip ketken soń, tórkindep aýylǵa barǵanymda sheshem: «Qyzym, osy taıaqty senderge bereıin. Ákeń seni erekshe jaqsy kóretin edi. Onyń ústine, jańa úıge kirip jatyrsyńdar, sol úıdi uly adamnyń arýaǵy jelep-jebep júrsin. Úıińde saqtap qoı», dep taıaqty ustatty. Ol taıaqtyń bizdiń úıge kelý tarıhy osyndaı, – dedi Zábıra Kárimqyzy.
Al endi Ahań taıaǵyn syılaǵan Seıdahmet degen kisi kim? 2014 jyly jaryq kórgen «Torǵaı eli» ensıklopedııasynda Seıit Kenjeahmetuly Seıdahmet týraly: «Baıseıituly Seıdahmet 1879 jyly burynǵy Torǵaı oıazy, Shubalań bolysynda dúnıege kelgen. Torǵaıdaǵy 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi basshylarynyń biri. Torǵaıdaǵy Ybyraı Altynsarın mektebinde bilim alǵan. Amangeldi Imanovpen birge qýǵyndalyp, patsha ókimetine qarsylyq kórsetkeni úshin sottalyp, 1908–1911 jyldary túrmede otyrǵan. Kóteriliske alǵashqylardyń biri bolyp qosylyp, Shubalań bolysynyń sarbazdaryn basqardy. 1919-1921 jyldary dalalyq ólkeniń áskerı komıssary Álibı Jangeldınniń ınternasıonaldyq jasaǵynda bolǵan. 1929 jyly Keńes ókimetine qarsy qozǵalysqa qatysqany úshin sottalyp, túrmede otyrǵan. О́miriniń sońǵy kezeńinde týǵan aýylynda ártúrli jumystar atqardy», degen maǵlumat beredi.
Seıdahmet Baıseıitulynyń urpaǵy, oblystyq jýrnalıst Qabylahat Seıdahmettiń aıtýynsha, ult ustazynyń aǵasy Qalı Baıtursynuly 1924 jyly ómirden ótken. Asy 1925 jyly berildi.
– Meniń estigenim, Ahań aǵasynyń jylyna mináıi bir sebeptermen kelip qatysa almasa kerek. 1926 jyly jaz shyǵa keledi. Torǵaıdan 20 shaqyrymdaı jerdegi Aqmyrza arqyly ótipti. Sol joly qoshtasarda taıaǵyn kózimdeı kórip júr dep Qalıdyń kúıeý balasy Baıseıittiń Seıdahmetine – meniń atama ustatypty. Bizdiń úıde biraz turdy. Onyń Ahańnyń taıaǵy ekenin bilgen joqpyz. Sheshem Kúnjamal Ámirhanqyzy ataqty Ospan qojanyń nemeresi. Marqum taıaqty súrtip, aq matamen orap, ustamańdar bul áýlıe adamnyń taıaǵy dep sandyqqa salyp qoıady. Úıde atalarymyzdan kele jatqan úlken abdyra sandyq boldy, sonyń túbinde jatatyn. Biz endi kóktemde zattardy dalaǵa shyǵaryp keptirgende, qyzyq kórip ustaǵymyz keledi. Biraq anam taıaqty joǵary jerge jeke qoıyp, qoldaryńmen ustamańdar dep otyratyn. Ahań alyp kisi eken. Ol taıaq meniń keýdemnen keletin. Meniń ákem Bıahmet Seıdahmetuly 1900 jyly dúnıege kelgen. 76 jyl jasap ómirden ótti. Negizi sol kisiniń otbasynda Seıdahmettiń úlken ulynyń otbasynda saqtaldy. Ony saqtap bizdiń qolymyzǵa jetkizgen adam Kúnjamal Ámirhanqyzy. Keıin ustaǵan kisi Ǵalıaqpar Seıdahmetuly. Men osy kisiniń balasymyn, biraq aǵasynyń baýyrynda óstim, – dedi Qabylahat Seıdahmet.
Ult ustazynyń kúmispen kúptelgen qol taıaǵy mýzeıge osylaı jetken. Ǵajaby sol, asyldyń kózindeı bolǵan baǵa jetpes qymbat jádigerdi Ahańnyń ázız basyn ardaq tutqan eldiń esti qarııalary ǵumyry jetkenshe kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, qundaqtap sandyqtyń túbinde ustap otyrǵan. Al dámi taýsylyp, demi úziletin kún taıaǵan sátte eń senimdi adamyna amanattap tapsyryp, búgingi urpaqqa deıin aman jetkizgen.
Qostanaı oblysy
