1958 jyly ýnıversıtet esigin ashtyq. Jaqsynyń aldymen kózge ilinetin ádeti, sol jylǵy jańa jyl keshi este qalypty. Sol keshte Sáken ádemi sulý qyzdardyń ortasynda júrdi. Kisi qyzyǵarlyq! Án salǵany este – mundaı da ánshi bolady eken-aý dep tańǵalyp edik. Sodan keıin Sákenniń shyǵarmalarymen tanysa bastadyq – talantty dúnıeler... Osylaısha, Sákendi kórip-bilýimiz bastalǵan. Keıin «Qazaq ádebıeti» gazetine kelip jumysqa ornalasqanymda aldymnan Sáken shyqty. Jaqynyraq tanystyq. Minezi qyzyq eken, naǵyz sal-seriniń minezi! Birbetkeı, týra, ádil. Syılastyq bastalyp júre berdi...
Sáken Júnisov Qazaqtyń memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetiniń úshinshi kýrsynda júrgende qolyna qalam alǵan. Alǵashqy týyndysy «Bir shoferdiń áńgimesi» atty balalarǵa arnalǵan shaǵyn shyǵarmasy respýblıkalyq «Qazaqstan pıoneri» gazetinde 1953 jyly jarııalanypty. Osydan soń-aq álgi atalǵan gazet, pıoner jýrnalynyń betterinde, basqadaı basylymdarda týyndylary jıi basylyp turypty.
Jazýshy 1955 jyly oqýdy bitirgen soń, alystaǵy tyń jerdegi onjyldyq mektepte sabaq bere júre óziniń súıikti taqyryby – balalar ómiri jaıynda áńgime jazýdy damyta túsedi. Sol jyldary jazǵan shyǵarmalary 1959 jyly Kórkem ádebıet baspasynda «Sonarda» degen atpen jeke jınaq bolyp jaryq kórgen.
Qazaq ýnıversıtetiniń túlegi Sáken Júnisov 1958 jyly ózi ushqan uıasyna qaıta keldi. Fılologııa fakýltetiniń til-ádebıet kafedrasynyń aspırantýrasyna tústi. Áıgili Muhtar Áýezovtiń jetekshiliginde bolǵan Sáken Júnisov «Qazaq áńgimeleriniń týýy jáne damý máseleleri» jaıynda jazǵan ǵylymı eńbeginiń keıbir taraýlary respýblıkalyq «Qazaq ádebıeti» gazeti men «Juldyz» jýrnalynyń betterinde jıi jarııalanyp turdy. 1962 jyly aspırantýradan keıin akademııalyq drama teatrynyń ádebıet bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqaryp júrgen Sáken Júnisovti Oqý mınıstrligi Qostanaı pedagogıkalyq ınstıtýtyna aǵa oqytýshy etip qyzmetke jiberedi. Jasynan Qazaqstannyń soltústik óńirinde ósken Sáken Júnisov tyń ıgerý bastalǵanda, ózi týyp-ósken jerdegi uly ózgeris jaıynda shyǵarma jazý josparyn júzege asyrady. Qostanaı jerinde oqytýshy bolyp júrip, osy taqyrypty taǵy da túbegeıli tekserip, zerttep, «Japandaǵy jalǵyz úı» atty shyǵarmasyn bastaıdy. Bul eńbegi 1964 jyly «Juldyz» jýrnalynyń betinde jarııalanyp, 1965 jyly «Jazýshy» baspasynan jeke kitap bolyp shyqty.
«Japandaǵy jalǵyz úı» romanynan keıingi onyń súbeli shyǵarmasy – «Aqan seri» romany. Taqyrybynyń ózi aıtyp turǵanyndaı, Aqan serini seri adam ǵana jazsa baǵy janatyn taqyryp edi. Qudaı sátin salǵanda Sáken seri taqyrypty jaqsy bastap, táýir aıaqtady. San qyrly, bir syrly avtordyń keıin «Zamanaı men Amanaı» povesi kıno bolyp shyqty.
