Esepsiz rýblden qalaı qutylamyz?

Qazaqstanda 50 mlrd rýbl jatyr

Sońǵy 5 aı kóleminde Reseıge jappaı sanksııa jarııalanǵaly beri atalǵan eldiń azamattary elimizge kóptep aǵyldy. О́zderimen birge býda-býda rýbl ala keldi. Ony teńgege aıyrbas­tady. Sóıtip, bir-aq kúnde arzan ári mol dúnıege ıe bolyp, «mynaý bir jerdegi jumaq eken-aý» desti.

«Bank SentrKredıt» basqarma tór­aǵasy Ǵalym Qusaıynovtyń aıtýynsha, Qazaqstanǵa kelip jatqan qýatty rýbl aǵynyna baılanysty bankter mıl­lıard­taǵan teńgeden aıyrylyp jatyr.

«Kez kelgen shekteý teńsizdikke ákelip soqtyrady, aqyrynda tarap­tardyń biri zardap shege bastaıdy. Qazir qolma-qol rýbl boıynsha teń­sizdik týyndady. Sáýir aıynda Qazaq­standa qolma-qol valıýtany alyp shyǵýǵa shekteý qoıyldy. Shekteý teń­geden ózge valıýtanyń bárine qatys­ty. Reseı de sondaı shekteý engiz­di. Saldarynan Qazaqstanǵa qaraı re­seılik rýbldiń aǵyny bastaldy», dedi «Bank SentrKredıt» basqarma tór­aǵasy Ǵalym Qusaıynov.

BSK basshysynyń sózinshe, reseı­lik­ter óz elinde asa kóp emes kólemde rýbldi sheship alyp, Qazaqstanǵa kelip, 10 myńǵa deıin dollar men eýro satyp alyp, ártúrli taýar alyp, qaıta ketip qalady. Osy qolma-qol aqshanyń bári bankterge beriledi. Bankter qolma-qol rýbldi qabyldap alyp, qolma-qol dollar men teńge beredi.

«Meniń baǵalaýym boıynsha qazir Qazaqstanda 50 mlrd-tan astam qolma-qol rýbl bar. Qazirgi kýrs boıynsha 350 mlrd teńgeden astam qarjy. Bul soma bank júıesine aı saıyn 4,4-5,8 mlrd teńge shyǵyn keltirip otyr. Qolma-qol rýbl ekonomıkada jumys istemeıtindikten, eshqandaı paıda ákelmeıdi. Osyǵan baılanysty bankter qolma-qol aqshamen jumys isteýge tyıym salýdan bastap, qolma-qol aqshany qabyldaý komıssııalaryna deıin jáne qolma-qol aqshany satýǵa teris spredterdi belgileýden bastap qorǵanys tetikterin qurýda. Bul problemany sheshpesek onda teńsizdik ári qaraı tereńdeı beredi. Reseı kartalarynyń Qazaqstanda jumys istemeıtinin eskersek, kóleńkeli naryq sekildi rýbl aǵyny da arta bermek. Shyn máninde, qolma-qol jáne qolma-qol aqshasyz rýbl boıynsha qosarlanǵan kýrsty jáne rýbl bo­ıynsha ártúrli shemanyń bar ekenin baıqaýǵa bolady», deıdi ol.

Rýbl Qyrǵyzstannan da keledi

Ekonomıst Rústem Janseıitovtyń aıtýynsha, reseılikter rýblin teńgege aıyrbastap, arzan ónimge qaryq bolyp jatyr. Qazir 1 rýbl 8,04 teńgege teń. Bul sirá, tarıhı maksımým. 

«Tipti birazy jyljymaıtyn múlik alyp qalýǵa tyrysyp jatyr. Eger jappaı dollar ákelip jatsa, bul biz úshin áldeqaıda paıdaly bolar edi. Rýbldi jınap jatyrmyz, jınap jatyrmyz, sosyn ony qaıda aparyp jumsaımyz? Endi birneshe aıdan soń bul biz úshin problema týdyrady. Bizde rýbl kýrsy bırjalyq saýda arqyly emes, dırektıvti tásilmen bekitiledi. О́ıtkeni aıyrbastalatyn teńgeni aıyrbastalmaıtyn rýblge aýystyrý tıimsiz, oǵan bir jerden birdeńe satyp alý qıynǵa soǵady. Eger teńgege qatysty rýbl kýrsy ári qaraı óse berse, onda bizge Reseıden kez kelgen taýardy satyp alý qıynǵa soǵady. Qarjylyq retteýshi teńgeni rýblge satýǵa qatysty qandaı da bir shekteý engizedi dep oılaımyn», deıdi sarapshy.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstannyń mundaı qadamy (árıne, sondaı qadamǵa bara alsa) Reseıge unamaıdy. «Biraq qalaı bolǵanda da munyń májbúrli shara ekenin túsindirýimiz kerek. Al Reseıdiń qaıtadan jahandyq naryqtyń qalypty qatysýshysy atana qoıýy ekitalaı», deıdi R.Janseıitov.

