NEMIS STANDARTTARYNA JAQYNDAIMYZ DESEK

Sońǵy onjyldyqta damyǵan ekonomıkasy bar elderdiń ulttyq óndiris saıasatyndaǵy basym­dyq­tardyń ózgergendigi baıqalady. Búgingi tańda tek jalpy óndiristik qana emes, básekelikke qabiletti óndiris saıasaty týraly kóp aı­ty­lady. Eýropanyń kóptegen elderi jáne AQSh óndiristi tikeleı jáne janama memlekettik retteý tetikteri arqyly júrgizýde. Batys Eýropa elderiniń (Ger­ma­nııa, Fransııa, Ulybrıtanııa) óndiristik saıasat salasyndaǵy maq­sattary uqsas jáne ony iske asyrýdyń ortaq tetikteri qalyp­tasqan. Oǵan eleýli áserin tıgizgen osy elderdiń ortaq tarıhy ǵana emes. Bir jaǵynan, olardyń ishki naryǵy birshama shekteýli, soǵan oraı osy elderdiń tabıǵı baı­lyqtary bir-birin ózara to­lyq­tyrady, al bul ulttyq eko­no­mı­kalardyń bir-birine táýeldiligine sep bolady. Ekinshi jaǵynan, ár úkimet aldymen óz eliniń eko­no­mı­kasyn damytý men halqynyń áleý­mettik jaǵdaıyn jaqsartýdy kózdeıtini belgili. Sol sebepti álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysynan shyǵý maqsatynda ár el Eýropaǵa ortaq sharalarmen qatar óz elderi ishinde de arnaıy qadamdar jasady. Germanııa birinshi kezeńniń ózinde-aq 500 mlrd. eýrolyq konıýnktýrany damytý baǵdarlamasyn daıyndap, barlyǵy osy sharaǵa 600 mldr. eýro kóleminde qarjy bóldi. Sonymen qatar jeke bankter men iri kásip­oryndar da ózderiniń qosymsha úlesin qosty. Úshinshi jaǵynan, osy sharalardyń bir-birine qaıshy kelmeýi úshin Londonda ótken 20 el sammıtinde Kansler Angela Merkel proteksııaǵa jol bermeý jáne ádil básekelestikti qamta­ma­syz etý maqsatynda arnaıy uıym qurý jónindegi usynysyn bildirdi. Germanııanyń Prezıdenti H.Keler de óz kezeginde bankter men qarjy ınstıtýttaryn “ba­qylaýsyz ketken qubyjyq” dep baǵalap, aldaǵy ýaqytta olarǵa memleket tarapynan qatal baqylaý qajettigin aıtqan bolatyn. Demek, eldegi jaǵdaıdy ońal­týǵa baǵyttalǵan sharalar birdeı eki baǵytta júrgiziledi. Qarjy uıym­darynyń jumysyna, ásirese qarjylaryn salyqtan jasyryp, shetelde ornalastyrǵan kásip­or­yndardy qatal baqylaý men ekonomıkanyń damýyna memle­ket­tik qoldaýdy naqty iske asyrý. Osy rette memleket pen bıznestiń tyǵyz baılanysy ornatylyp, ózara múddeliligi men ózekti má­selelerdi tabý jáne sheshý maq­sa­tyn­da pármendi únqatysý júr­gizilýde. Germanııanyń óndiristik saıa­satynyń basymdyqtary – óndiristiń básekege qabilettiligin arttyrý, onyń ishinde, ásirese ǵylym men jańa tehnologııalardy keńinen paıdalanatyn sektorlardy damytý, ekonomıkanyń qury­lym­dyq jáne ınfraqurylymdyq taraptaryn jetildirý. Memlekettik retteýdiń tikeleı jáne janama tásilderi tıimdi túrde ushtas­ty­rylyp, saıasat eń aldymen óndiris damýynyń basty alǵysharty bolyp ta­bylatyn ulttyq enegetıkany damytýǵa baǵyttalǵan. Búkil el segiz energetıkalyq aımaqqa bó­lingen, árqaısysynda óz aımaqtyq ortalyǵy bar. Olardyń ara­syn­daǵy elektr energııasyn óndirý jáne jetkizý boıynsha báse­kelestik mem­leket tarapynan ba­qylanyp otyrady. Jyl saıyn iri-iri energııa paıdalanýshy sýbek­tiler jáne ár jarty jyl saıyn qoǵamdyq tulǵalar men bılik organdary kompanııanyń tıimdiligi men tarıf júıesiniń jaǵdaıǵa sáıkestigin ashyq túrde zerttep, kórsetedi. Kómir óndirý sektoryn