Sáken Júnisovtiń dramatýrgııa salasyndaǵy shyǵarmalary da bir sala. Onyń «О́lira» pesasynan bastap, «Tutqyndar», «Jaraly gúlder» bolyp jalǵasyp kete beredi. «Ajar men ajal» pesasynyń spektakline arnalǵan baǵdarlamasynda mynandaı sóz jazylǵan: «B.Maılın, M.Áýezov, Ǵ.Músirepovtiń keıbir novellalarynyń saryny bar». Bul pesanyń mazmunyna bergen avtorlyq túsinik. Avtordyń ózi jazǵanyndaı, pesada joǵaryda attary atalǵan úsh alyptyń keıbir novellalarynyń saryny bar degen sózderine jáne bir úńilsek, bul dramatýrg tusynan qazaq sovet ádebıetiniń aǵa ókilderine degen iltıpat, solarǵa degen tartý sııaqty. «Ajar men ajal» jazýshynyń dramatýrgııa janryndaǵy tabysty debıýti. Avtordyń jáne bir pesasy – «Qyzym, saǵan aıtam...» dep ataldy. Sátti shyǵarma retinde jurtshylyq jaqsy qabyldady.
Jazýshynyń endigi bir túpkirli keıipkeri Muhtar Áýezov boldy. Uly jazýshyǵa avtor «Kemeńgerler men kóleńkeler» deıtin pesasyn arnady. Bul taqyrypty ıgerý onyń armany edi, sol armanyna jetti de. Bulaı bolatyn sebebi, Muhtar Áýezov – Sáken Júnisovtiń ustazy bolǵan ǵoı. Osy retten be eken ol, kemeńger jazýshy jaıly kóp syr, mol derekter aıtatyn-dy. Birde:
– Ulttyq ýnıversıtettiń fılologııa fakýltetine qabyldanǵan bizdiń alǵashqy qýanyshymyz – oqýǵa ilikkenimiz bolsa, ekinshi qýanyshymyz qazaq aýyz ádebıeti páninen Muhtar Áýezovtiń dáris oqıtyny boldy, dep bastady áńgimesin Sáken. – Sol taǵatsyz kútken kún de keldi. Qońyraýdan keıin aýdıtorııaǵa suńǵaq boıly, aqquba óńdi, qaraqat kózderi kúlimdegen, aqqý moıyn, sulý qyz kirdi. Ol sálemdesken soń, «Men sizderge folklordan leksııa oqımyn, aty-jónim – Sarmýrzına Másken» dep, ózin tanystyrdy. Bizde: «Sulý qyzdyń kóńiline keledi aý, sypaıygershilik saqtaıyq» degen oı joq:
– Muhtar Áýezov qaıda?
– Áýezov oqymaýshy ma edi? – dep, oryndarymyzdan úrpıisip turdyq.
Sarmýrzına sasqan joq, osy suraqqa aldyn ala daıyndalyp kelgen-aý: «Jigitter, qyzdar, tynyshtalyńyzdar, otyryńyzdar. Túsindireıin... Muhań biraz kúnge komandırovkaǵa ketti. Máskeýge. Ol kisiniń ornyna ýaqytsha men dáris oqımyn», – dedi. Shynyn aıtý kerek, sol arada Muhańdy taǵatsyz kútken armandy kóńilimiz ortaıyp-aq qalǵan edi. Jas oqytýshy qazaq aýyz ádebıetinen dáris berdi. Bir aı, eki aı ótti: Muhań kelmedi. Jyl aıaǵyna da shyqtyq-aý. Sóıtsek, Áýezov, basqa da iri-iri ǵalymdar, keıbir joǵary kýrstyń stýdentteri saıası isti bolyp, qýdalanyp, aldy KGB-nyń qaqpanyna túse bastaǵan eken. Estigen qulaqta jazyq joq, ózimizdiń qazaqtarymyzdyń ishinde Muhańdy kóre almaıtyndardyń: «Áýezov Sultanmahmut Toraıǵyrovpen birigip Alash partııasynyń gımnin jazǵan, sodan bertin 30-jyldary sottalyp, aqyry Ermekov ekeýi «Eńbekshi qazaq» gazetiniń betine jazdym-jańyldym dep, óz qatelikterin jaýlyqtaryn moıyndap, ashyq hat (maqala túrinde) jazyp, túrmeden bosaǵan, onyń sosıalıstik qoǵamǵa jat ekeni ras...» degen kúńkilin de estidik. Biraq ol kezde alashtyqtardyń (Baıtursynov, Dýlatov, Bókeıhanovtar...) aq-qarasyn sarapqa salyp, bezbendeıtin bizde shama da joq, qolymyzda materıaldar da joq. Bolǵan kúnde onymen ne bitiresiń, arandap qalǵannan basqa. Bar qoldan kelgeni – eki-úsh stýdent álgi ashyq hatty kitaphanadan jasyryn alyp oqydyq. Keıin Áýezov, Muqanov, Músirepov, ómiriniń qyzyqty da qıyn bir sátterin alyp jazǵan «Kemeńgerler men kóleńkeler» degen pesamda hattyń keıbir jerin tilge tıek etip paıdalandym.
