Tý tikken

(Jalǵasy. Basy 77-nómirde).

– Al Berlınge... ıá, soǵystyń sońǵy saǵaty soǵar jaý ordasyna tikeleı shabýyl qashan bastaldy? Endi osy jóninde aıtsańyz. – 1945 jyldyń 20 sáýiri meniń esimde máńgilikke qalyp qoıdy. Bul kún soǵys tarıhyna Berlındi alǵash ret artıl­­­lerııalyq atqylaýǵa alǵan kún retin­de endi. Men osy oqıǵanyń qalaı bolǵan­dy­ǵyn óz kózimmen kórdim. Bizdiń dıvızııa­­myz qalyń ósken qaıyńdy orman ishinde turǵan bolatyn. Tús kezinde artılle­rıst jigitter ashyq alańqaıǵa alys qa­shyqtyqqa arnalyp atylatyn gaýbısa­lardyń bútindeı bir batareıasyn ornalas­tyrdy da qaharly qarýlardyń uńǵy­syn úshinshi Reıhtiń astanasyna qaraı burdy. On mınýttyq daıyndyq ýaqyty ótken soń batareıa komandıriniń jaryq­shaqtana shyqqan susty daýysy estildi. – Bizdiń qaza tapqan ákelerimiz ben aǵalarymyz, baýyrlarymyz, analarymyz ben apa-qaryndastarymyz úshin, tutqynda qasiretpen kóz jumǵan sovet adamdarynyń yza-kegi úshin fashızmniń uıasyna údemelete oq jaýdyryńdar! – dep komanda berdi ol. Bul kezde sıferblat tili Máskeý ýaqyty boıynsha 15 saǵat 50 mınýtty kórsetip turǵan edi. Dúr­­biden birte-birte paıda bolǵan qyz­ǵyltym tútin shýdalary jaqsy kórinip turdy. Qala sóıtip órtke orana bastady. Sol kúni bólimderge qysqa merzimdik demalys berildi. Biz mine, ekinshi eshelonda snarıadtar qazyp tastaǵan jolmen alǵa jyljyp kelemiz. Barlyq silteme belgileri «Berlın» degen sózdi kórsetip turdy. Sonshama uzaq kútken jáne endi mine, barynsha taıaý qalǵan ar­man edi bul. Biz­di áskerı tehnıkalar: mashı­nalar, trak­torlar, tankter basyp ozyp ba­ra jatty. Attar artıllerııalyq zeńbi­rek­ter men ze­nıttik qarýlardy súı­rep keledi. Osy qımyl-kórinisten bárimiz de Berlın aınalasyndaǵy qorshaý sheńberi barynsha qaýsyryla túskenin bildik. Marshal Jýkov basqaratyn bizdiń I-shi Belarýs maıdanymen birge marshal Rokossovskııdiń qaramaǵyndaǵy II-shi Belarýs jáne marshal Konev jetekshilik etetin I-shi Ýkraın maıdany da osynda shoǵyrlandyrylǵan-tyn. Keıinnen G.K.Jýkovtyń atap kórsetkenindeı: «Berlın úshin urys – erekshe, esh nársemen salystyrýǵa kelmeıtin operasııa boldy». О́ıtkeni, jaý astanasyna baǵyttalar shabýyl qarsańynda bizdiń áskerlerimizdiń aldynda tutastaı eshelondandyrylǵan qabat-qabat qýatty qorǵanys shebi jatty. Bul degenińiz nemis fashıst áskerleriniń basynan baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan asa iri toptary edi. Sonymen bizdiń aldymyzda tek bir ǵana jol – Berlınge baratyn jol turdy. Biz uzaq soǵystyń eń sońǵy sátindegi osy jerde kóptegen adamdardyń qany tógilip, ómiri qıylatyndyǵyn jaqsy túsindik. Sonymen qatar, biz osy jerde adamzat úshin eń qorqynyshty jaý – nemis fashızmimen urystyń