Ákim-jattyqtyrýshy
Qostanaıdan erterek shyǵyp ketip edik, Amanqaraǵaıǵa bir toqtap, saǵat toǵyz bolmaı Sulýkólge kelip kirdik. Sulýkól – aýyldyq okrýgtiń ataýy. Ortalyǵy – Iýlevka eldi mekeni. Kezinde Sulýkól dep aıtýǵa kirme jurttyń tili kúrmele bergen soń, osylaı ózgertip alǵan ǵoı. Olardyń kóbi kóship ketti. Aýyldyń resmı ataýy Iýlevka bolyp qalǵanymen, jergilikti halyq Sulýkól dep sóıleıdi. Búginde bul eldi mekende 200-ge tarta úı bar, halqynyń sany 800-den asady. Aýyldyq okrýgke qarasty Fedoseevte 191 úı, shaǵyn aýyl Shılide 15 úı tútin tútetip otyr. Jalpy, okrýgtegi halyq sany 1200-diń syrtynda. Kezinde áıgili bııazy júndi asyl tuqymdy qoı zaýytymen máshhúr bolǵan Sulýkól óńiri egin sharýashylyǵyna qolaısyz bolǵanymen, órisi otty, jaıylymy shuraıly, shabyndyǵy mol mal ustaýǵa asa yńǵaıly jer. Sondyqtan mundaǵy jurttyń kóbi tórt túlik ósirip, ata kásipti damytyp otyr.
Aýylda ákimdik ǵımaraty joq bolǵandyqtan ákim mekteptiń bir buryshyn panalap otyr eken. Ákimdiktiń esigi mektep ǵımaratynyń syrtynda bólek eken, ákim ornynda bolmaı shyqty. Ákimmen kórshiles bólmede otyratyn ýchaskelik polısııa qyzmetkeri: «Qaırat Qamysbaıuly qazir jattyǵýda. Jumysqa saǵat 9:00-de keledi», dedi.
Toǵyzǵa 10 mınýttaı bar, bizdiń sóz túsinbeı qalǵanymyzdy sezgen bolý kerek, polıseı: «Bizdiń ákim kezinde sambo kúresimen aınalysqan. Álem chempıony Islam Bozbaevtyń aǵasy Tólegen Bozbaevtyń shákirti. Sambodan KSRO sport sheberligine kandıdat. KSRO kezinde mundaı dárejege jetý úshin respýblıkalyq, odaqtyq deńgeıdegi jarystarda top jaryp, júlde alý kerek. Ákim sportty áli de tastamaı, aýyl balalaryn kúreske baýlyp júr», dedi.
Saǵat tili dál toǵyzǵa kelip tirelgende ákim keldi. Amandasyp, jónimizdi aıtyp, jumys bólmesine kirdik.
– Byltyr birinshi merzimim aıaqtalyp, halyq ekinshi merzimge saılady. Aýylda másele kóp qoı, birin sheshseń, ekinshisi kútip turady. Aýyl ákimi bolatyn adam ámbebap bolýy kerek. Birde esepshi, birde ekonomıst, malshy, traktorıst, ınjener, agronom, zootehnık, elektrık, qurylysshy, jattyqtyrýshy, tipti tárbıeshi psıholog bolýǵa májbúr bolasyń. Osynyń bárinen habaryń bolýy kerek. Áıtpese, aýylda ákim bola almaısyń. Al balalarǵa negizinen sambo kúresin úıretem. О́ıtkeni olar erteń el qorǵaıdy. Meniń maqsatym olardyń bárin chempıon etip shyǵarý emes, olar erteń óziniń elin, jerin, qasynda júrgen áıeli men bala-shaǵasyna qorǵan bola alýy qajet, – dedi Qaırat Sháripov.
Aýyl balalaryn sportqa baýlý úshin maman kerek. Al shamaly aılyqpen shalǵaıdaǵy shaǵyn aýylǵa jattyqtyrýshy ákelý qıyn. Sondyqtan ákim boıyndaǵy ónerin jaratyp, jumystan bos ýaqytynda balalardy ózi jattyqtyrýǵa bel baılapty. Kishi topta 15 bala, eresekter tobynda 18 bala jattyǵady. Ákim-jattyqtyrýshynyń Izat Qaırat, Madııar Qarataı esimdi eki shákirti dzıýdo, sambo, qazaq kúresinen Áýlıekól aýdanynyń namysyn qorǵap, aýdandyq quramada óner kórsetip júr.
