Qazaqstan • 04 Shilde, 2022

Kıikter kimge kedergi?

587 ret kórsetildi

Biz endi aqbókenge toqmeıilsı qalyppyz. Qazaqtyń keń dalasynda aqbókenderge oryn joq eken. Mınıstrliktegilerdiń ýájine sensek, kóbeıip ketken kıikter sharýashylyqqa kesirin tıgizýde, sondyqtan janýarlardy atýdan basqa amal joq eken... Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń «Ań aýlaý jáne balyq aýlaý obektileri bolyp tabylatyn janýarlardyń qundy túrleriniń tizbesin bekitý týraly» 2015 jylǵy 16 aqpandaǵy buıryǵyna ózgerister engizip, tizbeden «kıik» degen sózdi alyp tastaý týraly áńgime el ishinde biraz talqylandy. Alaıda elimizdiń Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri S.Brekeshov Jaıyq popýlıasııasyna jatatyn 80 myń bas kıikti atý týraly sheshim qabyldanǵanyn málim etti.

«Ǵalymdar kıik sanyn retteý qajet­tigin aıtty» degen mınıstr atalǵan popýlıasııada bar dep eseptelgen 800 myń kıiktiń 80 myńy joıylatynyn aıtqan. Mınıstrdiń aıtýynsha, kıikter egin alqaptaryna kirip ketip, sharýashylyqqa zııan tıgizetin bolǵandyqtan bıologııalyq negizdemege saı ony retteý qajet, ıaǵnı sanyn qalypty jaǵdaıda ustaý sharasy bıylǵy kúz aılarynan bastap júzege asyrylmaq.

Qazirgi málimet boıynsha Qazaq­standa 1 mln 300 myńnan astam kıik bar dep esepteledi. Kıikter elimiz boıynsha negizinen úsh aımaqta top-tobymen ómir súredi. Bul taralymdar Oral popýlıasııasy, Betpaqdala popýlıasııasy jáne Ústirt popýlıasııasy dep atalady.

Mınıstrliktiń kóbeıip ketti dep dabyl qaǵyp, azaıtýǵa asyǵyp júrgeni osy – Oral, ıaǵnı Jaıyq popýlıasııasy. Kóktemde tóldeýge deıin júrgizilgen kıikter sanaǵynyń nátıjeleri boıyn­sha, Jaıyq popýlıasııasy bıylǵy tól­derdi esepke almaǵanda 801 myń basty quraıdy. 2015 jylǵy jappaı qy­ry­lýdan keıin, sol kezdegi eń kóp Betpaq­dala popýlıasııasynyń 90%-ǵa jýyǵy jo­ıylyp ketken bolatyn, jeti jyl ishin­de Jaıyq popýlıasııasynyń sany kó­beıdi. Betpaqdala popýlıasııasy da jaq­sy qarqynmen qalpyna kelýde jáne búgingi sany jarty mıllıonǵa jýyq. Eń kóp ósimdi Ústirt popýlıasııa­sy kór­setip otyr. 2015 jylǵy sanaq boıyn­sha Ústirt taralymynda nebári 1 270 bas qana kıik qalǵan bolatyn. Onyń ústine Mańǵystaýda sý kózderin únem­deý maqsatynda júz qaraly arte­zıan qudyǵyn qoldan biteý aqbóken­derdiń shólden ólýine, ólmegenderiniń qonys aýdarýyna ákelip soqtyrdy. Quzyr­ly organdar qatary seldirep qalǵan kıik popý­lıasııasy Ústirtte qalpyna qaıta kelmedi degen ýáj aıtqanymen, qo­ǵamdyq birlestikter, belsendi azamat­tar jergilikti, ıaǵnı aýyl turǵyndaryn kómekke tartý arqyly iske belsene ki­risti. Nátıjesinde, jeti jylda Ústirt­tegi kıikter sany 28 myńǵa jýyqtady.