aıaqtalatyndyǵyn da jaqsy bildik. Bizdiń batalonymyz jaý qorǵany­syna alǵashqy bolyp shabýyldaıtyn topqa aınaldyryldy. Oǵan birne­she jeńil zeńbirek pen tankter beki­tilip berildi. Onyń komandırine, endi maıor ataǵyn alyp úlgergen Alek­seı Tverdohlebke saperler vzvody da qyzmet etetin boldy. Batalon atqysh­tar rotasyn qorǵaıtyn eki shabýylshy topqa bólindi. Olarǵa Berlındegi kóshe shaıqastaryn júrgizý mindeti júktelgen edi. Muny estigende qaladaǵy árbir úı, árbir metr jer úshin jan alyp, jan berisetin urys qımyldarynyń ózimizge jeńil tımeıtindigin jaqsy túsindik. Jolymyzda Blankenbýrg qalashyǵy turǵan edi. Urys barlyq jaqtan júrip jatty. Batalon árbir úıdi shabýylmen ala otyryp, ózine bólingen ýchaskeler arqyly qala aýmaǵyna tereńdep ene tústi. Biz buryn bastan keshirmegen kóshe urystarynyń tájirıbesine árbir sát saıynǵy qaýip-qater, kezdeısoq oqıǵalar arqyly qanyǵa bastadyq. Rota men vzvod komandırleri mundaı jaǵdaıda óz betinshe sheshim qabyldaý derbestigine ıe boldy. Kez kelgen jeke urys qorytyndysy solardyń belsendiligi men sheberligine baılanys­ty sheshiletindigi anyq edi. Kóp ýaqyt ótpeı bizdiń baǵyty­myz ózgertildi. Dıvızııamyz Reınıken­dorf­tyń ońtústigin ala Berlın kanalynyń shyǵys jaǵyna qaraı shyǵýǵa tıis boldy. Sóıtip, aldymyzda fashısterdiń eń qaýipti apandary turdy. Berlın úshin urystyń qıyn sátteri de mine, naq osy jerlerde qyza tústi. Aqyry ózimizge belgilengen baǵyt boıynsha ońtústikke qaraı sál burylys jasa­dyq ta, kartadaǵy mejeli shepke kelip shyqtyq. Sóıtip, bizdiń 674-shi polkymyz temirjolǵa boılaı ornalasa bas­tady. Osy jerde Berlındi sovet ja­ýyn­gerleri tolyqtaı qorshaýǵa aldy degen qýanyshty habar da kelip jetti. Az da bolsa tynyqtyryp alý úshin bizdi aýyq-aýyq ekinshi eshelonǵa aýysty­­ryp otyrdy. Zeńbirek dúrsili men bomba jarylysynyń astynda uıyq­­taýdy osynda úırendik. Kelesi bir alǵa jyl­jyǵan kezimizde soltústiktegi Shpree ózenine jettik te, aldyńǵy ekpin­di toptardyń jaýdan bosatyp ketken kóp qabatty úı podezderine kelip orna­lastyq. Irgede ózenniń bir ıini kózge shaly­nady. Bul bizdiń jolymyzdaǵy soń­ǵy sý kedergisi edi. Kartada onyń oń jaǵy­na taman túzý syzyq tartylǵan. Ol «105» degen sanǵa baryp tireledi. Bul sıfrdyń Reıhstag ekenin bildik. Bas­shylarymyzdyń aıtýynsha bizdiń urys ala­ńymyzdan onyń qabyrǵasyna deıin bar bolǵany 550 metrdeı ǵana jer qalypty. Kalendarda – 1945 jyldyń 28 sáýiri. Bul kún meniń ómirimdegi, ıá, bizdiń batalonnyń ómirindegi eń bir qaıǵyly kún boldy. Qymbatty kombatymyz maıor Alekseı Tverdohleb qaza tapty. Ol shaıqas kezinde buzylǵan úıdiń ishinde beline deıin kómilip qalǵan eses ofıseriniń qolynan mert boldy. Únsiz tyǵylyp jatqan jaý