Qoǵam • 03 Shilde, 2022

Kıberqylmyspen kıberzańger kúresýge tıis

174 ret kórsetildi

Búginde aqparattyq tehnologııa, vırtýaldy qyzmet adam ómirine ábden enip ketti. Bolashaǵyn boljaı biletin memleketter osy salaǵa qarjy quıyp, adamzat kóshiniń aldyna shyǵýǵa tyrysýda. InterNations reıtıngine qaraǵanda, búginde ınternetke qoljetimdilik jáne onlaın memlekettik qyzmet salalary boıynsha Estonııa álemde alǵa shyǵyp keledi eken. «Bul osy elde 1991 jyldan bastalǵan sıfrly ınfraqurylymdy damytý baǵdarlamasynyń jemisi», deıdi sarapshylar.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

Vırtýaldy qyzmet túri kóbeıgen saıyn bul salada alaıaqtyq pen túrli qylmys ta artyp barady. Buǵan qandaı amal bar? Sıfrly tehnologııa ómirimizge dendep engen saıyn asqyna beretin bul úrdiske memleket qan­daı qam jasaýǵa tıis? Belgili zańger, Batys Qazaqstan advokattar alqasynyń múshesi Abzal Quspan osy máselege erekshe alańdaýly.

Keshe alda boldyq

Abzal Quspan 2000-jyldardan beri álem boıynsha qaryshtap damyǵan sıfrlandyrý úrdisinde Qazaqstan aldyńǵy qatarda boldy dep sanaıdy. Buǵan sol kezdegi memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan hal­qyna arnaǵan Joldaýynda «Sıfr­ly Qazaq­stan» memlekettik baǵdarla­masy­nyń mańyzdylyǵyna arnaıy toqtal­ǵany, sóıtip, 2017 jyldyń 12 jeltoqsanynda atalǵan baǵdarlamanyń iske qosylǵany yqpal etken.

Tipti buǵan deıin de Qazaqstan Respýb­lıkasy Úkimeti tarapynan 1990-2000 jyldar aralyǵynda ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý sııaqty memle­kettik baǵdarlamalardyń qabyl­danýy, nátıjesinde, elektrondy Úkimet qalyptastyrý, Astana hab halyqaralyq tehnoparki, erkin ekonomıkalyq aımaq­tar men «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qurylýy da elimizde sıfr­landyrý baǵytyndaǵy jumystardyń alǵysharty bolǵanyn aıta ketý kerek.

Bir qyzyǵy, sol jyldary Qazaq­standa sıfrlandyrý isi edáýir alǵa ket­kenin Abzal Quspan shetelde júrip bilipti.

«Pandemııaǵa deıin, 2018 jyly Fransııa astanasy Parıj qalasyna jumys babymen bardym. Sol jaqta júrgende Atyraý qalasyndaǵy isim bo­ıynsha qorǵaýymdaǵy azamatty qalalyq sot qamaýǵa alýǵa sanksııa bergeni týraly habar jetti. Qoldanystaǵy zań bo­ıyn­sha qamaý týraly sot sanksııasyna sha­­ǵym berý merzimi – 3 táýlik. Men sol jer­­de kezdesýde otyrǵan klıent­teri­m­nen 20 mınýtqa ruqsat surap, noýtbýk arqy­ly dereý shaǵym jazyp, ony «Sot keń­se­si» arqyly joldap jiberdim. Keıin sol jerde otyrǵan ulybrıtanııalyq advokat áriptesterim menen shaǵymdy qalaı, qaıtip jibergenim týraly surap bilip, tańǵalysty. Sebebi tek Uly­brı­tanııa emes, kóptegen Eýropa eli ol júıege áli kóshe qoımaǵanyn men sol kezde ǵana bildim», deıdi zańger.

