Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Baǵa bizde ǵana qymbat emes...
Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (EYDU) elderinde jyldyq ınflıasııa 2021 jyldyń sáýirinen beri 3,3 paıyzǵa jedeldep, 2022 jyldyń sáýirinde 9,2 paıyzǵa jetken. Qazir 12 elde ınflıasııa kórsetkishteri nasharlady. Túrkııadaǵy ahýal tipti qıyn – 70 paıyzǵa jetti. Bir jyl buryn ǵana 17,1 paıyz mejesinde bolǵan. Sondaı-aq taýar men qyzmet baǵasynyń ósimi Argentına (+58 paıyz), Estonııa (+18,9), Lıtva (+16,8), Reseı (+16,7) jáne Chehııada (+14,2) qatty baıqalady. Sondaı-aq EYDU elderinde azyq-túlik ınflıasııasy sońǵy bir jylda 1,68-den 11,51 paıyzǵa deıin, Eýroodaq elderinde 0,1-den 8,6 paıyzǵa deıin ósken.
Qazaqstanda azyq-túlik ınflıasııasy bir jyl ishinde 19 paıyzǵa bir-aq kóterildi. Azyq-túlik emes taýarlar – 11,9, aqyly qyzmetter 9,1 paıyzǵa qymbattady. Jyl basynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda úkimettiń birqatar sharalar qabyldaǵanyn málimdegen edi. Ol sharalardyń qatarynda kommýnaldyq qyzmetter tarıfin toqtatý, el aýmaǵynan keıbir taýarlardy alyp shyǵýǵa tyıym salý, janar-jaǵarmaı materıaldaryna shekti baǵa belgileý jáne benzın, dızel otyny jáne munaı ónimderiniń jekelegen túrlerin shyǵarýǵa 6 aıǵa shekteý belgileý sııaqty bastamalar bar.
«Alaıda kez kelgen sharalar geosaıası shokqa deıin tıimdi bolýy múmkin edi, biraq soǵystyń bastalýymen qandaı myqty sharanyń da krızıs tolqynyn eńsere alýy qıyndyq týdyrady. Qazirgi jaǵdaıda ınflıasııany tejeý úshin úkimet barlyq faktorlardy eskerýi kerek. Tipti keıbir jaǵdaı ınflıasııalyq kútýlerdi kúsheıtip jiberýi múmkin. Mysaly, bıyl mamyrda jeńildetilgen avtonesıeleý baǵdarlamasy bastaldy. Bul avtomobıl jáne taýar baǵasynyń ósimine yqpal etedi. Sonymen birge tamaq ónimderiniń baǵasy kúrt óskennen keıin bıyl naýryzda barlyq jergilikti ákimdik monıtorıngti qataıtyp, taýar baǵasynyń saqtalýyn baqylap, alypsatarlyqtyń jolyn kesýge tıis edi. Alaıda búkil óńirde ınflıasııa tek qana ósip jatyr. Mamyr qorytyndysy boıynsha ınflıasııanyń aıtarlyqtaı ósimi Mańǵystaý (13,9-dan 15,2 paıyzǵa), Qaraǵandy (13,5-ten 14,8-ge) jáne Batys Qazaqstan oblysynda (12,2-den 13,5-ke) kórinis beredi. Inflıasııanyń eń joǵarǵy deńgeıi Túrkistan (15,4), Mańǵystaý (15,2) jáne Qaraǵandy oblystarynda (14,8) baıqaldy», dep jazady Ranking sarapshylary.
Inflıasııanyń jolyn kesýdiń bir joly – ákimdik tarapynan júrgizilýge tıis baqylaý jumystary bolsa, ekinshisi – Ulttyq bank qolyndaǵy qural arqyly tómendetý. Aqpanda Ulttyq banktiń aqsha-nesıe saıasaty jónindegi komıteti bazalyq stavkany 10,25-den 13,5-ke, sáýirde 14 paıyzǵa kóterdi. Maýsymda osy 14 paıyzdyq deńgeıin saqtap qaldy. Bazalyq stavkany kóterý ınflıasııany qalaı tejeıdi? Bazalyq mólsherleme degenimiz – Ulttyq banktiń ekinshi deńgeıli bankterge nesıe berý kezinde paıdalanatyn paıyzdyq stavkasy. Iаǵnı búkil ekinshi deńgeıli bank óz nesıesin osy 14 paıyzdyq mejeden joǵary usynady. Demek bazalyq mólsherleme ósken saıyn nesıe de qymbattaıdy. Osyǵan baılanysty nesıe alatyn, nesıege taýar nemese ónim alatyn azamattar sany azaıady. Kópshilik tarapynan suranys azaıǵan soń baǵa da túsedi. Bazalyq stavkany joǵarylatý osy logıkaǵa negizdelgen. Alaıda bul ınstrýmenttiń de qymbatshylyqqa qalqan bolyp jatqany shamaly. Ulttyq bank jyl qorytyndysy boıynsha ınflıasııa 13-15 paıyz deńgeıinde bolady dep kútedi.
Ári qaraı ne bolady?
Sóıtip, birine biri jaý eki quraldyń stavkalary teńesti. Osydan eki-úsh aı buryn ǵana 9-9,5 paıyz bolyp turǵan bazalyq stavka órekpigen qymbatshylyqtyń entigin basý úshin 14-ke deıin kóterildi. Bazalyq mólsherleme joǵarylady eken dep yqqan ınflıasııa joq. Ol da shyqty bul bıikke.