jendeti endi bul jerden ózine aman shyǵýdyń joly kesilgendigin túsinip, tereze qasynan óte bergen kombatqa qaraı granata laqtyrdy da ózi atylyp óldi. Sóıtip, ózin ózi shaǵyp óltiretin sary shaıan sekildi jan tásilim etti. Qaza tapqan komandırdiń qabiriniń basynda úsh ret qoshtasý salıýtin berdik te alǵa jyljydyq. Erteńinde bizdiń dıvızııaǵa orta­­lyq qorǵanys sektoryndaǵy áskerı urys áreketterin kúsheıte túsý jónin­­de buıryq berildi. Bólimder adam jáne tehnıka kúshterimen tolyq jaraq­tandyrylǵannan keıin shabýyldy qaıta bastaýǵa tıis boldyq. Iá, urystyń soń­ǵy eki kúninde biz aýyr shyǵyndardy bastan keshirgen edik. Árbir rotada osy­nyń aldynda ǵana vzvodta bolatyn adam sanyna jeter-jetpesteı jaýyn­gerler qalǵan-tyn. Tyń kúshter kelgen­de Moltke kópiri úshin qyzý shaı­qas júrip jatqan bolatyn. Sony baqy­lap turǵan men úlken aq úıge – Shveı­sarııanyń elshi­ligi ornalasqan ǵımaratqa kózim tústi. Kópirden tike bas­talyp kete­tin kósheniń oń jaq shyǵys bóliginde orna­las­qan álgi nysannyń qarama-qarsy ja­ǵynda tútinge oranǵan «Gımmler úıi» de jaqsy kórinip turdy. Germanııa ishki is­ter mınıstrliginiń bul ǵımaratyn fa­shıs­terdiń ózderi osylaı dep ataıdy eken. Tań atysymen «Gımmler úıin» atqylaý bastalyp ketti. Jarty saǵattyq artıllerııalyq daıyndyqtan keıin bizdiń batalonnyń jaýyngerleri dókeıdiń qyzyl kirpish úıine qaraı shabýylǵa shyqty. Meniń vzvodym shabýyldaýshylardyń aldyńǵy qatarynda kele jatqan edi. Sonyń nátıjesinde biz birinshi bolyp úıdiń qıraǵan esiginen kirdik te fashısterdi ekinshi qabatqa qashýǵa májbúr ettik. Iá, bul Vısla aýdanyndaǵy men qatysqan eń bir qantógis shaıqastardyń biri boldy. Fashıster ajalǵa bas tikkendikten eshtemeden qaımyqpaı qatty qorǵanyp jatty. Biraq bizdiń jaýyngerlerdi toqtatýdyń ózi múmkin emes edi. Kóptegen qarýlastar osy urysta mert boldy. Meniń vzvodymdaǵy jaýyn­gerlerdiń jartysy oqqa ushyp, jartysy ǵana qaldy. О́zimdi sol kúnderi áıteýir ajal oǵy aınalyp ótip júrdi. Birde betimnen aqqan qannyń ystyq tabyn sezindim. Sóıtsem, esikten atoılap kirgen kezimde onyń oq shashyratqan jańqasy mańdaıymdy osyp ketken eken. Sol kúnderdegi basqa jaǵdaılarmen salystyrǵanda árıne, bul jara túkke turǵysyz-tyn. Osynyń aldynda qaza tapqan kombatymyz meni «oq darymas» dep tegin aıtpaǵan eken. Aıtpaqshy, maıor Tverdohlebtiń bul sózine sol oqıǵanyń aldyndaǵy ysqyrǵan oqtyń meniń basymdy janaı ótip, terimdi sypyryp qana ketkendigi sebep bolǵan edi. Iá, «qyryq kún qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi», dep babalarymyz tegin aıtpasa kerek. Munan keıin bas­­­­qa polktardyń jaýyn­ger­lerimen birlese otyryp, biz endi ekinshi qabatty da jaý­dan tazart­tyq. Tiri qalǵan