qoldaý óndiristik-energetıkalyq saıasattyń basty quramdas bólikteriniń bir salasy bolyp tabylady. Mem­le­kettik qoldaý tetikterine shah­ter­lerdiń tapshylyq jaǵdaıyndaǵy zeınetaqy qoryna qosymsha qarjylaı qoldaý kórsetý, kómir óndirýge jartylaı sýbsıdııa bólý (elektr tarıfine arnaıy qosymsha aqsha bólýge ruqsat berilgen) jáne nemis metallýrgııasynyń qajet­tiligine bólinetin kokstik kómirdi óndirý jáne baıytý salasyna memleket tarapynan adresti qarjy bólýdi qamtıdy. Germanııa tabysynyń basty qupııasy – ekonomıkalyq qury­lym­nyń ózara sáıkestigi jáne eko­nomıkadaǵy óndiristiń basty róli. Elde avtomáshıne men óndiristik máshıneler jasaý, dári-dármek, hımııa óndirisi óte myqty damyǵan. Osy salada álemdegi kóshbasshy bolyp esepteletin Germanııa tu­ǵyr­dan túspes úshin aldyńǵy qatarly ǵylymı jetistikter men qorshaǵan ortany qorǵaýǵa negiz­delgen teh­nologııalardy paıdalaný negizinde máshınelerdiń jańa býynyn shyǵarýdy qolǵa alyp, atalǵan salalarǵa erekshe qoldaý kórsetýde. Sonymen qatar, Germanııada shaǵyn, orta jáne iri bıznestiń ekonomıkadaǵy araqatynasy jaqsy úılestirilgen. Elde IJО́-niń 80 paıyzǵa jýyǵy shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń úlesimen qamtamasyz etiledi. Dál osyndaı úlestik kórsetkish memlekettik kiristerdi qalyptastyrý barysynda da baıqalady. Daǵdarys kezeńinde shaǵyn jáne orta kásiporyndar ózderiniń ózgeristerge beıimdiligi jáne basqarýǵa jeńildigi arqasynda el ekonomıkasynyń qaıtadan damýyna úlken úlesin qosyp otyr. Taǵy bir mańyzdy qaǵıda – ekonomıkalyq erkindik pen bıznesti basqarýdyń túsinikti resimderi jáne memlekettiń túrli ınnovasııalar men eldegi ınno­vasııalyq naryqty qalyptastyrýǵa qoldaýy. Ekonomıkalyq qoldaý júıesi Eýropa odaǵy, Federaldyq úkimet jáne jeke federaldyq jerler deńgeıinde iske asyrylady. Olardyń árqaısysy el men jer ereksheligin eskere otyryp, atalǵan úsh qordan kásiporyndarǵa naqty koldaý kórsete alady. Bolashaǵy mol salalardyń biri – balamaly enegetıka rynogy, atap aıtqanda, jel, jer asty jylýy men kún sáýlesiniń qýaty, bul salada da Germanııa qazir álemdegi kóshbasshy bolyp esep­teledi. Bul – Germanııanyń eldegi ınnovasııany qoldaý, ınno­va­sııa­lyq bızneske tıimdi sharttar men jeńildikter jasaýynyń nátıjesi. Qyzyǵýshylyq týǵyzýy múmkin taǵy bir másele – jer telimderin alý jáne retteý quqyǵy. Sebebi Germanııa birikkennen keıin keıbir jer telimderine bir mezgilde birneshe tulǵa ıe ekendigi úlken problema týǵyzdy. Bul talastar uzaqqa sozylýy múmkin edi. Sol sebepti Germanııa “Investısııalar basymdylyǵy týraly” qaýly shyǵardy. Qujattyń basty maz­muny – eger ınvestısııa týraly naqty kelisim bolsa, úkimet jer telimin ıelený quqyǵyn ınvestorǵa beredi. Al jer týraly qalǵan ta­lastardy sheshý ınvestısııa aıaq­tal­ǵan merzimge deıin qal­dy­ry­lady, biraq keıin de osy másele mem­le­kettiń tikeleı qatysýymen sheshi­ledi. Infraqurylymdardy damytý men bıznestiń syrtqy rynoktarǵa shyǵýy úshin jasalǵan tıimdi baǵdarlamalar Germanııa ekono­mı­ka­synyń jańarýyna tıimdi úlesin qosýda. Jańasha damý barysynda Germanııada kadrlar daıyndaý máselesine erekshe kóńil bólinýiniń ózindik sebepteri bar. Elde, bir jaǵynan, jumyssyzdyqtyń bol­ǵany, ekinshi jaǵynan, joǵary bilikti mamandardyń jetispeýshiligi men keri demografııalyq ahýal úlken alańdaýshylyq týǵyzýda. Al Germanııadaǵy kásiporyndardyń basshylary – ne qarjy qyz­met­kerleri, ne menedjerler emes, bu­ıym­dardy shyǵarý úderisin jaqsy ıgergen ınjenerler. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys keziniń ózinde de Germanııa ká­sip­oryndardaǵy mamandardy qysqartý emes, biliktilikti kóterý nemese ozyq tehnologııany talap etetin basqa mamandyqty ıgerýge asa mańyz berip, osy baǵytta qyzmet kórsetken kásiporyndarǵa arnaıy qarjylyq kómek kórsetti. Jas­tarǵa arnap oqý-úıretý oryndaryn ashqan kásiporyndarǵa da mem­lekettik qoldaý kórsetiledi. Osy rette Germanııada irgeli ǵylym men qoldanbaly ǵylym jáne óndiristiń tyǵyz baılanysy ornyqqanyna toqtala ketý oryndy. Germanııanyń Eýropa odaǵynyń qalyptasýyna bastamashy bolyp, aıaǵyna nyq turýyna óziniń ekonomıkalyq qýatymen barynsha kúsh salyp otyrǵany belgili. Álemde eksportqa taýar shyǵarý boıynsha 1-shi, al ımport boıynsha 2-shi oryndy ıelengen Germa­nııanyń IJО́-si 3, 35 trıllıon AQSh dollaryn quraıdy. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵda­ry­synyń saldarynan el ekono­mı­kasy byltyrǵy jyly 4,8 paıyzǵa tómendedi. Soǵan qaramastan, eýropalyq ortaq valıýta – eýrony quldyraýdan jáne odaqtas elderdiń daǵdarysqa tótep berý qabiletin saqtap qalý úshin Germanııa olarǵa barynsha qoldaý kórsetýde. Mysal úshin aıta keteıin, qarjy-ekono­mıkalyq kúızeliske ushyraǵan Grekııany memlekettik bankrottan aman alyp qalý úshin EO 110 mıllıard eýro qarjy josparlasa, onyń 22.4 mıllıardyn Germanııa bóledi. Al bolashaqta osyndaı múmkin problemalardyń aldyn alý úshin qurylar EO-nyń 750 mıllıardtyq turaqtandyrý re­zervtik qorynyń 147 mıllıardy nemis úkimetiniń esebinen bol­maqshy. Federaldyq úkimet shetke keter osynshama mol qarjynyń nemis salyq tóleýshileriniń áleýmettik ahýalyna zııany tımeıdi dep esepteıdi. Osydan-aq eldiń búkil qarjy-ekonomıkalyq qýatyn baıqaýǵa bolady. Eýropa odaǵy elderi, onyń ishinde Germanııa, Ortalyq Azııa memleketterimen jáne Qazaq­stanmen yntymaqtastyqty jan-jaqty damytýǵa erekshe kóńil bólip, 2007 jylǵy maýsym aıynda, Germanııanyń tóraǵalyq etý kezinde Ortalyq Azııamen jańa seriktestik strategııasyn qabyl­daǵany belgili. Eýropa odaǵynyń ekonomıkalyq jáne saıası yqpal­dastyq, ınstıtýttyq damý, qoǵamdy demokratııalandyrý, sondaı-aq shaǵyn jáne orta kásip­kerlikti damytý, jumyssyzdyq pen ınflıasııany júgendeý bary­syndaǵy tájirıbeleri muqııat zertteýge turady. Eýropa odaǵy – Qazaqstannyń iri ınvestısııalyq áriptesi, Qazaqstan ekonomıkasyna sa­lynǵan sheteldik kapıtaldyń úshten bir bóligin Eýropa odaǵynyń ınvestısııalary quraıdy. Sońǵy bes jyldaǵy kórsetkishter boıynsha Qazaqstannyń sheteldik saýda áriptesteriniń arasynda EO birinshi oryndy saqtap, dúnıe­jú­zilik qarjy-ekonomıkalyq daǵ­darystyń saldaryna qaramastan, tek ótken jyldyń ózinde saýda aınalymy 30 mlrd. dollardan asqandyǵyn atap ótý qajet. Qazaqstan óz tarapynan 2008 jyly “Eýropaǵa jol” atty baǵdarlama qabyldap, Eýropa odaǵymen yntymaqtastyqty keńeıtý men tereńdetý úshin naqty qadamdar jasady. Bıylǵy jyly Elbasynyń Qazaqstan halqyna