– Pavlodar oblysy elimiz boıynsha bala týý kórsetkishi jaǵynan sońǵy orynda delinedi. Aýyl mektepterinde bala sanynyń azaıýy da baıqalady. Bunyń sebebi nede?
– Oblystyq perınataldyq ortalyq atalatyn bizdiń mekeme búginde ana men bala densaýlyǵyn saqtaýda aıanbaı eńbek etýde. Mekemede barlyq qajetti medısınalyq quraldar jetkilikti. Akýsher-gınekologtar, neonatologtar, ýltradybystyq qural-jabdyqtarmen jumys jasaıtyn dárigerlerimiz jyl saıyn biliktiligin arttyryp, bilimderin jetildirýde. Ortalyqta byltyr 4595 sábı dúnıege keldi. Onyń ishinde 405-i merziminen buryn ómir esigin ashty. Dárigerlerimiz ómir men ólim arasynda arpalysqan 30 anany týý ústinde aman alyp qaldy. Oblys boıynsha bala týý ómirine qaýip tóndiretin bosanatyn jastaǵy 31 áıel qazir baqylaýda tur. Jalpy aıtqanda, bosaný múmkindigi bar kez kelgen áıelge ortalyq kútim kórsete alady. Al bala sanyn kóbeıtý úshin demografııalyq ahýalǵa serpin beretin túrli bastamalardy qolǵa alý kerek dep oılaımyn. Bir jaǵynan, ózińiz bilesiz, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, adam densaýlyǵynyń tek 10 paıyzy ǵana medısınalyq kómekti qajet etedi. Al qalǵany adamnyń tamaqtanýy men salamatty ómir súrýine táýeldi.
О́kinishke qaraı, keıbir qyz-kelinshekter óz densaýlyǵyna nemquraıly qaraıdy. Bul árıne, bala týý kórsetkishteriniń azaıýyna áser etpeı qoımaıdy. О́mirge naýqas bala ákelse, bar kináni dárigerge artady. Zertteýler boıynsha, áıelderdiń 70 paıyzy júktilikke deıin dárigerge aldyn ala kórine qoımaıdy, tekserilmeıdi. Boılaryndaǵy syrqattaryn aldyn ala emdemeıdi. Turmys qurǵan soń jas ananyń aǵzasyndaǵy ınfeksııalardyń qursaqqa bitken sharanaǵa juǵatyny túsinikti. Al bizder úshin-ana men bala ólimin azaıtý – basty mindet. Áıelder arasynda gınekologııalyq aýrýlar, bedeýlik túrleri, qaterli isikter, jatyr moıny patologııasy jıi kezdesýde. Sondyqtan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jatyr moıny jáne sút bezi qaterli isiginiń aldyn alýǵa baılanysty jumys júıeli túrde júrgizilýde, 35 jastan asqan áıelderdi skrınıng arqyly tekserý jolǵa qoıyldy. Olar eki jyl saıyn mammografııadan tegin ótkiziledi. Áıelderdiń densaýlyǵynyń nasharlyǵyna er adamdar da jaýapty. Er adamdar bolsa mysaly, ýrologtarǵa kórinýleri qajet. Týa bitken aýrýlary bar nárestelerdiń taǵdyry da otbasyn oılantýy kerek.
– Keıbir áıelder densaýlyǵyna baılanysty bala kóterýge bolmaıtyn jaǵdaılar da bolady...
– Iá. Oblystaǵy 18-49 jas aralyǵynda 191129 áıeldiń 9360-syna bala kóterýge bolmaıdy. Bosanatyn jastaǵy 12668 áıel dárigerler baqylaýynda tur. Bala týý ómirine qaýip tóndiretin áıelderdiń 60 paıyzy ortasha qaýip-qater tobynda jáne 20 paıyzy joǵary qaýip-qater tobynda. Sondyqtan 2007 jyldan bastap oblysta «Qaýipsiz ana men bala» baǵdarlamasy jumys jasaıdy. Oblystyq shtabtyń ana men bala ólim-jitimin tómendetý boıynsha hattamalyq tapsyrmalaryna sáıkes, aýyl, qalalar men aýdandardyń atqarýshy organdary tarapynan júktilik boıynsha erte merzimde dıspanserlik esepke turǵan júkti áıelderge materıaldyq syılyq berý jóninde jumystar da júrgiziledi. Sonymen birge, «Qaýipsiz ana men bala» baǵdarlamasy iske asýda. Jaz aılarynda «Áıel densaýlyǵy aptalyǵy» atty shara ótkiziledi. «Belsendi uzaq ómir súretin ana», «Súıikti bolashaq ana» atty baıqaýlar áıel-analardyń qyzyǵýshylyqtaryn týdyrdy. Al, «Qaýipsiz ana men bala» baǵdarlamasy boıynsha antenataldy kútim degenimiz – júkti áıeldi únemi baqylaýda ustaý jáne qaýipsiz bosaný jaǵdaıynyń júıesi. Oǵan jekeleı bosaný bólmesin ázirleý, joldasynyń qatysýymen bosanýdy uıymdastyrý jáne alǵashqy shuǵyl kómek kórsetý kiredi. Mysaly, 2003 jyly oblysta bala týý kórsetkishi 13,1 paıyz ǵana bolsa, 2012 jyly 17,2-ge deıin ulǵaıdy. Al ótken jyly myń adamǵa shaqqanda 17,8 paıyzdy qurady. Mınıstrlikten bólingen kvota boıynsha 2010 jyldan bastap bedeýlik oryn alǵan otbasylyq juptar úshin reprodýksııalyq ortalyqtar negizinde ekstrakorporaldyq uryqtandyrý júrgizilýde. 2010 jyldan bastap oblysqa memlekettik tapsyrys boıynsha 80 kvota bólindi.