fashıs­ter shatyr­dyń ber jaǵyna baryp bekin­di. Úıdiń ár jerinen shyǵyp jat­qan órt pen tútinnen kóz ashıdy. Qarań­ǵylyq túsisimen kez kelgen sátte oqqa ushýdyń qaýpi de arta tústi. Tórtinshi qabat úsh ret qoldan qolǵa ótti. Osy kezde áskerı operasııa­ny basqarǵan qupııa toptyń bizdi fonarlarmen jaraqtandyrǵandyǵynyń paıdasy kóp tıdi. Tıimdilik mynada edi. Bizdiń jaýyngerler qarańǵydaǵy jaý betine ózderi shetkeri turyp qýatty jaryq túsirgen kezde ekinshi bireýleri avtomatty iske qosyp jatty. Sóıtip, 30 sáýirdiń tańynda «Gımm­ler úıi» tolyqtaı bizdiń qolǵa kóshti. Jyrt­qyshtar mekenine aınal­ǵan ǵı­maratty túgeldeı tekserip ótkenimizde, ondaǵy bólmelerde fashısterdiń óli deneleri úıilip jatqandyǵyn kór­dik. Gım­mlerdiń óz kabınetinen gıt­lerlik baskeserlerdi marapattaý úshin ázirlengen birneshe jáshik shveı­sarııalyq saǵattardy taýyp al­dyq. Bizdiń ofıserler olardy ja­ýyn­­­gerlerge taratý jóninde sheshim qabyl­­­dady. Men ózime berilgen saǵatty kýá bolǵan sol bir tarıhı oqıǵanyń eskert­­kishi retinde uzaq ýaqyt boıy úıim­de saqtap keldim. Qazir ol respýb­lıka komsomoly Ortalyq Komıteti murajaıynyń jádigeri retinde eksponat bolyp sonda tur. – Jańa siz: «30 sáýir kúni «Gımm­ler úıi» tolyqtaı bizdiń qolǵa kósh­ti», – dep aıtyp qaldyńyz. Bul so­vet jaýyngerleriniń Reıhstagqa óte jaqyn, tym taıaý qalǵanynan habar beredi. Jáne sol kúni keshke osy jaý ordasynyń qabyrǵasyna alǵashqy jeńis jalaýy da tigilgeni málim. Teńdesi joq bul erliktiń ıesi siz ben qyzyl ásker Grıgorıı Býlatov ekeýińiz ekenińizdi biz jaqsy bilemiz jáne maqtanyshpen eske alyp júremiz. Asyqpaı, búge-shigesine deıin qaldyrmaı aıtyńyzshy, aǵa! Sol oqıǵa qalaı boldy? Osy tarıhı jaǵdaıdy betpe-bet otyryp óz aýzyńyzdan estisek, óz qulaǵymyzben tyńdasaq deımiz. – «Gımmler úıiniń» ekinshi qabatyn­da artıllerıster Reıhstagty sol jerden kózdep atý úshin 76 mıllımetrlik zeń­birekti ornatyp jatty. Osy sátte meni batalon partorgy Káribjan Ysqa­qov­tyń shaqyrǵanyn estidim. Úıdiń birin­shi qabatynda polk komandıri maıor Zınchenkonyń tóraǵalyǵymen partkomıssııa otyrysy júrip jatty. Onda Vısla men Oderdegi urystarda partııa qataryna ótkenderge partııa bıletteri tap­syryldy. Lenındik barelefpen ór­nektelgen qyzyl kitapshanyń biri ma­ǵan da saltanatty jaǵdaıda berildi. Sodan soń polk komandıri bizderdi, jas kommýnısterdi, qyzý quttyqtap, Reıh­stagqa qyzyl týdy jetkizetin arnaýly toptyń jasaqtalǵandyǵyn habarlady. – Bul – óte joǵary qurmet. Jeńilgen jaýdyń eń úlken apanyna qyzyl týdy tigý bizdiń jeńisimizdiń sımvoly bolady, – dedi ol. – Biraq qaýip-qater óte kúshti. Korol alańy barlyq jaǵynan atqylanýda. Sondyqtan tapsyrma erikti túrde oryndalýy kerek. Qyzyl