Kópshilikke jaqsy tanys, 2018-2019 jyldary Qytaı Halyq Respýblıkasynan qashyp kelgen Saıragúl Saýytbaıǵa qatysty ispen aınalysý barysynda, BUU janyndaǵy Bosqyndar isi jónindegi komıtetke, «Hıýman Raıts Votch» sııaqty halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymdaryna qylmystyq is boıynsha qujattardy joldaý barysynda da zańger osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵan. Iаǵnı halyqaralyq uıymdar «Sot úkimderinde nege sýdıanyń qoly joq?», «Nege mór qoıylmaǵan?» dep surap, zańgerdiń sot keńsesine joldaǵan ótinishteri men shaǵymdaryna da qol qoıylmaǵanyn, sot keńsesi tarapynan qaı kúni qabyldap alǵanyn rastaıtyn kiris móri nege joǵyn túsindirýdi talap etken.

«Osydan soń men Qazaqstan Úkimeti tarapynan sıfrlandyrý baǵytynda jumys jaqsy jolǵa qoıylǵanyna kózim anyq jetti. Bul – shyndyq. Nátıjesinde, pandemııa kezinde bizdiń quqyq qorǵaý salasy tez arada jáne esh qıyndyqsyz jańa zaman talaptaryna beıimdelip kete aldy», deıdi Abzal Temirǵalıuly.

Búgingi beles

Pandemııa kezinde qazaqstandyq sot organdarynda «Elektrondy úkimet» baǵdarlamasy sheńberinde elektrondy is júrgizý tolyq iske qosyldy. Ony sot organdarynyń «Tórelik» avtomat­tan­dyrylǵan aqparattyq-taldaý júıesi qamtamasyz etti. Bul júıe sot qujat­tary­nyń elektrondy muraǵatyn, ishki portal, kadrlyq júıe, sottardyń ınternet resýrstary, Call-sentr, sot qujattarymen tanysý jónindegi barlyq servısti biriktirýge múmkindik berdi.

«Advokattar ǵana emes, barlyq iske qatysýshy tarap úshin sottardyń pandemııa kezinde onlaın rejimge ótip ketýi anaý aıtqandaı qıyndyq týdyrmady. Oǵan sebep – Qazaqstanda pandemııaǵa deıin de elektrondy Úkimet, sot keńsesi portaldary tıimdi jumys istep ketkenin joǵaryda aıttym. Zańgerlerdiń basym bóligi osynyń arqasynda burynǵydaı qaǵazbastylyqtan arylyp, ásirese azamattyq ister boıynsha talap aryzdar men ótinishterdi elektrondy túrde berýdi bastap ketti. О́z basym sońǵy on jyl kóleminde burynǵy kezdegideı zań­dar­dyń, kodeksterdiń qaǵaz nusqasyn emes, Ádilet mınıstrliginiń «Ádilet» aq­parattyq-quqyqtyq júıesi bazasyn paı­da­lanamyn. О́zge áriptesterim de osy júıege kóshkenine senimdimin», deıdi zańger.

Orys halqynda «baqytty bolýyma baqytsyzdyq sebep boldy» degen támsil bar. Osyndaı mysal bizdiń elde de tolyp jatyr. Pandemııa kezinde jumysyn qojyratpaı, kerisinshe, jańa damý satysyna ótken zańger kóp. «Azamattyq ister boıynsha kómekshim pandemııanyń aldynda Túrkııaǵa demalysqa ketken edi. Keıin sol jaq unap qalyp, mine, eki jylǵa jýyqtady, Qazaqstandaǵy qyzmetin sol jaqta júrgizip kele jatyr. Taǵy bir mysal, jyldyń basynda otbasymmen birge ózime de shetelge shyǵýǵa týra keldi. Biraq burynǵydaı atqaryp júrgen isterimdi keıinge qaldyrmadym. Ne sottarǵa, ne óz klıentterime kedergi keltirmedim. Jer sharynyń qaı jerin­de júrsem de, ózimniń sot isterime onlaın qatysyp, op-ońaı júrgize berdim. Pandemııa biraz adamǵa erkindik syılady», deıdi Abzal Quspan.

