Qyzyǵy mol Qymyzmuryndyq

Bul jolǵy qymyzmuryndyq merekesi Stepnogorsk qalasynyń irgesindegi Qarabulaq aýylynda ótti. Alystan kóz tartatyn aqshańqan kıiz úıler tigilgen, jelige qulyn baılaǵan merekege jınalǵan qaýym bir-birine arqa-jarqa bolyp quttyqtaýlaryn da aıtyp jatyr.

– Qymyzmuryndyq – bıe baı­laǵan soń qut baılanǵan qara kúbi alǵash qotarylǵanda elge bal sýsynnan aýyz tıgizý rásimi, – deıdi Stepnogorsk qala­synyń ákimi Alpysbaı Qaıyr­janov, – áridegi jany jomart, kóńili darhan ata-babamyz dámniń alǵashqysyna aýyldyń aqsaqaldary men irgeles otyrǵan kórshi-qolańdy shaqyrǵan. En­shisi bólinbegen qazaqtyń jo­mart peıiliniń jarasymdy belgisi. Burynǵydan qalǵan «qy­myz – kóp­tiń asy» deıtin ataly sóz bar. Osy sózdiń astarynda hal­qymyzdyń darhandyǵy men qo­naq­jaılyǵy, jomarttyǵy jatqandaı. Aty barda jelip júrip, jer tanyǵan atalarymyz asy barda berip júrip el tanyǵan.

Kóne dástúrdiń kóp kókeıin­degi sulbasy qaıta tirilip, túptiń túbinde turaqty dástúrge aınalyp jatsa, qandaı jarasymdy. Igi áseri de mol bolmaq. Máselen, tórt túliktiń tóresi – jylqynyń jaıyna kóńil aýdarylar edi. Qazir jaıylymnyń tarlyǵynan úıirlep jylqy ustaı almaı otyrǵan malsaq qaýym qanshama. Amalsyz shiderlep baǵyp otyr. Qaıran da qaıran jylqynyń bir basyna jetip artylatyn túıtkildi máseleleri de az emes. Aıtalyq, keshegi keńes zamanynda saıyn dala tósinde saǵymdaı uıytqyǵan sáıgúlikterdiń tórt aıaǵy tusalyp, keleshegi kesildi. Tehnıkaǵa ıek artqan jurt jylqyǵa degen janashyrlyqty azaıtyp aldy. Tuqymynyń da azyp ketýi osy kezden bastaldy.

Qymyzmuryndyq merekesine Qazaqstan Respýblıkasynyń IýNESKO jáne ISESKO isteri jónindegi ulttyq komıssııasy janyndaǵy materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý jónindegi ulttyq komıtet, «Uly taǵzym» qoǵamdyq qorynyń ókilderi qa­tysty. Qoldanbaly óner sheber­leri ózderiniń kóz jaýyn alatyn buıymdaryn jınalǵan jurt­tyń nazaryna usyndy. Ádemi án áýelep, áserli bı bılendi. Sport saıystary da qyzǵylyqty ótki­zildi. Eń bastysy, búgingi meı­ram­nyń taqyrybyna saı uıym­dastyrylǵan ata dástúri edi. Bosa­ǵasyna bereke baılanǵan aqshań­qan kıiz úılerdiń tabaldy­ryǵynan attap, tórine shyqqan meı­man­dar dámi til úıiretin sary qymyzdan tolǵaı jutyp otyryp, ata dástúri týraly ataly sóz sabaqtady. Al irgede júgen-quryq tımegen qulyndy yqsham kıin­gen epti jigitter qulaǵynan basyp turyp, noqtalap jatty. Mu­nan soń jas kelinshekterge bıe saýýdyń qyr-syry kórsetildi. Qymyz baptaýdyń ózi qyr-syry mol kásip.

– Atakásipti qaıta jańǵyr­týdyń nátıjesinde eldi eńbek­qorlyqqa baýlýǵa bolady, – deıdi Birjan sal aýdanynyń turǵyny Murat Ájibaev, – aýyl balalary aýyldyń osyndaı dámin tatyp ósse, densaýlyǵy myqty bolar edi ǵoı. О́kinishke qaraı, qazir el ishinde otyryp, bıe baılamaıtyndar kóbeıdi. Qymyzdyń da bir-aq túri daıyndalady. Bala kezimizde túr-túrinen aýyz tıip edik. Osy turǵydan al­ǵanda etnofestıvaldiń tıimdi ekeni daýsyz. Tutastaı alǵanda, álmısaqtan jalǵasyp kele jat­qan ata dástúrdiń alpys eki tamyryna qan júgirtip, dáripteý.

Aqsaqaldyń sóz lámi shyndyq. Áriden qazsań, qymyzǵa baılanysty meıramdardyń myń jyldan astam tarıhy bar ekeni belgili. Jalǵyz Alash da­lasynda ǵana emes, túrki, moń­ǵol mádenı ortasynan oıyp turyp oryn alǵany daýsyz. Maz­mundyq tur­ǵydan uqsas osyn­daı mereke­ler Bashqurstan, Býrıa­tııa, Qyr­ǵyzstan, Mońǵolııa, Iаký­tııada da atalyp ótedi.

Bul kún Qarabulaq aýylynyń irgesindegi eldi mekender úshin aq túıeniń qarny jarylǵan kún boldy. Jastar jaǵy ilkiden shyrǵa tartqan ata dástúriniń izetti kórinisin kórip, baǵzy zamannyń baǵaly beınesimen tabysqandaı. Sońǵy jaýyndardyń áserinen qaýlaı ósken kókmaısanyń ús­tinde kóne zamannyń kórkem kórinisi kóship kelip qonǵanda, jiliktiń maıyndaı sary qymyz sapyrylyp, hosh ıisi ańqyp, bar dalany bereke men yrystyń shýaǵy shomyldyryp tur edi.

Aqmola oblysy,

Qarabulaq aýyly