áskerler oǵan óz tilek, jeke ótinishterimen ǵana bara alady. Jaýyngerler quramy anyqtalǵannan keıin batalon komandıri bylaı dedi: – Topqa basshylyq jasaýdy leıtenant Qoshqarbaevqa tapsyrý jóninde usynys bar. Ol «Gımmler úıine» birinshi bolyp kirdi... Demek, bul tapsyrmany da leıtenant abyroımen oryndaıdy dep senemin... Sóıtti de komandır jaqtaýy julyn­ǵan terezege qaraı jaqyndady. О́zine ymdap shaqyryp alǵy jaqty nusqady. Men qozǵalmaly dúrbi arqyly kombat kórsetken núktege uzaq qaradym. Snarıad jarylystary oıdym-oıdym etip qazyp ketken alań beti joǵary­da turǵan bizge jaqsy kórinip turdy. Onyń arǵy shetindegi sup-sur ǵıma­rat – Reıhstagtyń ózi. Tóbesine kúm­bez or­natylǵan alyp keshenniń jan-ja­ǵynda neshe túrli munaralar menmun­dalaıdy. Maǵan týdy batalon komandıriniń orynbasary kapıtan Vasılchenko tapsyr­dy. Bul shaǵyndaý kelgen reıka taıaq­shasynyń ushyna bir jaǵy myq­tap shegelengen qyzyl mata eken. Túsin jasyrý úshin syrtyn qońyr qaǵazben orap tastapty. Ony qolyma alǵan soń syrtymdaǵy maqtaly keýde­shem­di sheshtim de týdy sholaq sabymen gımnasterkamnyń ishine jiberip, qozǵal­mas úshin beldigimdi qatty qylyp tar­typ tastadym. Sóıttim de saǵatyma qara­dym. Ol týra kúndizgi 11-di kórsetip turdy. О́zimiz turǵan «Gımmler úıiniń» tereze sańylaýynan buqpantaılap syrtqa qaradym. Oq nóseri sál saıabyrlapty. Osyny paıdalanyp dalaǵa sekirip kettim. Ile-shala artymnan ústime kelip bireý qulady. «Kimsiń?» dedim oǵan qaramastan. «Qyzyl ásker Grıgorıı Býlatovpyn». «Basqa jaýyngerler qaıda?» «Boraǵan oqtan syrtqa shyǵa almaı qaldy». Jer baýyrlap alǵa jyljyp kelemiz. Aldymyzdan snarıad qazǵan shuńqyr kórindi. Soǵan qaraı tura júgirdik te ondaǵy irkilgen shalshyq sýdy elemeı qoıyp kettik. Biraq munda uzaq bógelýdiń ózi múmkin bolmaı shyqty. Aman qalam deseń qımyldaý kerek. Osy oımen ár tómpeshikti bir saǵalap taǵy alǵa jyljydyq. «Gımmler úıin» Reıhstagtan birne­she júzdegen metrler ǵana bólip turdy. Biraq jaýdyń úzdiksiz jaýdyrǵan oǵynyń astynda oǵan jer baýyrlap jetýdiń ózi óte qıyn edi. Sál ǵana alǵa qozǵalamyz. Sóıtemiz de qaıtadan qımylsyz qata qalamyz. О́stip otyryp biz ózimizge qaýipsizdeý jerge deıin neshe túrli amaldardy qoldandyq-aý. Azap júris. Biraq soǵan kónip, tiri kele jatqanymyzǵa táýbe dedik. Mine, endi bir sátte tóńkerilip qalǵan zeńbirek biz úshin myqty qorǵanys quralyna aınaldy. Onyń stvolynan syǵalaı qaraǵanymda, biz jatqan Korol alańy jan-jaqtan tynymsyz jaýǵan pýlemetter men avtomattar oǵynyń astynda ekendigin baıqap úlgerdim. Bir mezette bizden birneshe metr jerde qıraǵan ózimizdiń tankini kózim shaldy. Grıgorıı ekeýmiz endi soǵan qaraı umtyldyq. Boraǵan oq qaıtadan jerge jabysýymyzǵa