Jerdi jekege ıelenip túrli kásip­tik maqsatta paıdalaný barysynda kásipkerdiń múddesi úshin kıikterdi kóbeıdi dep oqqa baılaý qanshalyqty durys jáne naqty kóbeıgeni, naqty sany belgili me? Kıikterdiń kesiri kimge tıdi, tıse qansha gektar jer, qansha teńge shamasynda shyǵyn bar? Bul shyǵyn kıik basyna shaqqanda 80 myń kıik taǵdyryn jutýǵa tatı ma?

Tabıǵat tepe-teńdigin ózi saqtap, ózi rettep otyrady. Bir jyldary aqbókender sany azaıǵan soń azyq izdegen qasqyrlar malshylardyń mazasyn alyp, maldy qynadaı qyrǵan bolatyn. Malǵa arasha túsý úshin olardy aıaýsyz aýlaý nátıjesinde, qazir qasqyrlar sany azaıdy. Kıikter sany kóbeıse tıisinshe qasqyrlar sany da kóbeıip, tabıǵı rettelý júrmes pe edi?

– Qazaqstandaǵy kıiktiń barlyq popýlıasııasyn vahtalyq ádispen jumys isteıtin jáne aıtarlyqtaı sapa­ly mate­rıaldyq-tehnıkalyq jaraqtan­dyrylǵan «Ohotzooprom «О́B» RMK ınspektorlary qarqyndy kúzetip otyrǵanyn atap ótý qajet. Bul 2000 jyldardyń ortasyna deıin baıqalǵan jappaı brakonerlikti is júzinde joıýǵa múmkindik berdi. Qazir­gi ýaqytta tabıǵatty qorǵaý or­ta­syn­da kıikti janýarlardyń ańshy­lyq túrleriniń tizbesinen alyp tas­taý jáne ony sanyn retteýdi talap etetin janýarlarǵa jatqyzý máselesi sheshimin tapty. Qarapaıym sózben aıtqanda, aqbókenge ańshylyq lısenzııa alýǵa bolmaıdy. Al eger kıik shamadan tys kóbeıse, belgili bir deńgeıge deıin aýyl­sharýashylyq zııankesi sııaqty joıylyp turady, – deıdi «Tabıǵı orta» Batys Qazaqstan úkimettik emes uıymdary óńirlik qaýym­­­dastyǵy keńesiniń tór­aǵasy Ádil­bek Qozybaqov.

Sarapshynyń aıtýynsha, qoǵamdyq ınspektorlardyń, tabıǵatty qorǵaý qurylymdarynyń jáne quqyq qorǵaý organdarynyń jónge salǵan ju­my­synyń, sondaı-aq jergilikti turǵyn­dardy kıikterdi qorǵaý isine belsendi qa­tystyrý nátıjesinde kıiktiń Ústirt popý­lıasııasynyń sany 20 eseden de kóp ósti.

Jergilikti qoǵamdastyqtardyń piki­rine qaraǵanda, bolashaqta kıikti turaqty paıdalaný oǵan belgilengen kvota boıynsha lısenzııalar arqyly tabys tabýǵa múmkindik berer edi, ta­bys­­tyń bir bóligi kúzetti kú­sheı­­týge jumsalar edi. Maman kıik are­al­­da­ry­nyń aýmaqtarynda jer­gilik­ti qo­ǵam­dastyqtarǵa ańshylyq al­qaptaryn beki­tý qajet dep sanaı­dy. Qoryqshylyq qyz­mettiń bra­konerlerdi ustaýǵa quqyq beretin ókilettikteri olarǵa aqbókendi jáne tutas­taı alǵanda Qazaqstannyń janýarlar dúnıesin tikeleı qorǵaýǵa múmkindik beredi.

– Sondaı-aq jergilikti halyqty eko­logııalyq týrızmdi damytýǵa bel­sendi tartý qajet. Bul aýyl tur­ǵyn­dary týrısterge kıikterdi tama­shalatqyza otyryp, olarǵa qyz­met kórsete alýy jáne basqa da iles­pe qyzmet kórsetýi úshin qajet. Osy­laı­sha, jergilikti qoǵamdastyqtar aq­bókenderdiń sanyn kóbeıtýge jáne jabaıy tabıǵatty qorǵaýǵa múddeli bolady. Bir sózben aıtqanda, máseleler jetkilikti. Ony durys sheshý úshin barlyq múddeli taraptyń – memlekettik organdardyń, ańshylyq sharýashylyǵy uıymdarynyń jáne jergilikti qoǵamdastyqtardyń, sharýa qojalyqtarynyń múddelerin mindetti túrde eskerý kerek, – deıdi ol.

