Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Indet jalpaq dúnıeni jalǵyz qaýyzǵa syıǵyzyp, jan alqymnan alǵan kezde jan saýǵalaǵan aǵaıyn ydysyn ustap saýmal izdedi. Uzaq jyldar boıy kózden tasa, kóńilden jyraq qalǵan ata sýsyny sonda baryp jadymyzǵa oralyp edi. Qymyzdyń qasıeti, qýaty, aǵzaǵa oń áseri týraly tereńdep aıtýdyń ózi artyqtaý. Eki qolyn aldyna syıǵyza almaı otyrǵan aýyldaǵy aǵaıyn nelikten qymyzdyń ıgiligin kórmeı otyr? Ynta joq shyǵar. Áıtpese, jaılaýda myńǵyrǵan jylqy jeterlik. Bıe saýýdy búgingi jurt azapty sharýa sanaıtyn syńaıly. Árıne, bozala tańnan turyp, bıe ustaý, bastyqpaǵan asaý qulyndy jelige baılaý kerek. Bıe saǵat saıyn saýylady. Saýmal bolǵanymen, dámi til úıiretin qymyz daıyn bolǵansha qanshama sharýa. Ernińe tıgenshe, esiń ketetini de ras. Biraq túptep kelgende óz otbasynyń ǵana yryzdyǵy emes, iske jarata alsa, kól-kósir tabys.
– Qazir elge barsań bir kese qymyz taba almaısyń, – deıdi kókshetaýlyq el aǵasy Bolat Myrzahmetov, – ilkiden jalǵasyp kele jatqan dástúr úzilgen, el jalqaýlanyp bara jatyr. Qymyz ishpegen balanyń densaýlyǵy qaıdan jaqsarsyn? Balany aıtasyz, erterekte seksenniń seńgirine taban iliktirgen aqsaqaldar jaıdaq atqa qarǵyp minetin. Sonyń barlyǵy atadan qalǵan astyń qýaty. Bar dúnıeni uqsata almaı otyrǵan kelin-kepshekke renjısiń de qoıasyń.
Kókshetaýda qazir qymyz óndirisimen aınalysatyn jalǵyz-aq oryn bar. Jalǵyz qymyz ǵana emes, bul kúnde kópshiliktiń kózinen bul-bul ushyp, jeńsik asqa aınalǵan ulttyq taǵamdardy daıyndaıtyn «Baýyrsaq» ortalyǵy.
– Qymyz óndirisimen aınalysýǵa taǵdyrdyń ózi májbúrledi, – deıdi ortalyqtyń meńgerýshisi Aqyl Nurmaǵambetova, – 2013 jyly qaterli isik aýrýyna shaldyqtym, tilim aýzyma syımaı ketti. Almaty qalasyndaǵy Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda eki jyl emdeldim. Aýrýdan arylý úshin tilimdi túgel kesý kerek boldy. Ota jasaýǵa kóngenim joq. Nesin aıtasyz, ne tamaq ishe almaımyn, ne sóılese almaımyn. Adam aıtqysyz azap shektim. Almaty mańaıyndaǵy aýyldardan saýmal, qymyz ákelip satady. Qoregim sol ǵana. Álde bes balamnyń kóz jasy, álde saýmaldyń áseri, aman qaldym. Sol sátten bastap ózime-ózim qymyz óndirýmen aınalysamyn dep sóz berdim.
Aqyl Tóleýbekqyzynyń aıtýyna qaraǵanda, qymyzdy kóp kólemde óndirý tájirıbesi óńirde tapshy eken. Árıne, birdi-ekili bıe saýyp otyrǵandar bar. Ondaı úrdisti bala kezinde ózi de kórgen. Keregi – kóp mólsherdegi saýmaldy iske jaratý. Tabanynan taýsylyp biraz jerdi sharlaǵan. Sońynda Semeı óńirinen taýypty. Baqaıshaqtap bar qyr-syryn úırengen. Qazir Kókshetaý tóńiregindegi birneshe aýyldan ákeletin saýmaldy kótere satyp alyp, qymyz daıyndap otyr.
– Saýmaldy sizge satqansha, ózderi nege qymyz daıyndamaıdy? – deımiz biz.
– Mashaqaty kóp qoı, bálkim, sodan qashatyn shyǵar. Odan saýmaldy ótkize salǵan áldeqaıda jeńil.
Aqyl Tóleýbekqyzynyń aıtýyna qaraǵanda, syıymdylyǵy 100-150 lıtr berneshe kúbisi bar. Pispek elektr qýatymen jumys isteıdi. Kúbilerdi aq qaıyńnyń shoǵyrmaǵymen ystap, súr qazymen, qaımaqpen maılaıdy. Shıeniń aǵashymen ystasa, tipti dámdi bolmaq.
– Tulymshaǵymyz jelbiregen bala kezden áke-sheshemizdiń qymyz baptaýyn kórip óstik qoı, – deıdi ortalyq meńgerýshisi, – bıe saýýdy ánsheıin jaı ǵana bir tirshilik kózi sanalatyn kúnkóris dep emes, aıryqsha bitimdi, kóshpeli halyqtardyń ǵana mańdaıyna jazylǵan óner dep uǵyný kerek. «Aǵy bardyń baǵy bar» dep halyq tegin aıtty deısiz be, qymyz kópshiliktiń asy bolatyn. Bıe baılaǵan úı nesibesin kópshilikpen bólisip ishetin. Kórshi-qolań, aǵaıyn-týys bir-birin bıeni baılap, qashan aǵytqansha deıin sybaǵasy dep, aqtan aýyz tıińiz dep shaqyrysyp jatatyn. Munyń barlyǵy sol kezdegi adamdardyń bir-birine degen keń qoltyq, jomart peıili. Dál búgingideı qymyz satýdy el estip kórmegen. Qazir jylqy ustaǵanymen onyń paıdasyn óz basyna jarata almaı otyrǵandar kóp. Ulttyq taǵamdardyń ishindegi eń qurmetti dastarqan máziri – osy qymyz. Ádette saýylatyn bıeler saqa bıe, qýlyq bıe, qysyraq bıe dep úshke bólinedi. Saqa bıe – san márte qulyndaǵan, saýýǵa ábden kóndikken, bas bilgen bıe. Qýlyq – qunajyn nemese dónen kezinde alǵash qulyndaǵan bıe. Al qysyraq bıe dep sońynan byltyrǵy qulyny, qazirgi jabaǵy erip júrgen qysyr qalǵan bıeni aıtady. Taı emip júrgendikten qysyraq bıeler saýyla beredi. Ol tusta shóptiń shyǵymyna, maldyń kúıine qaraı saýylatyn sútti bıelerdi úıdegi úlkender iriktep, tańdap, tuqymyn úzbeı ustaıtyn. Qulyn baılaıtyn qazyqqa, aıǵyrdyń jalyna maı jaǵyp, yrymdaýshy edi. Bıe baılaý merzimi mamyr aıynyń bas kezinde bolatyn. Bul kezde qulyndar marqaıyp, jetiledi.
Almatydan oralǵan soń Kókshetaý qalasynyń irgesindegi Krasnoıar aýylyndaǵy «Kókshe Qulager» seriktestiginde saýynshy bolyp istegen. Eki adam 45 bıeni qolmen saýypty. Baıaǵyda jadynda jattalǵan, keıin umyt bolǵan qymyz baptaý dástúri kókirekte qaıtadan qylań bergen. Qyr-syryn ábden meńgergen soń tehnolog bolyp qyzmet etken. Qazir kúnine 200 lıtrden astam qymyz daıyndaıdy.
– Aýyldaǵy aǵaıyn qymyz bylaı tursyn, sıyrdyń sútin de durystap qajetine jarata almaı otyr, – deıdi ortalyq meńgerýshisi, – qazir osy mańdaǵy aýyldarda turatyn kelinshekter sary maıǵa tapsyrys beredi. О́zderiń sıyr baǵyp otyrsyńdar ǵoı, nege maı bylǵamaısyńdar desem, kúledi. Qurt-irimshik týraly aıtýdyń ózi artyq.
Osy bir sózdi estigende, qaıda bara jatyrmyz degen suraq mazalaıtyny da ras. Tórt túlikti tegis ósirip, mal súmesimen kún kórgen jurttyń búgingi keıpi shynymen qynjyltarlyq.
– Qazir bizdiń óńirde qymyzdyń lıtri sapasyna oraı 1 000-1 200 teńgeniń shamasynda, – deıdi Zerendi aýdany Igilik aýylynyń turǵyny Jibek Alpysbaeva, – sútti bıe táýligine bes lıtr sút beredi dep esepteseńiz, kem degende 5 myń teńge tabys tabady. Eger bes bıe saýsańyz, kúnine 25 myń teńge kiris kiredi. Ony aıǵa kóbeıtseńiz, kól-kósir tabys emes pe. Otbasyń da toq, bala-shaǵanyń aýzy aqqa tıip, bir jyrǵap qalmaı ma?!
Bala-shaǵa demekshi, qala balalary búginde qymyzdyń dámin tatyp kórmegen. Usynsań, umtylmaıdy. О́ıtkeni týǵaly tańdaıyna tımegen.
– Aldyńǵy jyly oblysta «Qymyzmuryndyq» baıqaýy ótkizilgende, toǵyz túrli qymyz daıyndap apardym, – deıdi Aqyl Tóleýbekqyzy, – talap boıynsha bes túrin daıyndaý kerek edi. Men balalarǵa arnalǵan tórt túrin qostym. Olar túrli shıe, qaraqat, tańqýraı tárizdi jemis qosylǵan qymyz. Osyndaı dámdi qymyzdardy balalardyń as mázirine jaratyp, qymyz ishýge úıretýge ábden bolady. Buǵan deıin dámdeýishterdi irgedegi Reseıden alyp turýshy edik, qazir tym qymbattap ketti.
Ortalyq meńgerýshisiniń aıtýyna qaraǵanda, saýmal kúbige quıylmaı turyp 36 gradýsqa deıin jylytylady eken. Jylqynyń dene jylýymen birdeı bolý kerek. Sonda ǵana qymyz dámdi bolmaq.
– Alǵash ret qymyz ashytarda bıeniń súti arnaıy ashytqynyń nemese qordyń ústine quıylady, – deıdi Jibek Alpysbaeva, – ashytqyny ádette súr jaıanyń, qazynyń synyq-súıemin salyp sútten, ol bolmasa sútke nan ashytqysyn ezip ázirleıdi. Qor degenimizdiń ózi eski, burynǵy qymyz. Qazaqta kóne zamannan beri kele jatqan «qory úzilmegen» degen astaryna kóp maǵyna sııatyn sóz tirkesi bar. Bul arada jalǵyz qymyzdyń qory aıtylmasa kerek, aıtpaq oıdyń ushyǵy qorly, qordaly shańyraq óziniń árbir isine uqypty, tyńǵylyqty otbasy degen uǵymdy bildiredi. Qordyń úzilmeýi kúndelikti tirshilikte bir-birine sabaqtasyp jatatyn qat-qabat sharýanyń ret-retimen atqarylýyna qajetti turmystyq jaılardyń ózara jarasym tabýy. Sary qymyz qashan da adam aǵzasyndaǵy san alýan dertke shıpa, denege kúsh quıatyn qasterli, qudiretti taǵam bolyp sanalady. Qymyzdyń erekshe dámdi, aıryqsha qunarly, jan saraıyńdy ashyp, sińimdi keletindigi – jylqy maly jaratylysynan óte kirpııaz. Ol myń san shóp ósetin jaıylymnan tek asylyn ǵana terip jeıdi, sýdy jaldap júrip, tunyǵyn ǵana ishedi. Osynyń bári aınalyp kelgende bıe sútiniń qunaryn ózge tórt túlik maldyń sútinen áldeqaıda qunarly etip turady.
Oblys ortalyǵynyń irgesinde, qalyń qaıyńdy-qaraǵaıly ormannyń eteginde «Aýyl dámi» dep atalatyn etnoaýyl boı kóteripti. Ulttyń taǵamyn ulyqtap júrgen Aqyl Tóleýbekqyzynyń talpynysy. Alty qanat kıiz úıler tigilip, altybaqan qurylǵan. Saýmaldyń dámindeı saf aýany jutyp, aýyldyń dáminen aýyz tıseńiz, baǵzydaǵy aýylǵa baryp kelgendeı bolasyz. Qaıran da qaıran aýyldyń kóne keıpi kókiregińizde júrse, qandaı jaqsy?!
Aqmola oblysy