májbúr etti. Qasymnan Býlatovtyń aýyr dem alǵan úni estiledi. Shamasy jaralanǵan-aý, tize tusy qanǵa shylanypty. Gımnasterkasy da sýǵa malmandaı bolǵan eken. Árıne, sol jerde meniń jaǵdaıymnyń da odan artyq emes ekeni túsinikti-tin. Osylaısha úsh saǵattyń ishinde bar bolǵany 50 metr jer ǵana alǵa jyljı aldyq. Ras, jerdi murnymyzben syza otyryp baǵyndyrǵan bul metr­ler bizdiń Reıhstagqa jolymyzdyń adam aıtqysyz qaýip-qaterge toly eń aýyr sátteri edi. О́ıtkeni, árbir beıqam qozǵalystyń kim-kimdi bolsa ajal qushtyratyny anyq bolatyn. Aqyrynda kózdegen tankimizge de kelip jettik-aý áıteýir. Onyń yǵynda uzaǵyraq jatqyń-aq keledi. Biraq bizge qalaı da alǵa jyljý kerek. Bir ýaqytta ózimizge qalqa bolyp kele jatqan qıraǵan qarýlar men tankter tizbesi de aıaqtaldy. Birneshe metr jerde transformator býdkasyna uqsas birdeńe baıqalady. Jaý kezekti oq nóserin búrkip úlgergenshe, soǵan qaraı jaı oǵyndaı jarq etken jyldamdyqpen yzǵyp otyryp jetýimiz kerek. Osylaı istedik te. Grıgorıı ekeýmiz dedektegen kúıi býdkaǵa baryp, top etip qulap tústik. Biraq munda bógelýdiń ózi tym qaýipti eken. Oqtardan shurq tesilgen juqa faner taqtaı qabyrǵanyń bizge qorǵan bola almaıtyndyǵy birden belgili boldy. Osy sátte aldymyzdan tankterden qorǵanatyn «temir kirpi» arandar qaraýytyp kórindi. Onyń ústinen jaıaý áskerlerge arnalyp salynǵan baspaldaq ispetti saty qırandylaryn kózimiz shalyp qaldy. Bul, árıne, býdkaǵa qaraǵanda neǵurlym senimdirek qalqa edi. Biraq oǵan jetý úshin jan-jaqtan jaýǵan oq astynan ótý kerek. Osy mezette Reıhstagty qoıý tútinmen birge kókke kóterilgen qyzyl kirpishterdiń alapat shań-tozańy basyp ketti. Bul sátti biz de qur jibermedik. Sanaýly sekýndtar ishinde «temir kirpi» arandarǵa qustaı ushyp jettik te, belimizden sýǵa kúmp ete tústik. Ol las, ári muzdaı sýyq eken. Ony eleń qylmastan sýdyń ózek sekildi júlgesimen kanalǵa qaraı qoz­­ǵaldyq. Osy mezette onyń jaǵasyndaǵy qazylǵan or bizdi jaý oǵynan qorǵap turdy. Júrisimizdi jyldamdatyp oty­ryp temir kópirge jettik. Endi Reıh­stagqa bar bolǵany 100 metr­deı ǵana jer qaldy. Alyp ta, surǵylt ǵımarat biz­ge óziniń bar bolmysymen zoraıa kóri­nip qarap tur. Osy sátte eki jaqtan atyl­ǵan artıl­lerııalyq shabýyl da kúshe­ıe túsken edi. Birneshe snarıad dál qasy­myzǵa kelip tars-turs jaryldy. Endi biz­diń óz adamdarymyz atqan oqtan da qaza tabýymyz ábden múmkin edi. Sony oılap dereý kópir astyna baryp jasyryndyq. Bizdiń jaýyngerler Reıhstagty barynsha boraǵan oq astyna alǵan tusta kún de alakóleńkelene bastady. Ǵımarat birneshe jerden otqa oranyp, janyp jatty. Iá, sát! Bir jaǵyma aýnap tústim de, belimdegi týdy bosatyp aldym. Syrtyndaǵy qaǵazyn jyrtyp