Mine, elde sıfrlandyrý isi durys jolǵa qoıylǵannyń nátıjesinde 2020 jyly álemdi sharpyǵan pandemııa kezinde sot júıesi óz jumysyn kedergisiz onlaın túrde jalǵastyra aldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Sıfrlandyrý – sánge aınalǵan úrdiske ilesý emes, ulttyń básekege qabiletti­ligin arttyrýdyń negizgi quraly bolýy kerek» degen sóziniń máni osy jerde ashylǵandaı.

Erteń qaıdamyz?

Degenmen toqmeıilsýge múldem bolmaıdy. Qazirgi qol jetken deńgeıde qalyp qoısaq, ózge elder qarasyn kórsetpeı ketedi. Memleket óz tarapynan kóp qarjy shyǵaryp, normatıvtik-quqyqtyq aktiler daıyndap, durys áreket jasady. Endi bul isti mamandar, halyq ilip alyp ketýi kerek. «Onlaın sot tóreliginiń odan ári jetilip, damýy advokattarǵa, prokýrorlarǵa, tergeý­shilerge, sýdıalarǵa jáne osy salaǵa keletin bolashaq jas mamandarǵa baılanysty», deıdi zańger.

Máselen, qazir ınternet-alaıaqtyq kóbeıdi. Kún saıyn jańalyqtardan aıtylyp jatyr. Al mundaı qylmystardyń aq-qarasyn ajyratý qıyn, ashylý paıyzy óte tómen. Tipti bul oqıǵanyń kóbi qylmys retinde tirkelmeı de qalady. Al bizdiń quqyq qorǵaý oryndary mun­daı qylmystardyń aldyn alýǵa ázirge dármensiz.

Internet-alaıaqtyq búginde latentti qylmystar qataryna endi. Buǵan qosa, jelide balaǵattaý, ar-namysqa tııýdiń ózi de kıberqylmysqa, kıberquqyq buzýshylyqqa jatady. Abzal Quspannyń pikirinshe, osyndaı qylmystardy tergep-tekserý úshin arnaıy mamandanǵan zańgerlerge qazir suranys kúshti.

Mamandardyń boljamynsha, 2040 jyldarǵa qaraı dúnıejúzilik saýda aınalymynyń 95 paıyzy onlaın formatqa kóshedi. Ol – qarjy qyl­mys­tarynyń da úlesi solaı kóteri­ledi degen sóz. Bul úrdisten Qazaq­stan da tysqary qala almaıdy. «Onlaın saý­da aınalymyndaǵy trıllıon­daǵan dollar qarajattyń kıberqaýip­siz­digin qamtamasyz etý, tıisti normatıv­tik-quqyqtyq aktiler daıyndaý, zań buzylǵan jaǵdaıda ony tergeý ju­mys­tary t.b., bizdi, zańgerlerdi qan­daı aýqymdy jumys kútip turǵanyn kórsetedi», deıdi zańger.

Bul ári úlken qarjylyq aınalym, paıda ákeletin naryq. Osy naryqtan qur qalyp qoımaýymyz kerek.

Taǵy bir mysal. Sońǵy kezde álemdik maınıng ındýstrııasynyń 75%-y bir ózine tıesili Qytaı Halyq Respýblıkasy maınıng fermalar qyzmetine, ıaǵnı krıptovalıýtany óndirýge tyıym saldy. Osydan keıin Qazaqstan naryǵynda maınıng óndirisi dereý artqan. Buǵan deıin maıner memleketterdiń aldyńǵy bestiginde turǵan Qazaqstan, endi álem boıynsha eń aldyńǵy orynǵa shyǵýy múmkin. «Osyǵan baılanys­ty elde maınıng fermalar ashyp, krıp­tovalıý­ta óndirýmen aınalysatyn tul­ǵa­­lardyń qyzmetin zańdastyrý, bar­lyq qatysýshylarǵa birdeı túsinikti «oıyn erejelerin» bekitý, salyq salýdy retteý, ol saladaǵy túrli quqyq buzý­shy­lyqtardyń aldyn alý – kezek kúttirmes sharýaǵa aınaldy deıdi», zańger. «Sebebi osy baǵyttaǵy jumysty sa­ýatty uıym­dastyra alsaq, Qazaqstannyń ınves­tısııalyq tartymdylyǵyn qam­tamasyz etetin birden-bir faktorǵa aınalǵan bolar edi», degen pikirde ol.