– Sońǵy eki-úsh jylda qansha egiz bala, úshemder ómirge keldi?
– 2010 jyldan bastap oblysta 107 egiz bala jáne 7 úshem dúnıege keldi.
– Salmaǵy tómen sábılerdi aman alyp qalý úshin qandaı jumystar atqarylýda?
– Salmaǵy 500 gramm bolyp týǵan sábıdiń de densaýlyǵy qatań baqylaýda. Sábı dúnıege kelisimen neonatolog-reanımatolog mamandar turaqty túrde qarap otyrady. Neonataldyq bólimshede salmaǵy óte tómen nemese shala týylǵan balalardy qaraýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Olarǵa joǵary dárejeli akýsher-gınekolog, anestezıolog, neonatology bar arnaıy top qyzmet kórsetedi. Álemdik tájirıbede ana men bala ólimine qan azdyq nemese anemııa aýrýynyń kóbirek sebep bolatyny dáleldengen. Byltyr «Aıala» qory ortalyqqa demeýshilik jasap, quny 18 mıllıon teńge turatyn zamanaýı jabdyqtar tabys etti. Bul sheteldik qurylǵy jańa týǵan nárestelerdiń ómirin saqtap qalýǵa múmkindik beredi. Bizdiń zerthana dárigerleri jańa týǵan nárestelerdi tekserý kezinde qandy az kólemde jınaý ádisin ıgerýde. Akýsher-gınekologtar da jańa tehnologııalardy qoldanady. Ártúrli jaǵdaıda bosanatyn, jańadan dúnıege kelgen sábılerimen birge jatatyn bólek analar bólmesi bar. Bizdiń maqsatymyz – ana ólimin boldyrmaý, perınataldyq ólimdi azaıtyp, joǵary dárejede medısınalyq kómek kórsetý.
– 500 gramdyq sábıdiń ómirin saqtaý múmkin be?
– Árıne. Bári bolmasa da, 500 gramdyq sábılerdiń 67 paıyzǵa jýyǵynyń ári qaraı ómir súretin múmkindigi bar. Dene salmaǵy 1500 gramm sábılerdiń tiri qalýy 95 paıyzdy qurap otyr. Oblystaǵy «Qaýipsiz ana men bala» baǵdarlamasy boıynsha dene salmaǵy 500 gramm sábıler men 22 aptadan asatyn merzim úshin tiri týylý ólshemderi engizildi. Júktilikti jáne bosanýdy baqylaý «Qaýipsiz ana» qaǵıdattaryna sáıkes júrgiziledi. Ortalyqta engizilgen ınnovasııalar boıynsha balalar jansaqtaý bólimindegi nárestelerdi kútip-baptaý «Zııan keltirip alma» atty júıege sáıkes oryndalady. Al «Antenataldy kútim», «Sábıdiń óli týýynyń aldyn alý» jónindegi dárister áıelderge boıyna bala bitken kúnnen bastap oqylady.
– Sońǵy kezde «kengýrý ádisi» degendi estip júrmiz. Bul qandaı ádis?
– Batys medısınasynda keńinen qoldanylatyn ádistiń basty ereksheligi – bala vakýým ishinde dál jatyrdaǵydaı ornalasyp, birden ana sútimen tamaqtanady. Sábıler vakýýmnyń kómegimen salmaq qosyp, demi men tamaqtanýy retteledi. Syrttaı qaraǵanda bul jaı ǵana qural sııaqty kórinedi. Al qurylǵyda ana qursaǵyndaǵydaı ylǵaldylyq temperatýrasy jaqsy saqtalǵan. Osynda sábı 2 kılo salmaq jınaǵanǵa deıin jatady. Sodan keıin anasynyń qasyna aparylady. Birinshiden, bul ádis arqyly bala ómirine tóngen qaýip azaıady. Jáne balanyń azǵasyna keri áserin tıgizetin dári-dármekter qoldanylmaıdy. Bul ádis joǵaryda aıtqan 500 gramm bolyp týylǵan nárestelerdiń ósýine ákesiniń de yqpal etýine múmkindik beredi. Sol úshin perınataldyq ortalyqtar jasandy jatyrda jatqan balaǵa ákesiniń kelip turýyna ruqsat beredi. Statıstıkalyq málimetter elimizde árbir júz balanyń ekeýi aıy-kúni tolmaı ómirge keletinin aıtady.