Sáken budan soń Muhańnyń zamana tezine túsip, óz oıyn kópe-kórineý burmalaýǵa qalaı barǵanyna kóshedi de, sol kezdegi shyndyqtyń aýylyn amalsyzdan aınalyp ótýge májbúr bolǵan sebepterin eske alady. Bir sózben aıtqanda, osy taqyrypqa kóshkende Sáken Sáken emes, bizge Áýezovtiń naq ózindeı bolyp kórinip ketetin. Mine, osy sózderdi estigennen keıin, biz, Áýezovtiń qýdalaný sebepterin baǵdarlaǵandaı boldyq. Kóbinde Sákenniń sózin bólmeıtinbiz.
– Sodan bireýler qupııa uıymdastyrdy ma, áıteýir, biraz qazaq stýdentteri, olardyń arasynda V.A.Sherbakov degen orys, Naým Shafer degen evreı balasy bar, joǵary jaqqa Muhtar Áýezov bizge leksııa oqysyn dep shaǵym qaǵaz joldadyq. Sonyń sharapaty tıdi me, tımedi me, áıteýir, qyrkúıek aıynyń sońynda (oqý jyly bastalyp ketken) Áýezov bizge sabaq beredi degen qýanyshty habardy dekanat jetkizdi. Qýanyshymyzda shek joq. Aqyry, kúnderdiń bir kúni qoltyǵynda qalyń kitap, mańdaıy jarq etip Muhtar Omarhanuly aýdıtorııaǵa kirdi.
Muhańnyń qoltyǵyndaǵy kitaby – Abaı shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵy eken. Aqynnyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı 1945 jyly shyqqan qalyń tom. Muqań aýdıtorııaǵa qashan kirse de stýdenttermen sálemdesken soń, álgi kitabyn ashyp qoıyp, eki qolyn ústel ústinde eki jaqqa jaıyp jiberip, leksııaǵa kirisetin. «Búgin leksııaǵa kim kelip, kim kelmedi» degen jattandy, yǵyr suraqty qoımaıtyn. Kimge bul pán kerek – keler, kelmese zorlaýdyń ne keregi bar degendeı, Abaıtaný jónindegi dárisin árkimniń erkine, qalaýyna laıyqtap, fakýltatıvti kýrs retinde ótkizedi. Shynymdy aıtaıyn, men ózim konspekti jazýǵa onsha yjdaǵatty bolmaıtynmyn, óıtkeni, birinshi kýrsta oqytýshylardan kóńilim qaldy, basyn dápterden, ne kitaptan bir almaı, sonda jazylǵan sózderdi sóılem-sóılemimen múdirmeı oqyp sýyldata beretin. Onymen qoımaı, anda-sanda basyn kóterip qoıatyndary, «Nege jazbaı otyrsyń?» deıtinderi de kezdesetin. Al Muhańnyń jóni bólek. Oıymyzdan shyqty. Biz ári qyzyq, ári tereń mazmundy mánerli sóz, órnekti tilmen baıandalar leksııanyń keı tusynda aýzymyzdy ashyp otyryp qalatynbyz, keı tusynda asyǵa jazyp, dápterge túsirip, úlgere almaı qalǵan jerlerdi ashyq qaldyryp, ártúrli ádispen Muhań sózin hatqa túsirýge tyrysýshy edik. О́z basym, osy leksııalardy múmkindiginshe qaǵazǵa túsirip alǵanyma osy kúni rızamyn. Abaı atamyzdyń úlken toıy aldynda basqosqan jıynda bir top jazýshy joldastarǵa osy týraly aıtqanymda, olar da dápterdiń saqtalǵanyna tańǵalyp, ony shaǵyn da bolsa, kitapsha etip shyǵarý máselesin qyzý sóz etti. Áýezovtiń mundaı leksııasy, óz aýzynan shyqqan sózderi endi qaıtyp esh jerde, eshýaqytta bulaı aıtylmaıtynyn, bul syqpa qurttaı syǵymdalǵan shaǵyn konspekti bolsa da, Muhańnyń dáris berý, dáris ústindegi ózindik stıli, sóz saptaýy, máneri – bári-bári bolashaq stýdentterge ǵana emes oqytýshylarǵa da taptyrmaıtyn qyzyqty oqıǵa, tipti ǵylymı máni bar jaǵdaı ekenin biraýyzdan áńgime qyldy. Osy áńgimelerdiń, janashyrlyq qasıetterdiń nátıjesinde, «Sanat» baspasynyń dırektory, belgili jýrnalıst, jazýshy-aýdarmashy Serik Ábdiraıymovtyń yqylasty qoldaýymen Muhtar Áýezovtiń aýzynan shyqqan, Abaı shyǵarmalarynyń qysqasha álippesi – osy konspektini qalyń oqýshy jurtshylyqqa usyndyq.