Qarjygerler qaýymdastyǵy sarapshylarynyń aıtýynsha, jyldyq ınflıasııa men bazalyq stavkanyń bir deńgeıde toqaılasýy eldegi aqsha-nesıe saıasatyn álsiretýge jol bermeıdi. Qaýymdastyq osyǵan oraı qarjy naryǵynyń belsendi qatysýshylary arasynda saýaldama júrgizip, sonyń qorytyndysyn jarııa etti. Suraýǵa bank, brokerlik uıymdar, qazynashylyq jáne analıtıkalyq bólimder qyzmetkerleri qatysqan. Olar Brent markaly munaı quny, rýblge qatysty dollar quny, teńgege qatysty dollar quny, ınflıasııa, IJО́, bazalyq stavka sekildi ındıkatorlarǵa baılanysty óz jaýaptaryn usynǵan.
Saýaldamaǵa qatysýshylardyń kóbi (64 paıyzy) bazalyq stavka 14 paıyz deńgeıinde qalady dep kútken. Solaı boldy da (UB kezekti stavkasyn 6 maýsymda jarııalap, ózgerissiz qaldyrdy). Ekspertter aldaǵy 12 aıda bazalyq mólsherleme 11,25 paıyzǵa deıin, ınflıasııa 10,3 paıyzǵa deıin tómendeıdi dep kútedi. Al teńgeniń aıtarlyqtaı qubylýyna qaramastan sarapshylar qysqa merzimdi perspektıvada qazirgi deńgeıinen alystaı qoımaıdy, biraq aldaǵy bir jyl kóleminde birshama (+9,7 paıyz) álsireýi yqtımal.
Al ishki jalpy ónim (IJО́) dınamıkasyn baǵalaý taýar naryǵyndaǵy qolaıly baǵalar, bir jaǵynan fıskaldyq yntalandyrýlardyń artýy aıasynda is júzinde ózgerissiz qaldy. Sonymen qatar bizdiń munaıdy Kaspıı qubyr konsorsıýmy arqyly tasymaldaýdaǵy yqtımal qıyndyqtar jáne tasymaldaý shyǵyndaryna baılanysty Brent naryǵynyń baǵasyna jeńildik te áserin tıgizdi. Sarapshylardyń kútýinshe, endi 12 aıdan soń ekonomıka ósimi 2,9 paıyzdy quraýy múmkin.
Inflıasııanyń qarqyny qatty. Sondyqtan jaqyn arada bazalyq stavkanyń tómendeýine de negiz joq dep esepteıdi ekonomıkalyq sarapshylar.
«Birinshiden, sońǵy aılarda tutynýshylyq baǵalar qazaqstandyqtardy kádimgideı alańdata bastady. Ekinshiden, mamyrda elimizdegi iskerlik belsendilik ındeksi sáýirmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı tómendedi. Úshinshiden, tutynýshylyq ınflıasııa dınamıkasy boıynsha sońǵy derekter baǵa ósiminiń shamaly baıaýlaǵanyn kórsetedi. Alaıda baǵa qysymy áli joǵalǵan joq. Tórtinshiden, Ýkraınadaǵy áskerı shıelenistiń jalǵasýy jáne Qazaqstan ekonomıkasy úshin syrtqy makroekonomıkalyq qıyndyqtyń saqtalýy Ulttyq banktiń aqsha-nesıe saıasatyna da áserin tıgizedi. О́ıtkeni bizdiń el jahandyq kapıtal úshin ashyq, al kez kelgen syrtqy jáne ishki faktorlar teńgeniń aıyrbas kýrsyna yqpal etedi. Osynyń bárin eskere kelgende Ulttyq banktiń bazalyq stavkany tómendetý týraly oılanýyna áli erte dep sanaımyz. Aldymen qazirgi baǵa ósiminiń baıaýlaýy qanshalyqty ornyqty ekenin túsiný qajet. Ýkraınadaǵy soǵys saldarynan týyndap otyrǵan belgisizdik te teńgeleı aktıvter tartymdylyǵyna qosymsha qoldaý kórsetýdi talap etedi», deıdi telegramdaǵy Tengenomika sarapshylary.
Ulttyq banktiń habarlaýynsha, mamyr aıynda halyqtyń ınflıasııalyq kútýleri tómendegen.
«Kásiporyndardyń ınflıasııalyq kútýi joǵary deńgeıde saqtalyp otyr. Bul rette daıyn ónim baǵasynyń ósý qarqyny baıaýlaıdy degen boljam bar. Halyq arasynda júrgizilgen saýaldama qorytyndysynyń dástúrli sholýy, sondaı-aq qabyldanatyn jáne kútiletin ınflıasııanyń medıanalyq baǵalaýymen, halyqtyń tutynýshylyq kóńil kúı ındeksimen, sonymen qatar naqty sektor kásiporyndarynyń ınflıasııalyq kútýlerimen tolyqtyryldy. Sońǵy atalǵannyń arasyndaǵy saýaldamany Ulttyq bank toqsan saıyn kásiporyndar monıtorıngi aıasynda júzege asyrady», delingen habarlamada.