Joldaýy aıasynda belgilengen Údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrý EO-men, onyń ishinde Germanııamen yntymaqtastyqty jańa sapaly deńgeıge kóterýdi talap etedi. Ásirese, jańa ınno­vasııalyq tehnologııalardy tartý, “jasyl” energetıka qoldanysyn ulǵaıtý, qorshaǵan ortany qorǵaý úderisiniń zamanaýı tetikterin engizý, bank-qarjy júıesi sek­toryn qadaǵalaý men damytý, ozyq basqarýshylyq ádistemeler, aldyńǵy qatarly kólik-lo­gıs­tıkalyq sheshimder, sapa mened­jmenti, shaǵyn jáne orta kásipkerlikke qoldaý, sondaı-aq otandyq kásiporyndar ónimderinde “qazaqstandyq úlesti” arttyrý barysynda Germanııadan kóp nárselerdi úırenýge bolady jáne qajet te. Munaı-hımııa óndirisi, aýyl sharýashylyǵy jáne ónimderdi qaıta óńdeý salalarynda nemis tarapynyń jetistikterin paıdalaný barysynda respýblıkamyzda óndiriletin shıkizatty nemis tehnologııalaryna almastyrý shemasyn tolyǵymen qoldanýǵa bolar edi. Yntymaqtastyq aı­maqtaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etip, eksportty ártaraptandyrýǵa úlesin qosady, memlekettik basqarý tetikterin jańartyp, ınvestısııa men ozyq tehnologııalardy tartýǵa septigin tıgizedi. Saıası turǵydan alǵanda negizgi ózekti halyqaralyq máseleler boıynsha Qazaqstan men Ger­manııanyń ustanymdary uqsas. Germanııa Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyqqa degen umtylysyn alǵashqylardyń biri bolyp qoldap, daıyndyq barysynda naqty kómek kórsetti. Resmı Berlın Astananyń tóraǵalyq barysyndaǵy alǵashqy qadamdaryn tabysty dep baǵalaıdy jáne Elbasy Nursultan Na­zar­baevtyń EQYU sammıtin ótkizý týraly bastamasy osy Uıymnyń damýyna jańa serpin beredi degen senimde. Dástúrli dostyqqa negizdelgen Qazaqstan men Germanııa ara­syndaǵy ekijaqty qatynastardyń qısyndy jalǵasy bolǵan ótken jyly Germanııadaǵy Qazaqstan jyly úlken tabyspen ótse, bıylǵy jyly nemis tarapy elimizde “Germanııa Qazaqstanda-2010” atty keń kólemdi baǵdar­la­masyn iske asyrýda. Eki el prezıdentteri N.Nazarbaev pen H.Keler ómirge joldama bergen osy bastamalar Qazaqstan men Ger­manııa arasyndaǵy saıası, eko­nomıkalyq jáne mádenı yn­tymaqtastyqty tereńdete túsip, adam­dar arasyndaǵy jeke baı­lanystardy nyǵaıtýǵa jáne jańa dostar tabýǵa baǵyttalǵan. Saıyp kelgende, Eýroodaqtyń kúretamyry bolyp tabylatyn Germanııamen saýda-ekonomıkalyq yntymaq­tastyqty damytý eki jaqqa birdeı paıdaly jáne elimizdiń álemdegi básekelestikke eń qabiletti 50 el qataryna enýinde atqaratyn róli zor. Qazaqstan men Germanııa arasynda byltyrdyń ózinde 35 jańa ekonomıkalyq jáne ınves­tısııalyq kelisim-sharttarǵa qol qoıylǵan bolatyn, bıylǵy jyldyń da bereri mol degen senim bar. Sebebi Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev pen GFR Kansleri A.Merkel Qazaqstan men Ger­manııa saýda-ekonomıkalyq múm­kin­dikteriniń mol bolashaǵyn eskere otyryp, ekijaqty yn­tymaqtastyqty jańa belesterge kó­terýdi maqsat etip otyr. Osy keń kólemdi kelisimderdi oryndaý jáne yntymaqtastyqty tereńdetý barysynda Qazaqstannyń nemis standarttaryna barynsha jaqyndaý múmkindigi mol. Nurlan ONJANOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń German Federatıvtik Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi.