Aımaqtar • 30 Maýsym, 2022

Abyz basylymnyń ǵasyrlyq mereıtoıy

25 ret kórsetildi

Qostanaılyqtar óńir baspasóziniń qarashańyraǵy – Qostanaı tańy gazetiniń ǵasyrlyq mereıtoıyn atap ótti. I.Omarov atyndaǵy qazaq drama teatrynda ótken saltanatty jıynǵa oblys basshylary, óńir zııalylary, jýrnalıster qaýymy, sondaı-aq aıtýly mereıtoıǵa alystan arnaıy kelgen fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Jýrnalıstıka akademııasynyń akademıgi Serikqalı Baımenshe, belgili jýrnalıst, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, qarymdy qalamger Qaısar Álim qatysty.

Osydan bir ǵasyr buryn «Aýyl» degen atpen jaryq kórgen abyz basylymnyń bastaýynda qazaqtyń tuńǵysh kásibı jýr­nalısi Muhamedjan Seralın men ult ádebıetiniń alyby Beıimbet Maılın turǵan edi. Jıynnyń kirispesinde kóp­shilik gazettiń qysqasha shejiresi qam­tylǵan «Dáýir jarshysy» atty derekti fılm­di tamashalady. Merekege jınalǵan jurt­qa teatr ujymy tartý etken qysqasha sahnalyq kórinis te erekshe áserli shyqty. Bir úzik qoıylymda ónerpazdar uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarın, ult ustazy Ahmet Baıtursynuly, qos arys – Muhamedjan Seralın men Beıimbet Maılınniń arasyndaǵy rýhanı úndestik pen tórttaǵan sabaqtastyqty sátti úıles­tirip, kópshilik qoshemetine bólendi.

Ǵasyrlyq belesin baǵyndyrǵan gazet ujymyn quttyqtaýshylar legin oblys ákimi Arhımed Muhambetov bastady.

– «Qostanaı tańy» – ǵumyry tunǵan shejire, tasqa basylǵan tarıhy bar, qa­zaqtyń talaı marqasqa qalamgerleri men qaı­ratkerleri ter tókken, solardyń qol­tańbasy qalǵan qara shańyraq. 1922 jyly tuńǵysh sany jaryq kórgen basylym qysqa merzim ishinde «Halyqtyń kózi, qulaǵy hám tiline» aınaldy. Basy­lymnyń qaınar bastaýynda tur­ǵan qa­zaq jýrnalıstıkasynyń kóshbas­shy­sy Muhamedjan Seralın men qazaq áde­bıetiniń aqıyǵy Beıimbet Maılın gazet­ti óńir aınasy etýmen qatar, ulttyq-saıası kózqarasty oıatty jáne qazaq jýrna­lıstıkasynyń ilgeri damýyna tyń serpin berdi. Dáýirdiń qıly-qıly kezeńderinde Qostanaı tańy ataýy «Sosıaldy aýyl», «Bolshevıktik jol», «Kommýnızm jo­ly», «Kommýnızm tańy» sekildi segiz ret ózgergen. Osy ataýlarynan-aq basy­lym­nyń saıası ustanymyn baıqaýǵa bolady. Elimizdiń talaıly taǵdyryn júz jyldyq shejiresi bar gazet birge keshti. HH ǵasyrdyń ózgeristerin de, tóńkeristi de, qýǵyn-súrgindi de, qandy qyrǵyndy da, toqyraýdy da birge kórdi. Gazet tarıhyndaǵy eń bir jarqyn better – sóz joq, Táýelsizdik alǵan jyldar. Elimiz osy jyldary ilgeri damý jolyna tústi. Táýelsizdiktiń shyrǵalań jyldarynda gazetimiz áleýmettik ádildik týyn kóterip, ulttyq múddeni uran etti. Qostanaı-Tor­ǵaı jylnamasynyń órleý joldarynda redaksııa ardagerleriniń de eseli eńbegi, aıyryqsha qoltańbasy jatyr. Qazirgi tańda basylym zamanaýı jańǵyrý úderisin júzege asyryp, ishki mazmuny men syrtqy kelbetin sapalyq turǵydan ózgertken. Ozyq tehnologııamen qaıta jańǵyryp, mýltımedııalyq múmkindikteri keńeıe tústi. Gazetti ǵasyrlyq torqaly toıymen shyn júrekten quttyqtap, redak­sııa ujymyna shyǵarmashylyq tabys, jetistik, otbastaryna baq-bereke, amandyq tileımin! – dedi ákim.

Aımaq basshysy quttyqtaý sózinen keıin gazet ujymyna 1 mln teńgeniń sertıfıkatyn tabys etti.

Eńbek jolyn osy basylymda bastap, redaksııa qabyrǵasynda birtalaı jyl jemisti eńbek etken qarymdy qalam­ger, belgili jýrnalıst Qaısar Álim aǵa­myz da qolyna alǵash qalam ustatqan qara­shańyraǵy týraly tebirene sóılep, al­ǵashqy ustazdarynyń biri, «Qostanaı tańynyń» ardageri, gazetpen birge jasasyp, búginde toqsannyń bel ortasynan asyp júzge aıaq basqan qart maıdanger Qasymhan Aldabergenovtyń ıyǵyna shapan japty.

Beıimbettiń baı murasyn kóp zert­tegen zerdeli ǵalym, 2013 jyly Troısk qalasynda «Aıqap» pen «Qazaq» gaze­ti­ne eskertkish belgi ornatý isiniń basy-qa­synda bolǵan beıimbettanýshy Serik­qalı Baımenshe «Qostanaı tańy» gazetiniń ujy­myna Beıimbet aýdarǵan Pavel By­kov­tyń «Romanovtardyń sońǵy kúnde­ri» romanynyń latyn qarpindegi birneshe betiniń kóshirmesin tartý etti.

Jıyndy túıindegen «Qostanaı tańy» gazetiniń bas redaktory Januzaq Aıaz­bekuly Tobyl óńirinde qazaq baspasóziniń paıda bolý tarıhyn sholyp ótti.

– О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyl­dary bılikke soǵys, asharshylyq, qýańshylyq, indetten kúızelgen jurttyń eńsesin kóterý, ortaq iske jumyldyrý kerek edi. Bir ǵajaby, ol úshin asa qa­jetti shara – qazaqsha gazet shyǵarý bolyp shyqty. Senseńiz, shyn máninde qa­zaqsha sózge degen zárýlik týǵan! Alǵash­qy sanynan-aq basylym memleket múd­desimen qatar, el men jer, til men dil, ulttyq qundylyqtar haqynda túrli má­se­leler kóterdi. Halyqtyń sózin sóı­ledi, muńyn joqtady. Bulaı bolýynyń bir­den-bir sebebi, basylymnyń tutqasyn ustaǵan qazaq jýrnalıstıkasynyń atasy Muhamedjan Seralın men qazaq áde­bıetiniń klassıgi Beıimbet Maılınge tike­leı baılanysty edi. Olar qaınaǵan tirliktiń ortasynda júrgen, kósem sóz­diń sheberi bolatyn. Kózkórgender: «Birinshi nómiri bult arasynan shyqqan kúndeı jarq etip, elge tarady. Jurttyń bári yntyǵa oqydy, úıdi-úıine jazdyryp aldy» dep jazdy. Jylnamaǵa kóz júgirtsek, eldiń bastan keshken qıly-qıly kezeńderde «Qostanaı tańynyń» ataýy júz jyldyń ishinde 8 ret ózgeripti. Basym kópshiliginde kommýnıstik ıdeologııanyń soıylyn soqty, salt-dástúr, dinimiz ben dilimizden bezinýge úndegen materıaldar negizin qurady. Sol úshin de qýǵyn-súrginge, ja­zyqsyz jazaǵa ushyraǵan arystardyń urpaqtarynan keshirim suraımyz. Ǵasyr boıy basylymnyń elge qyzmeti ushan-teńiz. Gazet qoǵamnyń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýyna, saıası-mádenı dúnıe­tanymyn jetildirýge, rýhanııatyn ba­ıytýǵa zor yqpal etti. Saıyp kelgende, «Qostanaı tańy» – ha­lyq gazeti. О́ńir­diń ósip-óngenin, ilgeri damýyn, tirlik-tirshiligin jazdy, jazyp júr, jaza da beredi. Toı qutty bolsyn, aǵaıyn! – dedi gazet basshysy.

«Qostanaı tańy» gazetiniń ǵasyr­lyq mereıtoıymen qatar, sol kúni qazaq kósem­sóziniń kóshbasshysy Muhamedjan Seralınniń 150 jyldyǵyna arnal­ǵan medıaforým ótti. Forým barysynda Serik­qalı Baımenshe aǵamyz jergilikti BAQ ókilderine arnap «Ashyq dıalog: qazaq til­di jýrnalıstıkanyń damýy týraly» dáris oqydy.

Ashyq áńgime, emin-erkin suhbat túrin­de ótken kezdesý barysynda qaıratker ­jýr­nalıst «Qostanaı tańy» gazetiniń tarıhyn da tarqata áńgimelep berdi.

– 1922 jyly M.Seralın Qazannan arnaıy shrıft ákelip, «Aýyl» gazetin asha­­dy. Sodan alǵashqy nómirleri shyǵa bastaǵannan-aq, jaǵdaı bolmaı toqtap qalady. 2023 jyldyń 1 qyrkúıeginen «Aýyl» qaıta shyǵa bastaıdy. Sol kezden bastap M.Seralın Beıimbetti óziniń orynbasary etip shaqyrady. Gazettiń búkil jumysyn Beıimbet atqarady. Shyn­dyǵyn aıtqanda, gazetti Beıimbettiń jal­ǵyz ózi shyǵarady. 1924 jyly gazettiń bir jyldyǵyna arnalǵan sanynda «Aýyl­dyń» júregi ám julyny» degen maqala bar. Beıimbettiń búkil jýrnalıstik qyz­metiniń bári osy maqalada qamtylǵan. Al Beıimbettiń ózi «Seralyuly» degen maqala jazyp, Muhamedjan Seralınniń qazaq baspasózine sińirgen eńbegin jylǵa jikteı kórsete otyryp, joǵary baǵa bergen. Bul da úlken qurmet, – dedi ǵalym.

 

Qostanaı oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar