Sartúbektegi «Ahmettiń úıi» kóne jádiger emes

Keshikpeı qurylys basyna arnaıy barǵan oblys ákimi Arhımed Muhambetov jergilikti tur­ǵyndarmen kezdesip, sol jerde kópshiliktiń kózinshe jaýapsyz merdigermen at quı­ryǵyn kesisip, qu­ry­lysty toqtatý týraly sheshim qa­byldaǵan. Bıýdjet qarjysy merdigerdiń shotyna áli túsip úlgermegendikten, is sotqa deıin jetken joq. О́ńir basshysy úıdiń endigi jobasy da, qurylysy da ózgeshe bolatynyn, qurylys jumystary qyrkúıekke deıin aıaqtalatynyn málimdep, keri qaıtty.

Osydan keıin kópshiliktiń kóńili orny­na túskendeı bolyp edi, sapasyz bas­talǵan úı súrilip tastalǵan soń, taǵy shý shyqty. Bul joly narazy jurt kóneden jetken jalǵyz jádiger – Ahmettiń úıi edi, ákim-qaralar keldi de qulatyp tastady dep jar saldy. Sartúbektegi úıdi joqtaýshylardyń biri – Ahmet Baı­tur­synov aýylynyń qadirli aqsaqaly Ábdi­salyq Jaqsymbetov qarııa.

– Bul jalǵanda salynyp jatqan ǵımarattyń qulaýy Ahmetke tap boldy. Ahmettiń úıin qulatty. Kezinde bul úıdi Baıtursynnyń ózi salǵan irgetastyń ústinen kótergenbiz. Irgetasy shymnan qalanǵan. Onyń ústine biz aq kirpishpenen shalash turǵyzyp edik. Al olar sol irgetasty shalashymen qosyp typ-tıpyl etip, traktormen qyryp tastapty. Aınalaıyndar-aı, Ahmetten qalǵan eń sońǵy eskertkish – Ahmettiń osy jurty edi ǵoı. Eger qurylysshylarǵa ózderi ákelgen kirpish kerek bolsa, sony ǵana buzyp, eski úıdi nege ornynda qaldyrmady? Bul tarıhı jádiger ǵoı. Jańa ǵımaratty anaý joǵary jaqqa salyp, eski úıdi óz ornynda qaldyrý kerek edi ǵoı. Mynaý Ahmettiń týǵan úıi dep kórsetsek, balalarǵa úlken eskertkish bolatyn edi. Endi, mine, Ahmetten qalǵan eń sońǵy eskertkishten aıyrylyp qaldyq. Qurylys basynda bolǵanymda, muny istetpeıtin edim. Men kózime ota jasatyp, bir jarym aıdan beri Qostanaıda jattym. Osydan eki-úsh kún buryn kel­­dim. Ákim-qaralardyń nege bulaı is­te­genin túsinbeımin, – dep keıidi Ábdi­salyq aqsaqal.

Áleýmettik jeli taǵy burq ete qal­dy. «Bul ne degen masqara! Ahmetti qurmet­teı almasaq, qaıtyp el bolamyz?!» deýshiler kóbeıdi.

Al Ahmet úıiniń tarıhynan jaqsy habardar birsypyra jurt «Áı, osylar Ahmet atamyzdyń úıin aqyry saldyrmaı tastamasa boldy. Arty jaqsy bolsa ıgi» desip, qazirgi qoǵamda bos baıbalam-shýǵa elikkish toptyń beleń alyp ketkenine ókinish bildirdi.

Bul kisilerdiń sózine qaraǵanda, Sar­túbekte 1960 jyldarǵa deıin sıyr fer­masy bolǵan. Ferma qorasynyń, bazdar­dyń ornyn áli kúnge deıin kezdestirýge bolady. Toqsanynshy jyldary Ahań aqtalyp, alǵash ekspedısııa kele bas­ta­ǵan­da, sol kezde aýyl basqarǵan Raqym­jan Bekturǵanov esimdi aqsaqal Baı­tursyn úıiniń ornyna eki qatar etip saman kirpish qalatypty. 2010 jyly sol mańaıdaǵy eki aýyldyń turǵyndary birigip, eki qatar samannyń ústine qazirgi úıdi kóteredi. Sondyqtan bul úı – sol jerdegi halyqtyń asarlap júrip qoldan kirpish quıyp, sol kezdegi bar múmkindikti paıdalanyp joqtan bar jasap turǵyzǵan úıi. Áýel basta syrtqy qorshaýy da bolmapty, keıinirek Arqalyq qalasynda turatyn Abyl Erdenov degen azamat kelip, qorshap ketedi.

Keıin el ishinde «Ahańnyń úıi osy» dep aıtyla bastaǵanda, buǵan aýdan ákimdigi de nazar aýdaryp, aınalasyn abattandyryp, kommýnaldyq menshikke alady. Jergilikti mańyzǵa ıe kıeli nysandar sanatyna engizedi. Kútimin aýyl ákimdigine júkteıdi. Úıge elektr symy tartylady. Biraq syrt kózge júdeý kórine­tin jupyny ǵana úı búginge deıin kóshken malshynyń qystaýda qalǵan qorjyn tamy sekildi qańyrap bos turdy.

Úıdiń tarıhyn jaqsy biletin aza­mattyń biri – Ahmet Baıtursynuly aýy­lynyń týmasy, osy úıdiń irgesi alǵash qalana bastaǵannan-aq úzbeı habar jasap, Ulttyq arna arqyly aqparat berip kele jatqan belgili telejýrnalıst Dáýrenbek Ábdibek.

– Aýyl turǵyndarynyń aıtýynsha, Sartúbektiń Baıtursyn atamyzdyń qonysy bolǵany ras. Ahańnyń sol jerde dúnıege kelgeni de ras. Biraq naqty qazirgi úı turǵan jerdi Baıtursynnyń úıiniń orny osy dep shuqyp kórsetken adamdy men kezdestirgen joqpyn. Iаǵnı dál sol oryndy Baıtursyn atamyz turǵan jer dep aıtýǵa eshqandaı negiz joq. Men alǵash úı salynǵan jyly baryp habar jasadym. Sonda kózim jetkeni, osy jerdiń Baıtursynnyń qystaǵy bolǵany jáne Ahańnyń osy jerde dúnıege kelgeni anyq bolǵandyqtan, Raqymjan Bekturǵanov degen aǵaıymyz saman quıdyrtyp eki qatar etip irgetas qalatady. Iаǵnı ol naqty Baıtursynnyń úıi emes, kezinde syrttan kelgen qonaqtarǵa Baıtursyn atamyzdyń úıi osy dep kórsetetindeı rámizdik sıpatta turǵyzylǵan ǵımarat. Kezinde aýyl turǵyndarynan «Dál Baıtursynnyń úıi myna tómpeshikterdiń qaısysy ekenin bir Qudaı bilsin» degendi de estigem. О́ıtkeni úılerdiń orny tek jaı tómpeshik bolyp qalǵan. Keıin Baıtursyn Ilııas aǵamyz bastaǵan ekspedısııa Sartúbekke kelgende, mine, Ahańnyń úıiniń irgetasy osy dep kórsetedi. Qazir keıbir murajaılarda Ahań úıiniń irgetasynan alynǵan kirpish degen jazýy bar eksponat-kirpishter sol kezderi alynǵan. Onyń esh sókettik-ábestigi joq. Bul jurtty adastyrý, aldaý emes. Ahmet atamyzdyń sol jerde týǵany ras qoı áıteýir, sondyqtan keler urpaq rýhanı nár alatyndaı kózge kórinip turatyn dúnıe kerek bolǵan soń, quıylǵan, qalanǵan irgetas bul. Ol jerde qazir «Ahańnyń úıiniń kirpishi edi, sonyń bárin qyryp tastady», dep jurt aıtyp júrgendeı, eshqandaı kirpish qalmaǵan. Kúrelip tastalǵan kirpishtiń bárin 1993 jyly Raqymjan Bekturǵanov aǵamyz quıdyrtyp, qalatqan, – dedi jýrnalıst.