Muhań «Abaıtaný» jaıyndaǵy leksııanyń sońǵy jaǵy kúrt úzilip, qorytyndy saǵattary oqylmaı qaldy. Oǵan sebep, sol kezdegi stýdentterdiń topshylaýynsha – taǵy da Áýezovti, t.b. jazýshylar men ǵalymdardy qýdalaý. Qýdalaýdyń basy – 1953 jyldyń 30 qańtarynda «Pravda» gazetinde shyqqan Pavel Kýznesovtyń maqalasynan bastaý alady. Ony «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnaly 1953 jylǵy sáýirde qazaqshaǵa aýdaryp shyǵardy. Sol kezdegi qazaq ónerine, ádebıetine, ásirese, qazaq jazýshylarynyń, eń aldyńǵy qatarly aqsaqaldaryna degen jalpy kózqarastyń ol tusta qandaı bolǵanyn osy «Pravdada» jarııalanǵan maqaladan aıqyn ańǵarýǵa bolady. Ult kadrlaryn tuqyrtý, tipti kerek bolsa qýdalaýdyń nebir atasyn oılap tabý qyzyl ımperııanyń saıasaty úshin túk te emes edi. Mine, qarańyz, 1937 jylǵy zulmattan sońǵy 1950-jyldardyń basyndaǵy zobalań Áýezovti qýdalaýdan bastaldy.
Osy qýǵyndaýdyń nátıjesinde M.Áýezovke joǵary oqý oryndarynda leksııa oqýyna jasyryn tyıym salynady. Keıin Muhańnyń jetekshiligindegi aspırant bolyp júrgen kezimde, «Sol kezde ne boldy?» dep bir qısyndy kezeńdi paıdalanyp sóz tartqanymda ol: «Páli, men leksııa oqymaıyn dedim be, tipti senderge, úshinshi kýrsqa buryn ótpeı qalǵan folklordan da qaıtadan leksııalar oqıyn dep edim, meni qubyjyq kórmedi me!» dep, beti qabaryp, zyǵyrlana sóıledi. Bul jerde aıtqan sózin de men keıin «Kemeńgerler men kóleńkeler» degen pesamda tirilttim.
Eger bireý menen óz ómirimniń ótkenin bilgisi kelip suraı qalsa, onda men: «Kórgenderimniń eń irisi, eń mańyzdysy – Muhtar Áýezov», der edim. Árıne, kórgenniń de kórgeni bar, uly adamdardy sýretten de, kınodan da, tipti kóshede kórý bar. Al, bir sát, ne bir kún emes, úsh jyl shákirti bolyp, kúnde aralaspasań da jıi sóılesip, kúnde dáris almasań da, jaqynnan tókken shapaǵat nuryn kóktem shýaǵyndaı sezinip júrgen adamyń uly adam bolsa, ol seniń tárbıeli túzý jolyńa septigin tıgizse, seniń kórgendiligińniń de bar esebi túgendeldi deı ber.
Alda aıtqanymdaı, ýnıversıtet qabyrǵasynda Áýezovten dáris alǵanymyz óz aldyna, men 1958 jyly tikeleı aspıranty boldym. Men ol kezde «Pıoner» jýrnalynda proza bólimin basqaratynmyn. Bir kúni qasymdaǵy ústelde otyratyn dosym, poezııa bóliminiń meńgerýshisi Tumanbaı Moldaǵalıev jeke alyp shyǵyp, úreıli habar aıtty.
– Bizdiń úıge, jaqynda, ústinde uzyn qara paltosy bar, qara kózildirikti bir adam keldi. Ekinshi kelýi.
– Iá?
– Úndemestiń adamy! Sen týraly kelip júr. Aıtatyndary baıaǵy áńgime – Hrýshevtiń saıasatyna qarsymyn dep, jınalystan shyǵyp ketkeniń taǵy aldyńnan shyǵyp turǵandaı, aryzdy óz elińniń adamdary jazǵan sekildi, – dep kúmiljidi.