– Ádette jattyǵý aptasyna úsh ret jumystan keıin, keshki saǵat 18:30-da bastalyp, 20:30-da aıaqtalatyn. Qazir balalar jazǵy demalysta, birazy qalaǵa ketti. Qalǵandarymen tańerteń jattyǵyp júrmiz. Jumysqa kedergi keltirmeıdi. Mektep 2020 jyly 390 mln teńgege tolyqtaı kúrdeli jóndeýden ótken. О́zimniń kúres zalym bar. Kilemdi Shaısultan Shaıahmetovtiń Beıimbet esimdi uly demeýshilik jasap, satyp alyp berdi. Mereke kúnderi aýyl arasynda qazaqsha kúres pen dzıýdodan jarystar ótkizip turamyn, – deıdi ákim.
Sambo kúresine bıyl 5-synypty támamdap, altynshy synypqa kóshken Vladıslav Rýdnıskıı de baryp júr. Vladıslavtyń anasynyń aıtýynsha, aýyl ákimi bul jumysy úshin bir tıyn aılyq almaıdy, kúndiz ákim bolsa, keshke jattyqtyrýshy bolyp tegin jumys isteıdi. Mektep oqýshylarynyń kóbi osy sport seksııasyna qatysady. Aýyldyń balalary bıyldyń ózinde qazaq kúresi men sambodan aýdandyq, oblystyq jarystarǵa baryp, birneshe jerden júldeli oralǵan.
– Buryn mundaı jaǵdaı óńimiz túgili, túsimizge de kirmegen. Aılyq tólenbese, qııandaǵy aýylǵa qaladan kim jattyqtyrýshy bolyp keledi. Meniń tipti kishkentaı nemere qyzym da samboǵa baryp júr. Sport balaǵa jaqsy áser etedi eken. Kúreske qatysa bastaǵaly Slavanyń kún tártibi de júıelendi. Bárin ýaqytymen isteıtin boldy. Burynǵydaı telefonǵa shuqshıyp otyrýdy umytty. Uqypty, jınaqy, únemi sergek júredi. Mektepten kele salysymen, sabaǵyna otyrady. Úı sharýasyna kómektesedi. О́ıtkeni keshki jattyǵýǵa úlgerýi kerek. Jattyǵýdan keıin tamaǵyn ishedi de birden uıqyǵa ketedi. Osynyń bárin baıqaımyn da súısinemin. Anaǵa budan artyq ne kerek?! Qaırat Qamysbaıuly bala tárbıesine de úlken kómegi tıip jatyr. Adam retinde de, ákim retinde de óte tamasha kisi, – deıdi Vladıslavtyń anasy Antonına Rýdnıskaıa.
Qaraǵaıy bar jerdiń qaıyńy túzý ósedi degen osy.
Birligi bar aýyldyń tirligi bar
Shalǵaı aýyldyq okrýgte shaǵyn bızneske de shýaq túse bastapty. Bıyldyń ózinde turǵyndardyń birazy kásipkerlikke bet bura bastaǵan. Máselen, Sulýkólde turatyn Zamanbek Seıtmaǵambetov memlekettiń qarjylaı qoldaýymen bıyl mal sharýashylyǵyn qolǵa alypty. Al Aıshagúl Izeken kásipkerlikti damytýdyń jol kartasy boıynsha oqý kýrsyn támamdap, 1 mln 200 myń teńge grantqa ıe bolǵan. Endi Fedosseevten shaǵyn naýbaıhana ashyp jatyr. Azamat Myrzahmetov birazdan beri qus ósirýmen aınalysady. Qazir 2 myńnan astam qaz ustap otyr. Bıyl qaz-úırek shyǵaratyn qymbat ınkýbatoryn iske qosqan jeke kásipker qustyń etimen qosa, mamyǵy da ájeptáýir tabys ákeletinin aıtady.
Sulýkóldiń qasynda jergilikti seriktestiktiń menshigindegi úlken baý-baqsha bar eken. Kezinde kókónis, jemis-jıdek egipti. Úsh túrli alma aǵashy ósedi. Biraz jyldan beri qaraýsyz qalǵan baý-baqshany bıyl aýyl ákimi seriktestikten aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bólimi arqyly suratyp, jergilikti turǵyndardyń birine jalǵa alyp beripti.
– Baqshanyń jal aqysyn bir jyl tólemeıtin bolyp kelistik. Osy jerdi alýdyń joldaryn izdestirip, aýdanǵa baryp, seriktestik basshysy Ahmetjan Qýanyshbaevpen kelisip úlken eńbek sińirip, bas paıdasyn emes, aýyl turǵyndarynyń ál-aýqatyn jaqsartý jolynda sharshamaı-shaldyqpaı zyr júgirip eńbek etip júrgen aýyl ákimine alǵysym sheksiz. Ákim osy aýyldaǵy eńbek bırjasynda jumys istep júrgen jigitterdiń basyn qosyp, jer jyrtý, kartop otyrǵyzý jumystaryna da kómek berdi. 5 gektar kartop, 6 gektar qarbyz egip tastadyq. Buıyrsa, jemisin kúzde kóremiz. Bul óńirge eginnen góri, kókónis, jemis-jıdek jaqsy shyǵady. Irgedegi Fedoseev aýylynda Hasan Álibekov degen azamat byltyrdan beri 10 gektar jerge kartop, 4-5 gektardaı qarbyz ekken. Tabysy jaman emes, oǵan qosa bıyl baqshasyn keńeıtip, qaýyn, asqabaq egip tastady, – deıdi baqshany jalǵa alyp otyrǵan baǵban Shahterbaı Ospanov.