jiberip, alqyzyl mataǵa sııa qaryndashpen «674-shi SP. Býlatov, Qoshqarbaev» dep jazdym. Bul ózimshe, eger qaza tap­­­­qan jaǵdaıda sońymyzda áıteýir bir bel­gi qalsyn dep jasaǵan áreketim edi. О́ıt­keni, ólim men ómir aıqasqan sol bir tus­ta ishimizge jutyp jatqan aýanyń ózine de ajal sińip alǵandaı sezilip edi maǵan. Reıhstagty taǵy da tútin basty. Osynaý buldyr kórinis biz úshin úlken sáttilik edi. Budan ári tosýǵa bolmaıtyn. Sondyqtan osy sońǵy yshqynysymyzǵa barymyzdy saldyq. Býlatov menen 2 metrdeı alǵa túsip ketti. Bir mezette Ko­rol alańynyń órnektelgen tas plı­talarynyń kúrt aıaqtalyp, etigimizdiń tabany alyp ǵımarat kire berisiniń mármár tabaldyryq basqyshtaryna ilingenin sezindik. Mine, Reıhstag qabyr­ǵasy! Osy sátte birdeńe meniń aıaǵym­dy tyz etkizdi. Nazar aýdarmadym. Sebebi, aýadan jaqynnan atylǵan mıno­met oǵynyń qorqynyshty yzyńy estil­gen bolatyn. Bul jaqsylyq emes. О́z jobam boıynsha ol bizge qaraı bettep keledi. Baqytyma qaraı tireýish kolonnalar jaqyn edi. Sonyń tasasyna tyǵyldym. Zilmaýyr dińgek baǵana 5 metrdeı qashyqtyqqa kelip jarylǵan snarıad jarqynshaqtarynan qorǵap qaldy. Qasymnan Býlatovtyń alqyna demalǵany estiledi. Tý! Tý qaıda? Ol meniń qolymda. Ony bekitý kerek, biraq qaı jerge? Ol kórinetindeı bolyp turýy, alaýlap jelbireýi kerek. Qabyrǵanyń bir jerinde terezelerdi bitegen kirpishter bar eken. Grısha dereý etigin sheship tas­tady da jalań aıaǵymen meniń ıyǵyma lyp etip qarǵyp shyqty. Shamasy, onyń oqys qımylynan bolý kerek, osy sátte joǵarydan kirpishter qulap, bireýi týra meniń tóbeme tústi. Men oǵan: «Baıqasańshy sen!.. Aqyryn!..» dep ashýlana aıqaılap jiberdim. Joǵary jaqqa qaradym. Qyzyl týy­myz keshki shaıqas órtimen dál bir ot alaýyndaı jarqyrap, janyp tur eken. Ol ǵımarattyń kire berisine ilinipti. Bul qyzyl tý bizdiń jaýyngerlerdi shabýyl­ǵa shaqyrdy. Otanymyzdyń sımvoly – alqyzyl jalaýsha fashıstik jyrtqyshtar apanynyń kire berisi ashyq dep jarııalap, jar salǵandaı boldy. Reıhstagqa ilingen birinshi qyzyl tý edi bul! Biz tústen bergi tozaq júristen qat­ty sharshappyz. Tapsyrmany oryn­daǵan soń bir-birimizge ún qatpastan bas­paldaqqa otyra kettik. Saǵat tili 18 saǵat 30 mı­nýtty kórsetip turdy. Osy sátte men aıaǵymnyń qatty aýyrǵandyǵyn baı­qadym. Býlatov qaltasynan bınt alyp shyqty da, baltyrymdy tańyp tas­ta­dy. Baıqaımyn, súıegim saý sekildi. Mine, osy kezde baryp men bolyp ótken oqı­ǵanyń mán-mańyzyn oılaýǵa sál de bolsa múmkindik alǵandaı boldym. Keıinnen 7 saǵattyń ishinde 360 metr jol júrgenimizdi bildik. Jas adamǵa ol e, degenshe eki-aq attap jetetin jer sekildi. Biraq, Grıgorıı Býlatov ekeý­miz úshin eki attaǵannan góri eske alý­dyń ózi óte qorqynyshty