Ulttyq ıdeıa bir-birimizdi tyńdaýdan bastalsa ıgi

Taıaýda Ulytaýdyń tórinde ótken Ulttyq quryltaıda belgili ǵalym, matematık Asqar Jumadildaev: «Biz «máńgilik» degen sózdi kóp aıtyp kettik. Máńgilik el neshe jyl? Jıyrma jyl ma, álde otyz jyl ma? Qańtar kezinde osy suraq kóldeneńnen qoıyldy. Kóshege jastar shyqty. 99%-y jıyrma men otyz jastyń arasyndaǵy qazaq jastary. Barlyǵy táýelsizdiktiń urpaǵy. Barlyǵy mektepte qoldaryn júregine qoıyp, gımn aıtqan. Barlyǵy rýhanı jańǵyryp, «máńgilik elde turyp jatyrsyńdar» degendi estigen. Al onda nege mundaı jaǵdaıǵa jettik?», dep aıtqany esimizde. Ras, oılandyratyn pikir.

Daýsyz, ordaly otyz jyldyń ishinde jetken jetistigimiz az emes. Biraq nazarsyz qal­ǵan kemshilikterimiz de bar ekenin moıyndaýymyz kerek. Áleýmettik jaǵdaıdy bylaı qoıǵanda, bizdiń qoǵam túrli tap pen jikterge bólinip ketkenin jasyrý múmkin emes. Bul úsh onjyldyqtaǵy burys jemisterimizdiń biri desek, qatelespegenimiz bolar. Álbette, bul jerde syrtqy, ishki kúshterdiń yqpalyn da joqqa shyǵarýǵa taǵy bolmaıdy. Zaman qansha ózgerse de «Bólip tasta da, bılep al» qaǵıdasy óziniń ózektiligin joımaıtyny belgili. Onyń ústine sıfrly medıa dáýirinde «jumsaq kúsh» saıa­satynyń kez kelgen memleketke yqpal etý­diń tıimdi quralyna aınalǵanyn eskersek ıgi. Son­da órkenıetti qoǵam qurý úshin qaıtpek kerek?

Joǵaryda keltirgenimizdeı, álemdegi ozyq elder damýdyń dańǵyl jolyna túspes bu­ryn ótkennen sabaq alyp, bolashaqqa tyń qadam jasaý úshin ulttyq ıdeıanyń tóńireginde birigip, toptasa bilgen. Onyń jarqyn mysalyn AQSh, Germanııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa jáne Sıngapýr syndy ozyq elderdiń negizinde baıqaýǵa bolady. Atalǵan memleketter ekonomıkany júıeli túrde ártaraptandyryp, adam quqyǵy, onyń tańdaý haqy men erkindigine basymdyq berýdiń úzdik úlgisin kórsete bildi. Alaıda olar osyndaı dárejege jetýden buryn túrli synaq kezeńderin keshkenin áste umytqan emes. Aıtalyq, Qurama Shtattarǵa búgingideı álemniń birinshi ekonomıkasy men joǵary tehnologııalyq elge aınalý úshin aldymen 30-shy jyldardaǵy «Uly kúızelis» kezeńin basynan ótkerýge týra keldi. Germanııa men Japonııaǵa da 40-shy jyldardaǵy el tarıhyndaǵy mılıtarıstik dáýirdi umytyp, adamzattyń aldynda aryn tazalaýǵa biraz ýaqyt qajet boldy. Eń bastysy, bul elder qaraly kúnderden sabaq alyp, qatelikterdi keleshekte qaıtalamaýdyń jolyn tapty.

Álbette, bul oraıda Qazaqstan qańtar oqı­ǵa­synan qandaı sabaq aldy degen zańdy saýal týyndaıdy? Ekinshi Respýblıkany qa­lyp­­­tastyrýdyń modelin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń aıqyndap ber­ge­ni­nen kópshilik habardar. Al endi osy Res­pýb­lıkany is júzinde qurý úshin ultty uıys­ty­ratyndaı barshaǵa ortaq ıdeıa qajet emes pe?!

Qoǵamdaǵy kóńil kúı men áleýmettik jeli­lerdegi pikirlerdi baǵamdasaq, qazir elimiz­ge aýadaı qajet basty ıdeıa – bir-birimizge qulaq túrip, bir-birimizdiń oıymyzben sanasýda jatqan syndy. Keshegi tolqýlardyń tutanýyna da bılik pen halyqtyń arasyndaǵy baılanystyń ajyrap qalýy áser etkenin kópshilik jaqsy túsinedi. Jasyratyny joq, qandaı da bir mańyzdy memlekettik deńgeıdegi sheshimder bolsyn nemese zań, baǵdarlamalar qabyldanǵanda, kóp jaǵdaıda qoǵamnyń tilegi eskerýsiz qalyp jatady. Bul óz kezeginde memleket pen halyqtyń arasyndaǵy vakýýmnyń nyǵaıa túsýine áser etedi. Mysalǵa, byltyr ǵana qabyldanǵan Ekologııalyq kodeksti alyp qaraıyq. Atalǵan reformany tutastaı qoǵam jaqsy qabyldaǵanymen onyń keıbir normalaryna, atap aıtqanda, Qorshaǵan or­taǵa áserin baǵalaý men Ozyq qoljetimdi teh­nologııalardyń anyqtamalyǵyna baılanys­ty qoǵamda biraz daý týyndady. Eko­logter men salalyq qaýymdastyqtardyń narazy­lyǵynan keıin salaǵa jaýapty vedomstvo zańǵa táýeldi aktilerdi endi tolyqtyryp, jetil­dirýge májbúr. Eger de bul másele qoǵamdyq talqylaýdyń súzgisinen ótkizilip, múddeli taraptardyń talap-tilegi eskerilse, munyń barlyǵynyń aldyn alýǵa bolar edi. Tizbekteı bersek mundaı mysal jeterlik. Sol sebepti Jańa Qazaqstanda bılik qoǵamnyń pikirimen sanasyp, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy shynaıy túrde júzege assa eken degen tilegimiz bar.