Sulýkól halqymen áńgimeleskenimizde ózderi qalap, saılap alǵan ákim týraly jyly lebizdi kóp estidik.
– Men aýylǵa kelgeli úshinshi ákim ǵoı. О́zgeris bar. Ákim tynym tappaıdy, eńbekqor adam. Aýyldyń ár jerinde baıaǵyda jabylyp qalǵan qudyqtardyń túbin tazartyp, sýyn tushytyp, betine jabylatyndaı etip qaqpaq jasady. Aýyldyń syrtynda sýat bar edi, osydan on jyl buryn sol jyrylyp ketip, sý toqtamaı, mal sý ishetin jer alystap ketip edi. Byltyr sony bitedi. Qazir dál túbimizde mal sýarýǵa yńǵaıly sýatymyz bar, – dedi aýyl turǵyny Qaınar Sultanov.
Aýyl ákimi Qaırat Sháripovtiń aıtýynsha, sýattyń qurylysy kóptiń kúshimen bitipti.
– Osy sý qoımasyn qalpyna keltirýge úles qosqan aýyl turǵyndaryna rızamyn. Byltyr aýyl aǵalarynyń batasyn alyp, aǵaıyn aýyzbirshilikpen kóp bolyp jumyla kirisip, bir mańyzdy sharýany tyndyryp tastadyq. Osy aýylda turatyn Ivan Ivanovqa, onyń ujymyna, menimen birge sý qoımasyn qolymen qalap shyqqan Jánibek, Mars, Aleksandr, Dámesh, Valentına, Erkegúl syndy qyz-jigitterge erekshe alǵys bildiremin, – dedi ákim.
Saılanǵan ákim segiz aıdyń ishinde biraz sharýany tyndyrypty. Buryn shamaly boran uıtqysa Sulýkólge kireberistegi kúre jolǵa qar úıilip kólik júre almaı qalatyn. Endi sol joldyń eki jaǵyna eki-úsh qatardan aǵash otyrǵyzylypty. Kóshelerdiń boıyna da aǵash kóshetterin otyrǵyzyp, qaraǵaı egip jatyr. Kireberis joldyń oı-shuqyryn túgeldeı óz kúshimen bitep shyǵypty.
– Buryn túnde aı qarańǵyda aýyldyń ishimen júrý qıyn edi, qazir búkil kóshede kúnnen qýat alatyn sham janyp tur. Kireberis jolǵa jaıaý júrginshiler ótetin jolaqqa deıin syzyp qoıdy. О́zgeris bar aýylda. Turǵyndardyń da kózqarasy ózgerdi. Buryn kóbi bul aýyldyń bolashaǵy joq dep oılaıtyn, qazir tirshilik jandandy. Ákim aýyldyń úlkenimen de, kishisimen de til tabysa biledi. Endi ózimiz tikeleı jasyryn daýys berý arqyly saılap alǵan ákimimiz ǵoı, iskerligin, adamgershiligin burynnan bilemiz. Áıtpese, taǵaıyndalǵan ákimdi de kórdik. Olar halyqqa esep berer kezde aýylǵa aýdan ákimi keledi. Sony aýyl ákimi eshkimge aıtpaı, jarııasyz ótkizip jiberetin. Biz aýylǵa aýdan ákimi kelip ketipti degendi ǵana estip qalamyz. Olar tek bıýdjet qyzmetkerlerin ǵana otyrǵyzyp qoıatyn da, aýdan ákimin bári tamasha, bári jaqsy dep sylap-sıpap shyǵaryp salatyn. Eshkim aýyldyń muńyn ashyp aıta almaıdy. Keıde estip qalyp, jınalysqa qatysaıyn deseń, tómenge eden jýýshy áıelderdi qoıyp qoıady, ol kisiler kirgizbeıdi. Áıteýir jınalys ótipti degendi estip jatatynbyz. Qazir ondaı joq. Ýatsap jelisinde aýyldyń arnaıy chaty bar. Esep berý jınalysy qarsańynda ákim aldyn ala jıynnyń ótetin orny men ýaqytyn aıtyp, bárine kelińizder, suraqtaryńyz bolsa qoıyńyzdar dep habarlaıdy. Qazir ashyq qoı bári, – deıdi aýyl turǵyny Qaınar Sultanov.
Qostanaı oblysy