tar jol, taı­ǵaq keshý derlik ajal kópiri edi bul. Odan aman-esen ótippiz. Azappen bolsa da. Sóı­tip, ajaldyń ústinen attap ketippiz!.. Reıhstag kire berisindegi ilingen alqyzyl jalaýdy birinshi bolyp 756-shy atqyshtar polky komandıriniń orynbasary maıor Sokolovskıı kórdi. Onyń qasynda kabel katýshkasyn súıretken telefonıst bar edi. Maıor aty-jónimiz ben áskerı bólimimizdi surap aldy da rasııa arqyly shtabqa biz­diń Reıhstagqa birinshi bolyp jetke­ni­mizdi jáne onyń qabyrǵasyna qyzyl týdy ilgendigimizdi qýanyshpen habarlady. Birneshe mınýt ótken soń bizdiń tóbemizge, Reıhstag kire berisiniń ústine qaraı qyzyl raketa jarq etip atyldy da alańnan: «Ýra!» degen qýatty ún estildi. Bul rota komandıri Ilıa Sıanovtyń óz jaýyngerlerin shabýylǵa kótergen daýysy edi. Reıhstagqa qaraı tolqyn-tolqyn bolyp qyzyl áskerler jóńkile júgirip kele jatty. Osy kezde men bizdiń vzvodqa taıaýda ǵana kelip qosylǵan 18 jasar bashqurt jigiti Rashıd Rahmatýllınniń mınaǵa qalaı tap bolyp ushyp túskendigin kórdim. Reıhstagqa 20 metr qalǵan jerde jaý snarıadynyń jarqynshaǵynan rota starshınasy Nıkolaı Goncharenko jan tapsyrdy. Ony ózi kóterip kele jatqan oq jáshigi ústinen basyp qaldy. Qabyrǵaǵa súıenip otyryp bárin de kórip otyrmyn. Urys Reıhstag baspaldaqtaryndaǵy kire beriste, onan keıin onyń zaldarynda jalǵas­ty. Sıanov rotasynan soń kapı­tan Iаrýnovtyń rotasy da kelip jetti. So­dan sál ýaqyt ótken soń Stepan Neýs­troev­tiń, Konstantın Samsonovtyń, Vası­lıı Davydovtyń batalondary Reıh­stag ishinde fashıstermen jan alyp, jan berise shaıqasty. Osy­laısha jaý ordasyna kirý jáne shyǵý jolda­rynyń barlyǵyn general V.M.Shatılovtyń 150-shi Idrısk atqyshtar dıvızııasynyń jaýyngerleri tolyqtaı bekitip aldy. Ymyrt úıirile bere ǵımarattyń ústińgi qabattarynda órt bastaldy. Gıtlershiler bólmelerindegi kitaptary bar shkaftar men qaǵaz toly stoldardy jınastyryp, olarǵa ot qoıǵan eken. Maqsattary shabýyl jasap jatqan bizdiń jaýyngerlerimizge «tútin salý» arqyly Reıhstagtan qýyp shyqpaq sııaqty. Biraq bul jandalbasa áreket fashısterge kómektese almady. Qosymsha kúsh kelmeı, kómek bolmaǵandyqtan, jaý jaǵynyń atysy azaıyp, qarsylyq birtindep álsireı berdi. Sóıtip, túnge qaraı 150-shi Idrısk atqyshtar dıvızııasyna berilgen áskerı sovettiń №5 týynyń Reıhstag kúmbezine tigilgenin estidik. Jaý ordasynyń ushar basyna ony tikkender M.Kantarııa men M.Egorov bolyp shyqty. Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan». ––––––––––– Sýretterde: Berlın. Reıhstag. 1945 jylǵy qyrkúıek. Leıtenant R.Qoshqarbaev (Ońnan solǵa qaraı ekinshi); 1945 jylǵy 5 mamyrda Ber­lınde shyqqan jaýyngerlik paraq­sha; qatardaǵy jaýynger G.Býlatov.   (Jalǵasy bar).