Ekonomıst Eldar Shamsýtdınov elimizdiń ekinshi deńgeıli bankterinde 400 mln rýblden astam aqsha jınalyp qalǵan degen derek aıtady.

«Rýbl Qyrǵyzstannan keldi. Ol jaqta peshti jylytatyndaı kólemde rýbl bar. Qazaqstannan rýbldi alyp shyǵý múmkin emes. О́ıtkeni naý­ryzdaǵy Prezıdent Jarlyǵyna sáıkes 10 myń dollar ekvıvalentinen asatyn somadaǵy valıýtany elden alyp shyǵýǵa bolmaıdy. Ulttyq bank ekinshi deńgeıli bankterdiń rýbldi, onyń ishinde eski valıýtany áketýge ruqsat berý týraly ótinishin qabyl alǵan joq», deıdi E.Shamsýtdınov.

Ulttyq bank rýbldi shyǵarýǵa ruqsat berdi

Sarapshy bul pikirin mamyrda aıtqan. Bálkim, kóptiń únine qulaq asty, Ulttyq bank 2022 jyldyń 15 shilde – 31 tamyzy aralyǵynda ekinshi deńgeıli bankterdiń respýb­lıka aýmaǵynan reseılik valıýtany bir rettik negizde shyǵarýyna ruqsat bermek. Qaýly jobasynda qolma-qol rýbl kólemi naryqtyq suranystan asyp tústi dep málimdeıdi.

«Qazir ekinshi deńgeıli bank­ter­de ishki valıýta naryǵyndaǵy sura­nystan asatyn kólemde qolma-qol Reseı rýbliniń jınaqtalyp qal­ǵany baı­qalady. Bul Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynan qolma-qol shetel valıýtasyn áketý boıynsha qoldanystaǵy shekteýlerge baılanys­ty. Jobada 2022 jylǵy 15 shildeden bastap 2022 jyldyń 31 tamyzyna deıingi aralyqta ekinshi deńgeıli bankterdiń qolma-qol Reseı rýblin bir rettik tártippen áketýge ruqsaty kózdelgen. Bul rette soma 2022 jylǵy 15 maýsymdaǵy jaǵdaı boıynsha kassalardaǵy qaldyq sheginde bolý­ǵa tıis. Ruqsat qolma-qol rýblderdi qolma-qol aqshasyz formaǵa aıyrbastaý úshin jáne bankterdiń korrespondent­tik shottaryn tolyqtyrý maqsatyn­da engiziledi», delingen Ulttyq bank habarlamasynda.

Alaıda Ǵalym Qusaıynov rýbldi elden shyǵarý bir rettik emes, turaqty negizde júzege asyrylýy kerek dep sanaıdy.

«Rýbldi shyǵarýǵa arnalǵan bir rettik áreket qolma-qol aqsha máselesin sheshpeıdi. Sondyqtan bankterdiń qolma-qol rýbldi qabyldaǵany úshin komıssııalardy alyp tastaýy ekitalaı. Sebebi Reseıde taýar tapshylyǵy endi kúsheıip jatyr. Bizge keletin qolma-qol aqsha aǵyny tek kúsheıe beredi. Bankter qolma-qol rýbldi satyp alý jáne satý teńesetindeı etip komıssııa belgileıtin bolady», deıdi bankır.

Komıssııany kótere berý kerek

Ǵ.Qusaıynov aıtyp otyrǵan sózdiń máni bylaı. Otandyq bankter rýbl qabyldaǵany úshin úlken kólemde komıssııa ustap qalady. Máselen, «Bank SentrKredıt» shotqa nemese depozıtke salynǵan somanyń 20 paıyzyn komıssııa retinde ustaıdy. Jusan men Forte-de komıssııa – 10 paıyz, Halyk-ta – 5 paıyz.

«Bankter rýbl massasyna qyzmet kórsetpeýi úshin osyndaı sharalardy qolǵa alyp otyr. Bul negizinde bóget bolýǵa arnalǵan komıssııa. Qazir men óz shotyma rýbl salar bolsam, menen 20 paıyzyn ustaıdy. Bul árıne, qymbat. Oǵan qaramaı salsam, bankter esh kedergisiz qabyldaıdy, esesine biraz aqshaly bolady», deıdi ekonomıst Arman Beısembaev.