Dáýrenbek Ábdibek te, basqalar da aýyl adamdarynyń nıeti durys bolǵa­nymen, qarapaıym jurttyń qolynyń qysqalyǵyn, olar salǵan úıdi syrttan kelgenderge mynaý Ahańnyń týǵan úıi dep kórsetý uıat nárse ekenin, sondyqtan munyń ornyna durys bir úı salyný kerek ekenin kópten beri aıtyp kele jatyr. Osydan keıin qolǵa alynǵan is edi bul.

– Árıne, budan erte bastalý kerek edi. Biraq osy isti synap, Ahańdy joq­taý­shylar da, bılik ókilderi de ábden tirelgen kezde baryp qolǵa alyp otyrǵany óte ókinishti. Sol úı on jyl boıy turǵanda, solar qaıda qaldy? Nege osy ýaqytqa deıin sony ym-jymsyz jańartpady. Al endi bıyl úı salyna bastaǵan kezde birsypyra adam qurylystan aqaý shyqty dep shý kótergennen keıin, qaıtadan durystap salamyz dep qabyrǵasy kóterilgen úıdi qaıtadan qyryp tastady ǵoı. Sony órshitip, bul Ahańnyń kindik qany tamǵan, Baıtursynnyń ózi salǵan úıi edi dep júrgenderdiń sózi shyndyqqa esh sáıkespeıdi. Bul sımvoldy túrde salynǵan nárse. Iаǵnı osyǵan deıin turǵan úı men endi salynatyn úıdiń jádigerlik quny birdeı. Kúrelip ketken úıdiń irgetasy 1990 jyldary qalanyp, 2010 jyly qaıta salynǵan bolsa, jańa úı 2022 jyly salynaıyn dep otyr. Baıtursyn zamanynan qalǵan eshqandaı kesek-kirpish joq ol jerde. Aıtpaqshy, qazirgi Aqkól aýylynyń ákimi Balǵabaı Qalıevtiń aıtýynsha, 2010 jyly úıdi turǵyzǵanda 1993 jyly irgetas retinde qalanǵan eki qatar kirpishtiń jurnaǵy da qalmaǵan. Ony qaıtadan quıyp, qaıtadan salǵan. Sondyqtan mynaý Ahańnyń úıiniń orny edi, sol úıdiń kirpishi edi degen bos sóz. Ol kirpishterdiń bári 2010 jyly qalanǵan. Ol jerde Ahańnyń zamanyndaǵy úıdiń eshqandaı jurnaǵy qalmaǵan, – dedi Dáýrenbek.

Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyl­dy­ǵyn uıymdastyrýshy belsendi toptyń múshesi, búginde Arqalyq qalasyn­da turatyn Álmurat Nurǵalıuly aqsaqal­dyń aıtýynsha, qıraǵan úı qırady, bolǵan is boldy, endi «О́spes eldiń balasy ónbes daýdy qýadynyń» kerin keltir­meı, jurt bolyp uıysyp aldaǵy toıdyń abyroımen atqarylý jaǵyn oılaý kerek.

– Ahmettiń úıi sapasyz salynyp jatyr degen vıdeo áleýmettik jelide ta­rap ketken soń, Sartúbekke oblys áki­mi kelip, jergilikti belsendi toppen birge qurylystyń qalaı júrip jatqa­nyn óz kózimen kórdi. Aqyry sol joly merdigermen jasalǵan shart buzylyp, jartylaı kóterilgen úıdiń qabyrǵalary qaıta buzylady degen kelisimge keldik. Bul kóp bolyp, keńesip kelisip jasalǵan sheshim. Osy sheshimniń negizinde úıdiń qabyrǵasy qulatylyp, orny tegisteldi. Buǵan bola baıbalam kóterýdiń keregi joq. Men óz basym oblys ákimine Ahmet úıiniń qurylysyn aıaǵyna deıin jetkizedi dep senim artyp otyrmyn. Ákim de qyrkúıekke deıin aıaqtaımyz degen ýádesin berip, bekinip otyr. Sóz oraıy kelgende aıta keteıin, ótkende Ulytaýdaǵy Ulttyq quryltaıda kórnekti aqyn Svetqalı Nurjanov Memleket basshysyna Torǵaı eli azamattarynyń amanatyn jetkizdi. Prezıdent aqynnyń sózin kóńil qoıyp tyńdady. Sondyqtan júregimde Prezıdenttiń pármenimen Ahmet aýylyna baratyn kúre jol da bıyl salynyp qalatyn shyǵar degen bir úmit oty jylt ete qaldy. Nıet túzý bolsa, aýylǵa jol da jetip qalar, – dedi Álmurat aqsaqal.

Oblys ortalyǵynan 700 shaqyrymdaı shet jatqan eki eldi meken – Ahmet Baı­tursynov, Aqkól aýyldarynyń kóp­ten beri óńirlerdi damytýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalardyń sharapatyn kóre almaı kele jatqany ras. Sondyqtan ult ustazynyń mereıtoıyna deıin ne joly, ne ınterneti bolmaı kelgen shalǵaı aýyl turǵyndarynyń áleýmettik kóńil kúıiniń de máz emes eke­nin aıta ketý kerek. Ahmet toıyna daıyndyq bastalǵaly bul óńir tur­ǵyn­darynyń bılikke ókpe-naz art­qysh bolyp ketýiniń basty sebebi de osy kópten sheshilmeı kele jatqan másele­lerden týyn­dap jatqany anyq.

Oblys ákimdiginiń málimetinshe, qyrkúıekte Torǵaı tórinde jospar­lanǵan toıǵa deıin Ahmet mýzeı-úıi­niń qurylysyn aıaqtap, ony tarıhı eksponattarmen tolyqtyrý kózdelip otyr. Munyń syrtynda, Ahmet jyly aıasynda Jangeldın aýdanynyń ınfra­qurylymyn damytý boıynsha qabyl­danǵan ıgi jumystar qyzý júrip jatyr. Máselen, osy maýsym aıynda Aq­kól jáne A.Baıtursynov aýyldary 4G mobıldi ınternet baılany­syna qosyldy. Shubalań-Qarasý avtomobıl jolynyń bir bóligi men osy joldyń 6-shaqyrymyndaǵy Tor­ǵaı ózeni arqyly ótetin kópirge kúrde­li jóndeý jumystary bastaldy. Kúzge deıin A. Baıtursynov aýy­lyna apa­ratyn 106 shaqyrym joldyń 40 shaqyrym­nan astamyn jóndeý josparlanyp otyr, jol qurylysy kelesi jyly da jalǵasatyn bolady. Qazir Torǵaıdaǵy A.Baı­tursynuly men M.Dýlatulynyń ádebı murajaıyn jóndeý jáne reeks­pozısııalaý jumystary júrip jatyr.

Sondaı-aq Ahmet Baıtursynov aýy­lynda jańa medısınalyq mekemeniń qurylysy bastaldy. Aqkól aýylyndaǵy dárigerlik ambýlatorııa da jóndeýden ótetin bolady.

Jalpy, Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵy aıasynda Jangeldın aýda­nynyń ınfraqurylymyn jaqsartýǵa barlyǵy 3 mlrd teńgeden astam qarajat bólinip otyr, onyń 2,7 mlrd teńgesi Shubalań men Ahmet aýylynyń arasyn jalǵap jatqan kúre joldy qalpyna keltirýge jumsalmaq.

Qostanaı oblysy