Júregim zyrq ete qaldy. Sol bir aýyldaǵy aıtýly jınalystan soń-aq sońyma «úsh áriptiń adamdary» túse bastaǵanda-aq janashyr degen el aǵalary meni «boıtasalaýǵa» jasyryn Almatyǵa attandyrǵan-dy. Dúmpýdiń ne ekenin ishim seze qoıdy. Kóp uzamaı-aq meni sol kezdegi Qazaqstan Komsomol ortalyq komıtetiniń hatshysy Qosaı Egizbaev shaqyrdy. «Pıoner» jýrnalynyń bas redaktory Rahmetolla Ydyrysovta degbir joq. Janalqymǵa aldy. Tumanbaı aralasyp, «Raha-aý, qaǵazdaryn ózimiz-aq... О́z ishimizde-aq qaramaımyz ba?» dep burtıyp edi, oǵan qulaq asa qoımady. Qosaı Egizbaev óte bir salmaqty, bııazy sóıleıtin, aqyl ıesi edi. «Sáken, túsinemin, qaıteıin, bizde amal joq, elden, óz aýylyń jaǵynan túsip jatqan saıası aıyptaý qaǵazdary. Oǵan jaýap bermeı otyra almaımyz, jastar komıtetiniń organynda istep júrsiń, ol endi qıyn». Is nasyrǵa shapqan saıyn Rahańnyń taǵaty taýsylyp: «Búginnen qaldyrmaı shyǵaramyz, Imanjanov aıtqan soń alyp edim» dep, kúıip-pisip, kımeleı jóneldi. Sonymen ne kerek, meni jumystan shyǵarýǵa redaktorym qyzý kiristi. О́zim kommýnıst bolmasam da, ata-anam otyzynshy jyldardan kommýnıst. Men kommýnıstik qoǵamǵa qarsy emespin, Hrýshevtiń tyń kóterýdegi qate ıdeıalaryna qarsymyn, qyzmetten ketemin, biraq myna redaktor maǵan «Osyndaı retten shyǵardym» degen buıryq bersin» dep, qıqaıdym. Biraq, Ydyrysovqa meni qyzmetten shyǵarý ońaı bolǵanmen, álgindeı buıryq berý ońaıǵa soqpady. Sóıtip, aıaq astynan, Sarmýrzına «Muhań aspırantýraǵa shaqyryp jatyr» dep habar salǵany. Tumanbaı: «Mynaý qudaıdyń des berisi, bar. Seni báribir qýdalaı beredi» degen soń, kóndim.
Shynymdy aıtsam, meniń úsh uıyqtasam túsime aspırant bolý kirmegen nárse. Kirgen kúnde de ǵalym bolý – otyzynshy jyldarda týǵan urpaqtyń qoly emes sııaqty kórinetin. Sebebi, meniń túsinigimshe, ǵalym bolý – búkil dúnıe júzi ádebıetine qanyq, sodan sýsyndaı nár alǵan asa zerek adam bolýyń kerek. Sodan soń bir shet tilin ıgerý mindeti jáne bar. Sheginerge jer tar, «Qaıda barsań – Qorqyttyń kóri» demekshi, endi qaı qyzmetke ornalassam da saıası baǵyty dúdámal adamnyń sońynan qarakózildirikti úndemes bir eli qala qoımas. Eń tynyshtaý, tasalaý jer – aspırantýra. Onyń ústinde Muhańnyń – Áýezovtiń aspıranty! «Jaraıdy, táýekel!» dedim.
Aspırantýraǵa túsip alǵan soń, Muhańa sońyma ergen «úndemes» jaıyn qalaı aıtamyn dep, basym qatty. Urlyq jasaǵandaı qınalamyn. Alǵashqy kúnderdiń birinde álgi «Pıonerdegi» oqıǵany, oǵan deıin muǵalimdikten qalaı qýylǵanymdy túgel aıttym. Muhań: «Bary sol ma, ol – qylmys emes. Biraq esińde bolsyn, shyndyq úshin shyryldap, janyń jaı tappaı júrgen jalǵyz sen emessiń, biz de bul ókimettiń túrmesine otyryp shyqqanbyz», dep, Ahmet Baıtursynovtan bastap biraz áńgime aıtty. – Sen áli jassyń, atyń da belgisiz, seniń sóziń – aıǵa shapqan arystannyń áreketimen birdeı. El qamy úshin sóıleýge úlken eńbek ıesi, ataqty adam bolýyń kerek, sonda ǵana sóziń ótedi. Qaıtesiń. Tolstoı da kóp nársege kóngen, biz de kónip júrmiz, sen aldymen adam bolyp alsaıshy!» dedi. Osy uzaq áńgimesiniń keı tusyn keıin jazǵan Muhań týraly pesamda paıdaǵa asyrdym, úlken ájetke jarady.
Muhtar Áýezovtiń jetekshiligindegi úsh jyldyq ǵumyrymda sol kezdegi keńes, qazaq ádebıetinde, ózimniń jazýshylyq tirshiligimdi neshe bir mazmundy da, este qalarlyq oqıǵalar ótti. M.Áýezov ómirindegi, ádebı, saıası, qaıratkerlik eńbekterindegi talaı-talaı qyzyqty hıkaıalarǵa tıek bolatyn tarıhı, el biletin de, bile bermeıtin de oqıǵalar ótti. Endi sonyń birer shtrıhyn aıtaıyn, – dep alyp, Sáken jáne sózin jalǵaıtyn edi.
– «Áýezov Lenındik syılyqtyń laýreaty ataǵyn alypty» degen habar astana jurtshylyǵyn dúr etkizdi. Qýanyshty habardy Máskeýden alǵash jetkizgen sol kezdegi Lenındik, Memlekettik syılyqtar komıssııasynyń predsedateli Tıhonov pa, álde óziniń dosy, «menshikti» aýdarmashysy Sobolev pa, ol arasy maǵan beımaǵlum, ne de bolsa úzynqulaqtan estilgen sóz sol kúni-aq búkil qalany sharlap ótti.
Iá, sonymen, Muhań úshin de, shyn ádebıetti súıetin qazaq oqyrmandary úshin de qýanyshty habar osy kúngi mýzeı úıine kelip jatqan adamdar tek tús aýa ǵana saıabyrsydy. Talaı tartys, aıtystardyń nátıjesinde dara jeńip shyqqan «Abaı joly» romanynyń mártebeli syılyqpen atalyp ótkenine Muhań asa qýanyp, jelpinip, onyń tóńireginde eshbir áńgime qozǵamady. Tilekshilerdiń de betin basqaǵa buryp, múldem ádebıetke qatysy az, ózge tirshilik jaıynda suhbat quryp otyrdy.
Uzyn zalda, beli qaıysqan ústeldiń basynda Qanysh Sátbaev, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Qajym Jumalıev, Esmaǵambet Ysmaıylov, Sársen Amanjolov, Beısembaı Kenjebaev, Ismet Keńesbaev, taǵy basqa óńkeı zııaly adamdar, ǵalymdar, jazýshylar, artıs-ánshiler otyrdy. Ishindegi eń jasy da, eleýsiz otyrǵan da men. Uly Muhań qaýmalaı jetken jastarǵa qarap:
– Búgin jasy úlkenderdiń reti. Erteńnen bastap senderge esik ashyq, kelińder, tór senderdiki, degen. Men de ketip bara jatyr edim:
– Sen, qaıda barasyń. Qal. Sen – meniń aspırantymsyń, – degende qýanyp, bógele berdim.
Toıdy qońyraý úndi ánshi Júsipbek Elebekov óleńmen ashty: «Segiz aıaqty» erekshe shabytpen, qubyltyp oryndady. Budan keıingi quttyqtaý sóz Muhań jaqsy kóretin, el aqsaqaly Saparǵalı Begalınge tıdi. Aq tilekter jalǵasyp jatty. Ústeldiń ekinshi jaq basynda toı rásimin retine qaraı júrgizip otyrǵan Muhań, esik jaqtaǵy meni shaqyryp alyp, «Ári qaraı sen júrgiz» dep óziniń ornyn berdi. Men qarsylyq jasaı almadym. Basqalar da qarsylyq tanytpady.
Toı aıaqtala bere Muhań: «О́ziń de sóıleseıshi» degen soń, sol kezde sahnadan aıtyp júrgen Abaı operasynyń tórtinshi aktisiniń Abaı arııasyn oryndap berdim. Bul arııa búgingi toıǵa dóp kelgendikten be, álde buryn meniń ánimdi estimegendikten be jurt dý qol shapalaqtap, Muhań ornynan turyp kelip: «Bul meniń aspırantym, meniń aspırantym!» dep, máz bolyp, betimnen súıdi, opera avtory Ahmet Jubanov ta, bul joly rıza kóńilmen ornynan turyp sol jaq betimnen súıip jatyr.
Keıin oılaımyn, Muhań meni jıynǵa ádeıi qaldyryp, ádeıi toı basqartyp, muny da úırensin degen eken ǵoı! Aqan seri aıtqandaı, «Kóp shaldyń ortasynda bir bala otyrsa, dana bolady, kóp balanyń ortasynda bir shal otyrsa bala bolady» degen qaǵıdany ustanǵany-aý! Muhań mezgilsiz ketti. Men onyń senimin aqtadym ba, aqtamadym ba, áıteýir, birsypyra boryshymdy ótegen sııaqtymyn. Akademııalyq drama teatrynda Muhań qyzmet atqarǵan ádebıet bólimin basqardym, Qostanaı pedagogıkalyq ınstıtýtynda «Muhtartaný» degen fakýltatıvtik kýrs ashyp (Qazaqstanda birinshi), qyryq saǵattan turatyn dáris oqydym. Keıin Almaty teatr ınstıtýtynda toqsan saǵattyq dárisimde ony tolyqtyryp ótkizdim. Muhań ómirinen «Kemeńgerler men kóleńkeler» degen pesa jazdym. Bárinen de ustazdyq jetekshiligin eshkimge aýystyrmaı (E.Ysmaılov, T.Nurtazın jetekshi bolýǵa nıet bildirse de) jartysynan kóbi daıyn dıssertasııany qorǵamaı, Muhańnyń «Meniń aspırantym, meniń aspırantym!» dep, aıtqan sózin saqtap qaldym, – dep sózin aıaqtady.
Qaıran Sáken-aı, ózi de ot, sózi de ot, júrgen jeri qyzyq dýman, naǵyz Sáken seri ediń-aý! Aqan serini kórmegenmen Sáken serini kórgen bizdiń urpaq seri osyndaı bolady eken dep uqty. Onyń ústine Sákenge jańa zaman serisi degen «ataqty» Ǵabeń (Ǵabıt Músirepov) bergen. Sáken máımóńkelep sóıleýdi bilmeıtin tosyn adam edi. Arqaly aqyn Ǵafý Qaıyrbekov:
«Mergensiń atqan oǵy ketpes qapyl,
Bir óziń segiz seri, jeke batyr.
Týǵan jer Saryarqany saǵynǵanda,
Men seni bir ıiskesem, jetip jatyr», – dep, dóp basyp aıtqan. Bir shýmaq óleńde Júnisovtiń bar minezi tur. Sáken ekeýmizdiń aramyzdaǵy jarasqan ómir, syılasqan dostyq, aqtaryla aıtylatyn syr, shyǵarmashylyq birlik jaıly kóp jurt biledi. Osyndaı qadir-qasıetimizdi anyq ańdaǵan Serik Turǵynbekov inimiz Sákenniń 60 jyldyq toıynda jaqsy jetkizdi. Ol:
«...Jany jaratpasa – kóńiliniń hoshy bolmaǵan,
Basyna batpandaı is túskende –
Qasynda Qoǵabaıdan basqa dosy qalmaǵan», – dep jazdy.
О́mirdiń bári toı emes, Sáken kóbine qınalysta júretin. Biraq onysyn kópke sezdire bermeýshi edi. Úıden qınalyp júrgeninde Odaqtyń basshylyǵyna ashyq hat jazdy. Ánýar Álimjanov pen Ilııas Esenberlınge jazǵan sol haty mende áli saqtaýly. Kólemdi hat, jazýshynyń jan syry derlik qujat.
Sáken ázil-ańyz áńgimelerge júırik-aq edi. Keıde býradaı býyrqanyp: – Já, bir joldasym: «Áı, óziń de tynysh júrmeısiń, betegeden bıik, jýsannan alasa bolyp júre bermeısiń be, dushpan kóbeıtip qaıtesiń» deýshi edi. Men adamdy dushpan deýden aýlaqpyn. Biraq qorqyp, buǵyp ta júre almaımyn. Hamıt (Erǵalıev) aqyn: «Elý jyldyǵymdy ótkizip aldym, ordendi de aldym, endi nesine sasaıyn, aı, alpysqa deıin taǵy bir shaıqasyp, alysyp kóreıin!» deıdi eken. Sol aıtqandaı, halqym syılaıdy, elim izdeıdi, oqıdy, nesine aıylymdy jııamyn. Átteń, el kútken shyǵarmalarymdy jazýǵa múmkindiktiń joqtyǵy ǵana qınaıdy, – dep baryp basylatyn. Ol aqıqatshyl edi. Shyǵarmalarynda elimizdegi, jerimizdegi talaı óreskeldikterdi kúres ústinde jazatyn. Onyń «Qos Anar» pesasy osyndaı shyǵarma boldy. Pesa tyń ómirine arnalǵan. Avtordyń Qarasaı deıtin keıipkeri: «Eger shyn jaýap bergish bolsań, sonaý alǵash kolhoz uıysqan jyldary qyrylyp ketken qyrýar malǵa, qanshama janǵa nege jaýap bermediń kezinde? Sol óńkeı bir urandatyp ótken jerdi ǵana aıtyp, súringen tusty aınalyp ótýge ábden mashyqtanǵan ekensiń», – degende ekinshi bir keıipkeri Aıagózov: – «Ondaı-ondaı kishigirim shuqanaqtardy sen ekeýimizsiz-aq jańa zamannyń jańa traktorlary tegistep ketedi», – dep sóz tabady.
Mine, osyndaı dıalogtan soń-aq shyǵarma astary aıqyndalyp, teris saıasattyń qaltarystary aıqyndalady. Tyń jerge túren salǵan traktor neni jyrtpady, jergilikti jurttyń sanasyna, qazaqtyń tirshiligine qandaı qııanat jasamady deısiz. Osy shyndyqty dramatýrg dóp basyp aıtty. Sákenniń sońǵy «Krossvord» pesasy she? Jarııalylyq zamanyna umtylǵan, elpinip-jelpingen dáýirge bet alǵan kezeń arqaý bolyp edi. Bul shyǵarma da búginde umytylyp bara ma, qalaı?
«Umyt» degennen shyǵady. Sáken Júnisov «Abylaı han» fılminiń ssenarııin de jazdy. Kezinde bul qubylys bolǵan, biraq nege ekeni belgisiz, osy ssenarıı fılm bolyp qoıylmady.
Jazýshy ómiriniń sońǵy kezderinde kósemsózge qatty den qoıyp edi. Sonyń jemisi retinde «Han men Prezıdent», «Prezıdentpen bolǵan eki kún», «Bizge prezıdenttik bılik kerek», «Prezıdent aldyndaǵy sóz», «Japandaǵy jalǵyz úı», «Jańa astanaǵa jańa at», t.t. kóptegen esse, el, jer týraly tolǵaqty máselelerdi kóterdi. Ol: «Han men Prezıdent» degen dúnıemniń bir bólegi «Kókshetaý» gazetinde basyldy. Ár kezde aıtyp júremin ǵoı, men Nurekeńdi erteden tanıtyn edim, sonaý Temirtaýdan. Baǵy janyp, baqyty asty. Elbasy bolyp tanyldy. Zor bedel! Meniń jazyp júrgenderimdi ádebıettiń «esse» janryna jatqyzýǵa bolar, túbi kóremin, qaı deńgeıde, qalaı aıaqtalady... Másele shyǵarmanyń janrynda emes, mazmuny men maǵynasynda. Ázirge han dep otyrǵanym – Abylaı, Prezıdent dep otyrǵanym – Nazarbaev. Muny jazý maqsatym – eldiń taǵdyryn aıtý, ıaǵnı, Abylaıdyń isin jalǵastyrý máselesi. Endi ony ýaqyt kórsetedi... Osy dúnıemdi bitirgen soń Abylaı týraly roman jazbaqshymyn», – deıtin.
Ol Býrabaıda ózine úı sala bastap edi. «Abylaı alańyna jaqyn jerde tursam... Abylaıdyń júrgen jerinde bolsam... Abylaıdyń rýhy meni kóterip jatsa, shyǵarma da jemisti bolady ǵoı dep oılaımyn deıtin». Armany kóp edi...
Qaıran Sáken, Sáken Nurmaquly qalpymen qalar el jadynda. О́zi besaspap bolǵan soń jurty da solaı qabyldaıtyn. О́mirdiń aty ómir, tirlikte qas júırikti kim qalaı kóredi. Tulparlar az. Júırikke syn kóp. Qulager júıriktiginen mertikken. Sáken – kesek tulǵa, keremet talant bolatyn. «Japandaǵy jalǵyz úıdi» jazǵan jazýshy ózi de ómiriniń sońǵy jyldary jalǵyz turdy, balalary eseıgen, úıli-barandy bolyp ketken, jan jary Marına burynyraqta opat bolǵan. Taǵdyr... Jazmysh...
Sáken tirliginde kóp eńbektendi, mol jazdy. Ádebıettiń qaı janrynda da kósile qalam terbegen Sáken Júnisov qaldyrǵan altyn qazyna endigi jerde jurtymen birge jasaıtynyna kúmán joq.
Qoǵabaı SÁRSEKEEV,
jazýshy.
