О́tken qys ortasynda tebinde júrgen súti bulaqtaı ker bıe pyshaqqa ilikti. Áýeli aýyl adamdary bıe áldebir aýrýǵa shaldyqqan shyǵar dep topshylaǵan. Kishigirim shoshaladaı iri bıe aýyl qotanyna súlderin súıretip ázer tuıaq iliktirgen. Mal bolmaıtynyn kórgen soń jigitter jınalyp, soıyp alypty. Sol kezde et pen teriniń ortasynda qalyp qoıǵan qus myltyqtyń iri oqtary tabylǵan. Áldebireý tebinde júrgen jylqyny atady degen sýyq oı eshqaısysynyń sanasyna kire qoımaǵan. Bir otbasyn asyrap otyrǵan, atam qazaq qasıetti sanaǵan jylqy malyna kimniń qoly kóterilsin. Jantúrshiktirer jaman oqıǵa jabýly kúıinde qaldy. Arada az ýaqyt ótken soń tebinde júrgen taǵy bir bıe oqqa ushty. Sol joly áldebir bezbúırek qaskúnemniń qolynan kelgen qastandyq ekendigi belgili boldy. Úıirge túsip júrgen aıǵyr da ajal qushty. Uzyn-yrǵasy bes birdeı jylqy oqqa ushty. Mal ıeleri quqyq qorǵaý oryndaryna ile habar bergenimen, oqys oqıǵa ýaqtyly ashylmaı, jylqy atqan jaman nıetti adamdar tabylmaı qaldy.
– Qastyqpen istelgen nárse, – deıdi aýyl turǵyny Baltabek Jantalınov, – ury bolsa aıdalada atyp jyqqan maldyń etin tik kóterip alyp ketpes pe edi?! Oqqa ushyp jaırap qalǵanyna qaraǵanda, qoqan-loqy jasaǵan syńaıly. Oqys oqıǵaǵa sebep bolyp otyrǵan jaıylym jaıy, onyń tarlyǵy qazir aýyl turǵyndarynyń shymbaıyna batyp otyr. Joǵarǵy jaqta «Býrabaı» ulttyq parki, tómengi jaqta egistik alqaptary. Tórt túlik maldyń súmesimen kún kórip otyrǵan aýyl adamdary endigi arada mal da baǵa almaıtyn bolyp tur. Jaıylymnyń arǵy shetine ulttyq park aǵash kóshetterin otyrǵyzǵan. Ol jaqqa mal baqpaq túgil, attap aıaq basa almaısyń. Jaz boıy jylqy bitken jarqabaqtyń boıynda tilin tistep turady. Ol jer de shúıgin jer emes. Zańsyz polıgon. Shashylǵan kúl-qoqys, maldyń, ıttiń ólimtigi.
Osy arada zańsyz polıgon týraly biraýyz sóz aıta ketelik. Aqsaqaldyń ókinishti dáminen keıin ádeıi baryp kórdik. Aýyl irgesinen bastalatyn beı-bereket kúl-qoqys tókken oryndar áldenesheý. Tipti sanap taýysa almaısyń. Býrabaıdyń baýraıyndaǵy tamasha tabıǵattyń reńin buzyp, aqjońqa bolyp shashylyp jatyr. Kórgende júregiń aınıtyny bylaı tursyn, aıtsań aýzyńa ushyq shyǵatyndaı. Tabıǵat janashyrlarynyń ıt arqasy qııandaǵy jer emes, álemge áıgili Býrabaıdyń baýraıyndaǵy myna soraqylyqty kórmeı, qaıda qarap otyrǵandyqtaryn túsine almaısyz. Turǵyndardyń aıtýyna qaraǵanda, kóktemde erigen qar sýy sansyz jyra, or bolyp opyrylǵan tereń saı arqyly zańsyz polıgondardyń bar qoqysyn Kishi Shabaqty kóline quıady. Dıqandar qaıyń shoqtarynyń dál irgesine deıin taqap, qaýsyra jyrtyp tastapty. Jańa kóktep kele jatqan balapan aǵashtar jyrtylǵan jerdiń astynda qalǵan.
Jaıylym jaıy janyna batyp otyrǵan aýylda bıylǵy kóktemniń sońyn ala taǵy da daý shyqty. Bul joly aýyl turǵyndary azyn-aýlaq maldaryn jaıyp otyrǵan jaıylymdaryn qorǵap, óre túregeldi. Túsinikti bolýy úshin sál taratyp aıtalyq, aýyl turǵyndarynyń baǵymynda 200 bas jylqy, 200-ge taıaý qara mal, tórt júzdiń tóńireginde qoı-eshki bar. Jaıylymdyq jer 1 743 gektar. Mal mamandary ár qara malǵa 9 gektar shamasynda jaıylymdyq jer qajet dep eseptegenimen, bul óńirdegi shóptiń shyǵymy qısynǵa kele qoımaıdy. О́ıtkeni taýly-tasty jer. О́tken jylǵy qýańshylyqta qyrat-qyrqalardaǵy shóp tamyryna deıin kúıip ketti. Bıyl da kóktem shyqqaly aspannan nár tamǵan joq. Malsaq qaýym tórt túlik malyn qaıda aparyp jaıaryn bilmeı dal. On myń gektarǵa jýyq egin egetin seriktestik tóńirektiń bárin qýsyryp, jyrtyp tastaǵan. Ol azdaı qaladan kelgen áldebir kásipker aýyl irgesine qora salyp alyp, mal baǵyp otyr. Aýyl turǵyndarynyń aıtýyna qaraǵanda, eshkimnen ruqsat almaǵan. Biz bul jóninde aýyldyq okrýg ákiminen surap bildik.
– Jeke kásipker retinde tirkelmegen, – deıdi aýyldyq okrýg ákimi Jeńis Kóbenov, – Áıtpese veterınarlyq esepte bar. Jeke kásipker retinde tirkelse de, aýyl turǵyndaryna tıesili jaıylymda malyn baǵa almaıdy. Bar suraq osynda bolyp tur.
Jeke kásipkerdiń birneshe jyl boıy mal baǵyp júrgendigin aýyl turǵyndary kórse de úndemegen. Kásipker jyl saıyn mal basyn kóbeıtýde. Tabynǵa tabyn, úıirge úıir qosylyp jatyr. Aqkóńil aýyl adamdary mal baqqanyna qarsy emes, zańdastyryp, ózine tıesili jaıylym jer alsa eken deıdi. Oqıǵa osylaı beıbit sıpatta órbı berer me edi, qaıter edi, irgedegi Jasyl aýylynyń 120 jylqysy Aqylbaı aýylynyń jaıylymyna túsken kezde shý shyqqan.
Jaıylym ádil bólinip, aýyl turǵyndarynyń ókpe-nazyn tarqatý úshin bir sheshimge kelý qajet tárizdi. Aýyl turǵyndary tabaldyryǵyn tozdyrǵan aýdan ákimdigi qıyn túıindi sheship berer degen úmit bar. Áıtpese, búgin jylqy atqandardyń erteń ózgeni qaraýylyna baılamasyna kim kepil?!
Aqmola oblysy,
Býrabaı aýdany