Dál osy salada zańger ózi kýá bolǵan bir oqıǵany eske aldy.

«2019 jyly Erjan esimdi kásipker tanysym óz qarajatyn krıptovalıýta naryǵynda jańadan ashylǵan bir fırmaǵa salǵanyn jáne óte qomaqty qarjyny taǵy quıǵaly jatqanyn aıtyp, zańgerlik keńes berýimdi surady. Men dereý ol fırmanyń quryltaı qujat­taryn tekserip, onyń Tallın qala­synda endi tirkelgenin, krıptovalıýta naryǵyndaǵy tájirıbesi joǵyn aıtpaǵannyń ózinde, Erjannan qarajat alǵan kezde, tipti eshqandaı tirkeýde bolmaǵanyn, «Astana» HQO-da tirkeýge turmaǵanyn, jalpy, Qazaqstanmen eshqandaı baılanysy joǵyn, jalǵyz quryltaıshysy Reseı azamaty ekenin, buryn óz elinde osy salada alaıaqtyq faktisimen isti bolǵanyn, kásipkerler salǵan krıptonaryqtaǵy qarajat kúıip ketken jaǵdaıda, ol aqshanyń qaı­tarylýyna eshqandaı kepil joq ekenin anyqtadym. Osydan keıin ol fırmaǵa qatysty málimetterdi qazaq jáne orys tilderinde áleýmettik jelide bólisip, Erjannan basqa da aldanǵan adamdar týraly málimet jınaı bastadym. Sol kezde osyǵan deıin salynǵan qarajatty qaıtarmaı otyrǵan fırma ókilderi birden baılanysqa shyǵyp, klıentimniń barlyq aqshasyn qaıtaryp berdi», deıdi Abzal Quspan.

Árıne, aldaǵy ýaqytta bul baǵyt­taǵy alaıaqtyq qylmystar kóbeıe bere­tini anyq. Al aldanǵan azamattar, kásip­kerler, árıne, zańger kómegine júgi­nedi. Sondyqtan da Qazaqstanda osy ju­mysqa qazirden bastap daıyndyq jumysyn kúsheıtý kerek. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, naryqtaǵy bul qyzmet túrine sheteldik kıberzańgerler op-ońaı ıelik etip ketedi. Qazirdiń ózinde sheteldik zańgerler kez kelgen fırmanyń senim­haty negizinde aqyly keńes berý, sotqa deıingi talap daıyndaý, quqyq qorǵaý organdaryna aryz daıyndaý, ekspert retinde keńesshilik qyzmetterdi kedergisiz atqara bastaǵan.

Kıberquqyq buzýshylyq sanynyń artýy Qazaqstannyń da memleket retinde óz kıber qaýipsizdigin qamtamasyz etý qajettiligin týdyrady. Kıbershabýyl­dar tek ekonomıka emes, ulttyq qaýipsizdikke de nuqsan keltiretin kúshke ıe. Osyǵan oraı Qazaqstan Úkimeti 2017 jyly «Kıberqalqan» tujyrymdamasyn ázirlegen. Ol qujatpen muqııat tanys­qan bizdiń keıipkerimiz «elimizdiń bolasha­ǵyn baǵdarlaı otyryp, jaqsy jazylǵan qujat» dep baǵalady.