Telegramdaǵy Risk Takers kanaly­nyń jazýynsha, bankter rýbldi qabyldaı otyryp teńge men rýbldiń qubylmaly bolýyna baılanysty ózine óte úlken naryqtyq táýekeldi alady.

«Bankter rýbldi ala otyryp bir­neshe jaǵymsyz effektige tap bolady. Bul – valıýtany qaıta baǵalaýdyń jaǵym­syzdyǵy, rezervteýdiń qosym­sha koef­fısıenti jáne turaqty qor­lan­dyrý koef­fı­sıentiniń tómen­deýi. Rýbl «tuza­ǵyna» túspes úshin bank­ter komıssııa­ny kóterýge májbúr», dep jazdy kanal.

Shuǵyl túrde basqa dos tabý kerek pe?

Depýtat Amanjan Jamalov sońǵy úsh aıda teńgege qatysty rýbl kýrsy 50 paıyzǵa qymbattap, elimizdiń rýbldik ınflıasııaǵa tap bolyp jat­qanyn aıtady. Osynyń saldarynan ekonomıka men halyq bıyl ekinshi aýyr soqqyny aldy. Onyń aıtýynsha, birinshi soqqy teńgege qatysty dollar baǵamy 520-ǵa shyǵyp ketken kezde boldy. «Sol kezde dollarlyq ımport 20 paıyzǵa qymbattaǵan. Qazir reseılik ımporttyń 50 paıyzǵa qymbattaýyn kórip otyrmyz. Ulttyq banktiń mundaı saıasaty kezinde ınflıasııany aýyzdyqtaý týraly aıtýdyń ózi qısynsyz», deıdi depýtat.

«Rýbldiń artynan salpańdaı berý teńgeni bir kúni jarǵa jyǵary anyq. Sol úshin tez arada Reseıdiń ekonomıkalyq yqpalynan bosap shyǵýdyń amaldary qajet. Importty ártaraptandyrý, Qytaı, Túrkııa, Úndistan, Iran, О́zbekstansyz múmkin emes. Sondyqtan jalǵyz Reseıge qaraı bermeı, basqa kórshilerimizdiń de bar ekenin umytpaıyq», deıdi qarjy sarapshysy Aıbar Oljaı.

Ekonomıst Almas Chýkın de osyndaı pikirde. Sarapshy endi Reseıden taýar satyp alýdy azaıtyp, Qytaımen saýda qatynasyn kúsheıtý kerek dep esepteıdi.

«Qytaımen saýda seriktestigin kúsheıtý – ekonomıkany ártaraptan­dyrýdyń mańyzdy baǵyty. Biraq taýar aınalymynyń kúrt ósýi logıstı­kalyq problema týdyrmas úshin eki el arasyndaǵy temir jol qatynasyn keńeıtýge týra keledi. Qytaı qazir bárin óndiredi. Jaqynda jumysqa A4 qaǵazyn ákeldi. Reseılik emes, taıvan­dyq óndiristiki eken. Sapasy da reseı­likten áldeqaıda táýir. Qytaımen saýda qatynasyna bıznes tez beıimdeledi. Al bizdiń ónimderdiń Qytaıda satylýy birshama qıyndaý. Bul úshin básekege qabiletti ónimder jasap, sony sata alýymyz kerek. Biraq ázirge Qytaıǵa shıkizat qana jiberip jatyrmyz. Birtindep balmuzdaqty qosqanda kondıterlik ónimder de sata bastadyq. Eksport aqyryndap ósip keledi», dep optımıstik kózqaras tanytady.

Sheshim?

Rýbl – kúshti valıýta. Qazir solaı bolyp tur. 1 rýbl – 8,04 teńge. 1 dollar – 55,53 rýbl. Sarapshylar munyń saıası sheshimder nátıjesinde múmkin bolyp otyrǵanyn, kóp uzamaı qaıta quldyraý bastalatynyn aıta­dy. Qalaı bolǵanda da rýbl bolasha­ǵy­­nyń baıansyz bolatynyn baıqa­ı­dy. Keshe 1 dollar 447 teńge bolyp, qaıta ál­si­­re­di. Bálkim, rýbldiń aldaǵy álsi­­­reýi­ne bizdiń valıýta erterek daıyn­­da­lyp jatyr... Sheshim kóp emes. So­nyń naq­tysy – el aýmaǵynan rýbldi baryn­sha tezirek shyǵarý. Basqa eldermen qýat­ty saýda qatynasyn qurý. Shıkizat emes, daıyn ónimder esebinen eksporttyq túsimdi arttyrý.