– Eger aıaǵy aýyr kezinde áıelderdiń syrqat balany ómirge ákeletini anyqtalsa, júktilikti úzýge bola ma?
– Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń 2009 jylǵy buıryǵyna sáıkes, uryqtyń kem damýy nemese genetıkalyq anomalııalary bolýy rastalǵan kezinde perınataldy dıagnostıkalyq komıssııa júktilikti qaldyrý nemese júktilikti toqtatý jóninde sheshim shyǵarady. Oblysta ótken jyly osyndaı 74 jaǵdaı anyqtalyp, 45 júktilik toqtatyldy.
– Shetel dárigerleri ótkizgen sheberlik synyptarynyń paıdasy bar ǵoı?..
– Bar dep oılaımyz. Bıyl bizdiń shaqyrýymyz boıynsha ortalyqqa Germanııadan professor Roland Vaýer keldi. Ol respıratorlyq qoldaý, neonataldy sepsıs, shala týylǵandardy kútý máseleleri, «jumsaq kútim» strategııasy, dısstres-belgisi terapııasy boıynsha dárigerler úshin túrli taqyrypta semınar júrgizdi. Sábıdi neonataldyq júıesi boıynsha kútýdiń zamanaýı qaǵıdattarynan sheberlik synyptaryn ótkizdi.
– Júkti áıelderge syıaqy beriledi degen sóz bolyp edi, bul týraly ne aıta alasyz?
– Jaǵdaıy tómen, az qamtamasyz etilgen otbasylarǵa kómek berý arqyly AQSh, Avstralııa, Koreıa elderi ana men bala ólimin azaıtty. Ekinshiden, júkti áıelderdi ıodtalǵan un ónimderimen ári A, V dárýmenderimen baıytylǵan as-aýqatpen tamaqtandyrý júıesi qajet ekeni belgili. Bizdiń elimizde júkti áıelder men balalarǵa dári-dármek qajetinshe tegin taratylady. Mıkroelementterge baı taǵam túrleri ana men bala densaýlyǵyna naǵyz qajet taǵamdar. Qazir arnaıy kólikter elimizdiń qaı aýmaǵynan bolsa da, naýqasty da, júkti áıeldi de jedel jetkize alady. Eger, shynynda, syıaqy berý jónindegi joba júzege assa, birinshiden, demografııalyq ahýaldy jaqsartady. Ekinshiden, ana men bala arasyndaǵy ólim-jitimdi barynsha azaıtar edi dep oılaımyn. Iаǵnı siz aıtyp otyrǵan joba boıynsha júktiligin anyqtap, erte tirkeýge turǵan áıelderge yntalandyrý maqsatynda syıaqy tólenýi tıis. Keıbir analar eshqandaı emhanaǵa tirkelmesten, toǵyz aı tolyp, tolǵaǵy qysqanda baryp, perzenthanaǵa keletini bar.
– Naýqas náreste – ult tragedııasy deýge bola ma?
– Otbasynda deni saý urpaqtyń dúnıege kelýi árbir ata-ana úshin úlken baqyt. Osy maqsatta elimizde júkti áıelderdiń ómirge deni saý sábı ákelýi úshin barlyq múmkindik jasalýda. Mysaly, bizdiń ortalyqta jas mamandarǵa tájirıbıeli dárigerler tálimgerlik jasaıdy. Júkti áıelderge jedel kómek kórsetýge, jańa týǵan nárestelerge bastapqy reanımasııalyq kómek jasaý júıelerine úıretedi. Osy jerde akýsher-gınekologtar jáne reanımatologtardyń jedel járdem qyzmetiniń mamandary úshin júkti jáne bosanǵan áıelderge kómek kórsetý boıynsha kýrstar júrgizgenin de atap ótsem deımin. Perzenthanada G.Burataeva, anestezıolog-reanımatolog S.Novıchevskıı, T.Drýgova, G.Zaıseva, L.Hodyreva, M.Bekmuhametova, Q.Aldońǵarova, G.Tilepbergenova t.b. qyzmet jasap keledi. Búginde ortalyqta 432 qyzmetker eńbek etedi, onyń 69-y bilikti dárigerler bolsa, 203-i orta býyn medısına qyzmetkerleri. Ana men bala densaýlyǵyn jaqsartý jaýapty mindet. Biz dúnıege kelgen sábıin emirene ıiskep, júzi bal-bul janyp ortalyqtan shyqqan baqytty ata-anany kórgende, eńbegimizdiń aqtalǵany dep túsinemiz. Ult densaýlyǵy analardan, ıaǵnı búgingi qyzdardan bastalady. Deni saý urpaq demografııa dińgegi, el erteńi degim keledi.
Áńgimelesken Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan».
Pavlodar oblysy.