Biraq kez kelgen baǵdarlamany, tu­jy­rymdamany iske asyratyn – mamandar. Eger mamandar saqadaı saı otyrmasa, eshqandaı reforma júzege aspaıdy. Al onlaın sot tóreligin óz dárejesinde júzege asyrý tergeýshi (anyqtaýshy), advokat, prokýror men sottardyń daıyn­dyǵyna tikeleı baılanysty.

Kıberqylmys degen ne? Qazirgi zamanaýı tehnıkalyq quraldar (gadjet, noýtbýk, kompıýter) arqyly ın­ternetti paıdalanyp jasalatyn kez kelgen qylmys – kıberqylmysqa jatady. Onyń qataryna aqsha bopsalaý maqsatynda baǵdarlamalarǵa jasalatyn hakerlik shabýyldan bastap, áleýmettik jelidegi azamattyń ar-namysyna tıetin jazbalarǵa deıin kiredi.

Endi osyndaı «zamanaýı» qylmys­tarmen aınalysatyn mamandar da zamanyna saı bilimdi bolýy shart.

Mysaly, kıbertergeýshini alyp qaraıyq. Onyń ádettegi qylmystyq, qylmystyq prosestik, krımınalıstıka zańdylyǵynan bólek, kompıýterlik baǵdarlamar tili, DoS-shabýyl, shpıon­dyq baǵdarlamalar, málimetterdi shıfr­laý júıesi sııaqty arnaıy salalyq bilimi bolýy kerek. Onyń tek forma kıip, quqyq qorǵaý organdarynda qyzmet etýi shart emes, kez kelgen iri kompanııa­lar men korporasııalar da óz shtatynda kıbertergeýshiler ustaıdy.

Kıberadvokatqa da, kıberprokýrorǵa da dál osyndaı talap qoıylady.

Zańger Abzal Quspan kıberqylmys­pen kúresetin mamandardy daıarlaý­dyń eki jolyn usynyp otyr. Onyń biri – IT salasynda mamandardy daıarlaý. Qazaqstan úkimeti bul jumysty bas­tap ta ketti. Ekinshi másele – zańdyq, quqyqtyq turǵydan daıyn kásibı mamandardy qaıta beıimdeýge kóńil bólý kerek.

Mine, elimizdegi úlken bir kemshilik – búginde zań salasynda júrgen azamattardy qaıta beıimdeý máselesi eshbir qujatta kóterilmegen eken. Al bul óte mańyzdy másele! О́ıtkeni qansha jerden IT-mamandardy ázirlegenmen, olardy zańger retinde, quqyq qorǵaýshy retinde daıarlaý kóp ýaqyt alady.

«Men Qazaqstannyń ınnovasııalyq jáne telekommýnıkasııalar ýnıversı­teti­niń quryltaıshysy Aqserik Áıti­movke bolashaq mamandyqqa, maman daıarlaýǵa baılanysty usynys da­ıyndap jatyrmyn. Mysaly, 1990-jyl­dardyń basyndaǵy Aqserik Saryulynyń úlken erligin aıtaıyn. Ol kisi respýblıkada alǵashqy bolyp, Oral qalasynda halyqtyń kompıýterlik saýatyn ashatyn ortalyq ashty. Bul isti ol memleketten bir tıyn almaı, Germanııadan ınvestısııa tarta otyryp jasady. Sóıtip, adamdar kompıýterdi ıgerýdi aımaqtan bastady. Qazir elimizde kompıýter bilmeıtin adam joq deýge bolady. Mine, osyndaı jumys qazir de júrýi kerek. Bul iske úlken qulshynyspen, barlyq jerde kirisý kerek. Bul tek astanada, Baǵdat Mýsın basqaratyn mınıstrlik aınalysatyn sharýa emes. Jáne memleket osy iske tıisti jaǵdaı jasap, ákimdikterge tapsyrma berip, kıberqylmystar men kıberquqyq buzýshylyqtarmen kúre­setin mamandardy qaıta beıimdeý, jańa­dan daıarlaý arqyly jan-jaqty daıyndaý prosesine jedel kirisýi kerek», deıdi Abzal Quspan.

Sheshimin kútken taǵy bir másele – qoldanystaǵy qylmystyq prosestik zańnamalarǵa tıisti ózgertýler men tolyq­tyrýlar engizý, qylmystyq pro­sesti tergeý satysynan bastap, tolyq­taı sıfrlandyrý jumystaryn jolǵa qoıý. Bul jumys tek kıberqylmystarǵa qatysty emes, jalpy isterdi qamtýǵa tıis. Bul – búgingi kúnniń talaby! Qyl­mystyq is boıynsha aryz tirkelgen sáti­nen tergeýshiniń (anyqtaýshynyń) ol aryz boıynsha qabyldaıtyn barlyq pro­sestik sheshimi (isti toqtatý, sarap­tama taǵaıyndaý, taraptardyń ótinish­teri boıynsha sheshimder qabyldaý t.b.) to­lyǵymen sıfrlanǵan kúıde advokat­tar men basqa da iske qatysýshylarǵa onlaın rejimde qoljetimdi bolýǵa tıis. Al qylmystyq istiń tergelýi aıaqtalǵan soń, barlyq materıaldyń qoljetimdiligi qamtamasyz etilýge tıis.

Buǵan birinshi kezekte advokattar múddeli. Sebebi tájirıbede tergeý organdary sheshim qabyldaý prosesiniń jabyqtyǵyn paıdalanyp, kóp qujatty keıingi datamen qabyldaýy, advokatqa qabyldanǵan sheshim týraly ýaqtyly habarlamaýy, tipti múldem habarlamaı qoıýy sııaqty jaǵdaı jıi kezdesedi. Ol úshin eshbir tergeýshige ne prokýratýra tarapynan, ne tergeý sottary tarapynan shara qoldanylmaıdy. Mysaly, qoldanystaǵy Qylmystyq prosessýaldyq kodeks boıynsha advokatty jáne onyń qorǵaýyndaǵy adamdy saraptama taǵaıyndaý týraly qaýlymen materıal saraptamaǵa ketpeı turyp tanystyrý mindettelgen. Alaıda tájirıbede ol zań talaby saqtalmaıdy. Biraq osy zań buzýshylyq tergeýshiniń áreketin zańsyz dep tanyp, qabyldan­ǵan sheshimdi buzýǵa negiz bolyp tabylmaıdy. Al advokattyń qorǵaýyndaǵy adamnyń quqyǵy sózsiz aıaqqa taptalady. Eger sıfrlanǵan qujattar bazaǵa ýaqtyly engizilip otyrsa, advokattar tergeýshiniń artynan «júgirip» júre­tin, ne onymen «jaqsy qarym-qaty­nas ornatýǵa» degen táýeldilikten aryl­ǵan bolar edi. Ol birinshi kezekte qyl­mys­tyq istiń orbıtasyna tartylǵan azamat­tardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa qosymsha negiz bolǵan bolar edi.

Erte me, kesh pe, elimizde qylmys­tyq is prosesin tolyq sıfrlandyrý máselesin sheshýge týra keleri anyq. Árıne, onyń biraz alǵysharty bar. Ol úshin arnaıy mobıldi qosymshalar qoljetimdi bolýy, ınternet pen baılanys sapasy, elektrondy format­ta qyzmet kórsetý isi jolǵa qoıylýy, mamandardyń daıyndyǵy kerek. Úkimet tarapynan sıfrlandyrýdyń tehnıkalyq máseleleri birtindep sheshilip keledi. Sıfrlyq damý, ınnovasııa jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Baǵdat Mýsın Qazaqstannyń barlyq eldi mekeni ınternetpen tolyq qamtylatynyna ýádesin berip otyr. Endeshe, kıberqylmys ta keń-baıtaq Qazaqstannyń túkpir-túkpirine taraýy múmkin. Zańgerler bul jaǵdaıǵa daıyn bolýǵa tıis.

 

Batys Qazaqstan oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar