Qoǵam • 29 Maýsym, 2022

Qańǵybas ıtten qaýip kóp

62 ret kórsetildi

Atbasar aýdanynda alabaı tuqymdas ıt bir áıeldi talap tastady. Tushy etine aıaýdy bilmes azý tistiń qatty batqany sonshalyq, dárigerler áıeldiń aıaǵyn kesýge májbúr boldy. Mundaı oqys oqıǵalar jaıly aqparat kún sa­ıyn derlik estilýde. Jyl basynan beri Qosshy qalasynda bes birdeı balany ıt talaǵan.

Endi ne isteý kerek? Árıne, eldi me­ken­­niń ishinde, el-jurttyń kóz aldynda qańǵybas ıt ataýlynyń shybyn janyn shyr­qyratyp, qaraýylǵa baılaý ábestik sanalsa kerek. Ánebir jyldary Kókshe­taý qalasynyń ishinde júk kóligine atyl­ǵan ıtterdi qanyn sorǵalatyp áketip bara jatqan jaıdy kórgen kópshilik shý kóter­gen. Olardiki de jón. Jeti qazynanyń biri sanalatyn, keýdesinde jany bar ıtti qan-josa etip qyryp tastaý ári ol osy qatygez qadamdy bala-shaǵanyń kózinshe jasaý shetin jaı. Áıtse de qaraýsyz qalǵan qańǵybas ıtten tóner qaýip órship tur.

– Oblys ortalyǵyn aıtpaǵannyń ózinde mundaı másele shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda da kóp, – deıdi el aǵasy Baltabaı Maldybaev. – Ásirese kóshken eldiń jurtynda úıir-úıir bolyp, ábden jabaıylanyp josyp júrgenderin el jaqqa at izin salǵandar aıtyp júr. Kóshken adamdar ıt pen mysyǵyn ala ketpeıdi ǵoı. Kórshisine tapsyryp ketýi múmkin, biraq bireýdiń ıtin bireý baǵa ma? Kúshi­ginen asyramaǵannan keıin ıttiń de kóne qoıýy qıyn. Mine, osylaısha ja­ba­ıy­­­lanyp, kóbeıip bara jatyr.

О́ńirde osy jyly qańǵybas ıtter men mysyqtardy aýlaýdy uıymdastyrý baǵdarlamasy aıasynda 39 mln teńge qarajat bólingen eken. Onyń 31 mln teńgesine 10 461 ıesiz ıt pen mysyq aýlanǵan. Sóz arasynda bul aýqymdy jumystyń oblystyq máslıhattyń 2015 jylǵy 30 qyrkúıektegi sheshimimen júzege asqandyǵyn aıta ketýimiz kerek.

– Qazaqstan Respýblıkasynyń 2021 jylǵy 30 jeltoqsandaǵy «Janýarlar aldyn­daǵy jaýapkershilik týraly» zańy­na sáıkes oblystyq veterınarııa stan­sasy ıt pen mysyqty aýlap, joıa al­maıdy. Zań talaby boıynsha qańǵy­bas ıt-mysyqty ýaqytsha pýnktterde jan­ýarlarǵa arnalǵan panalarda us­tap, baqqysy kelgen adamdarǵa tabys etý kerek, – deıdi oblystyq veterınarııa bas­qarmasynyń basshysy Talǵat Júnisov. – Al janýarlarǵa ýaqytsha pýnktter salý basqarmanyń quzyretine kirmeıdi.

Qaraýsyz qalǵan qańǵybas ıt pen mysyqtyń obalyna qaraıtyndar da bar. Aıtalyq, «Shans na spasenıe» uıymynyń eriktisi Angelına Meletenko on jyldan beri aýrý jáne múgedek ıt-mysyqty baǵýmen aınalysýda.

– Biz ádette ólmeli kúıge túsken janýarlardy kútýmen aınalysamyz, – deıdi ol. – Qolushyn beretin qaıyrymdy jan­dar da az emes. Ittiń barlyǵy arnaıy jasalǵan qorshaýlarda baǵylady. Sondyqtan eshkimge qaýip tóndirmeıdi. Qazirgi kúni 25 ıt baǵyp otyrmyz, biraq bizdiń talpynysymyz teńizge qosylǵan tamshydaı ǵana. Jekemenshik jer telimi toqymdaı ǵana. Sol sebepti kóp baǵa almaımyz. Negizinde qalada 500-den 1 500-ge deıin ıt baǵatyn múmkindigi bar panajaı salý kerek. Biz bul máseleni kópten kóterip júrmiz. Áıtse de únimizge eshkim qulaq asatyn emes. Panajaıda veterınardyń bolýy shart. Eriktiler qansha izgilik jasaýǵa umtylyp turǵanymen, emdeý qoldarynan kelmeıdi. Al qaraýsyz ıt-mysyqty óltirip tastaý – tyǵyryqtan shyǵaratyn jol emes. Ondaǵan jyl boıy aýlap, taýysa almaı jatyr ǵoı. Demek máselege basqa qyrynan kelý kerek. Áýel basta baqqan adamdar beıbereket kóbeımeýdiń jaıyn oılasa jón bolar edi.

Qańǵybas janýarlarǵa ý berip, áıtpese basqa da hımııalyq dári-dármek arqyly sanyn azaıtýǵa zań tyıym salady. Veterınarlardyń negizgi min­deti, ártúrli aýrýdan qorǵap, emdeý, tur­­ǵyn­dardy juqpaly aýrýlardan saq­­tan­­dyrý. Bir jaqsysy, oblystyq sanı­tar­lyq-epıdemııalyq baqylaý depar­tamentiniń basshysy Aınagúl Mýsınanyń aıtýyna qaraǵanda, sońǵy bes jyl ishinde óńir turǵyndary arasynda qutyrma aýrýyna shaldyqqandar kezikpegen. Degenmen qańǵybas ıttiń qaýpi seıilmeı tur. Osy jyldyń alǵashqy bes aıynda ǵana 755 adamdy ıt qapqan, onyń 742-si ekpe alyp, 12-si emdelýden bas tartqan. Eń kóp zardap shekkender Kókshetaý qalasynyń turǵyndary, baqandaı 199 adam. Odan keıingi orynda Býrabaı men Selınograd aýdandary. Sóz arasynda bul kórsetkishtiń dál bolmaýy múmkin ekendigin de aıta ketelik. Aýyldyq jerdegi adamdar ıt qapqandy eleń qylmaıdy da. Dárigerdiń kómegine júginbegennen keıin jabýly qazan jabýly kúıinde qala beredi.

Atqarýshy organdar qańǵybas ıt pen mysyqtan qutylýdyń qareketin jasaýda. Osy máselemen aınalysatyn 20 brıgada bar. Alaıda zań talaby múmkindik bermeıdi.

– Elge zııanyn tıgizetin bul máseleni birjola sheshetin ýaqyt ábden jetti, – deı­di ıtbegi Oral Bóltenov. – Árıne, obal-saýapty da umytýǵa bolmaıdy. Biraq áleýmettik jeli arqyly qutyr­ǵan ıtterdiń kishkentaı balalardy, qor­ǵaný­ǵa múmkindigi joq áıelderdi qan-josa qylyp talap jatqanyn kórgende amal­syzdan barmaǵyńdy tistep, bul máse­leden birjola qutylýdyń jolyn qaras­ty­rasyń. Ne mal kúzetip, qotan qory­maı­tyn, ne ań qaǵyp, saıatqa shyǵýǵa jara­maı­tyn ıt baqqannyń nesi sán?! Osy ara­da qazaqtyń tól ıtteriniń tamasha qa­sıetin taǵy bir aıta ketkim kelip tur. Taza qandy tóbet eshqashan adamǵa shappaı­dy. Al degdar tazynyń ekibastan zııany joq. Árıne, eldiń bári tóbet pen tazy baǵa almaıdy ǵoı. Degenmen qajeti shamaly ıt-mysyqtyń sanyn shektegen durys. Bálkim, qazirgi óltirýge tyıym salatyn qoldanystaǵy zańdy ózgertý kerek shyǵar.

Osy bir túıtkildi másele týraly sóz sabaqtaǵanda keseldiń kólemi ýaqyt ótken saıyn ýshyǵyp turǵandyǵyn ańǵarar edik. Qanshama shyǵyn shyǵaryp, panajaı sala almaıtyn bolsaq, onda ózge bir amalyn qarastyrǵan jón. Eń bastysy, ıeleri josyqsyz kóbeımeýdiń jaıyn oılastyrsa... Dittep kelgende obal-saýaby da ıt-mysyqtyń ıesiniń moınynda ǵoı.

 

Aqmola oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Muhtar men Qaıym

Qazaqstan • Keshe

Elde qylmys azaıǵan

Qoǵam • Keshe

Aqań jáne qazaq radıocy

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Qaıratkerdiń batyl qadamy

Rýhanııat • Keshe

Rýhty jyrdyń ıesi

Ádebıet • Keshe

Astanadaǵy asa iri jarys

Tennıs • Keshe

Uqsas jańalyqtar