Maman kıikterdiń sany shamadan tys kóbeıgende ony arnaıy lısenzııalarmen belgilengen shekke saı aýlaýǵa bolatynyn aıtady. Al halyq pikiri basqasha. Olar kıikterdiń keń dalada mańyp, eldiń erkesi, jerdiń sáni bolyp júre bergenin qalaıdy. Kıikti aýlaýdyń, atýdyń kesapaty bolady degenge senedi. Rasynda, ıirip jaıatyn qoı emes, túgendeıtin túlik emes, azyq-túligin qamdap álekke qala­tyn mal emes, keń saharada ja­ıyla jýsap júrgen kıik kimge kedergi?! Tabıǵat­tyń buıryǵymen kıik ózinen zor jyrtqyshtyń qoregi bolyp ta jatady.

Jasyratyny joq, kıiktiń adal eti, qymbat baǵalanatyn múıizi – bıznes kózi. Bir jyldary kıiktiń múıizi sura­nysqa qatty ıe bolyp, shetelge ótkizip paıda tapqandar az bolǵan joq. Estýimizshe, quramynan túrli dári-dármek jasaıdy. Al qazir aýlanǵan kıiktiń eti, múıizi jáne terisi qaıda ketetini – jumbaq, sondyqtan túrli qııal oıǵa keledi.

– Jergilikti qaýymdastyqtar úshin eshqandaı paıda bolmaıdy. Sonymen qatar tárkilengen kıikterdiń múıizderin órteý tájirıbesi qolda­nysqa enip otyr. Sol múıizdiń kóp­shiligi brakonerlerden emes, jyl saıyn tabıǵı túrde óletin kıikterdiń múıizin jınaǵan qarapaıym aýyl turǵyndarynan alynǵan bolýy múmkin jáne sol múıizderdi órteý úshin jyl saıyn 40-50 mln teńge bıýdjetten bólinip turatynymen qosa, endi osy 80 myń kıikti aýlaý úshin salyq tóleýshiler esebinen 700-800 mln teńge qarastyrylýy múmkin. Al eger memleket 80 myń kıikti ańshylyq sharýashylyqtaryna kem degende 20 myń teńgeden lısenzııa arqyly ótkizse, elimizdiń bıýdjeti shyǵynǵa ushyramaı, kerisinshe 1,6 mlrd teńge tabys tabar edi. Kıik – bizdiń tabıǵı baılyǵymyz, eger munaı men gaz taý­sylatyn resýrs bolsa, janýarlar dúnıesi sarqylmaıtyn resýrs, eger ony utymdy paıdalanatyn bolsaq, – deıdi sarapshy maman Á.Qozybaqov.

Á.Qozybaqov 2017 jyly «2023 jyly kıiktiń Ústirt popýlıasııasy 32 myńǵa jetedi» degen boljam jasaǵan eken. Bıylǵy resmı sanaq boıynsha aqbóken sany 28 myńǵa jetti, ıaǵnı juttan aman bolyp, ósý tendensııa­sy saqtalatyn bolsa, boljamy artyǵymen oryndalatyny anyq.

Quramynda maıy, holesterıni az, jeńil ári adal bolǵandyqtan etin as retinde tutynýǵa bolady, múıizi baǵa­ly buıym, demek kıik­ti ósirip, sany kóbeıgen soń belgili shektik sanyn saq­taı otyryp, ónimin memlekettik qajettilik retinde paıdalanýǵa ne ke­dergi? Mysaly, etin óńdep halyq tuty­nýyna usynyp, múıizinen dári jasaý otandastarymyzdyń qolynan kelmeı me, álde oǵan esh qajettilik joq pa? Kıikterdi atýǵa sheshim shyǵarý aqbó­ken­derge degen aıaýsyzdyqqa, ońaı oljaǵa qunyǵýǵa, kóńil kóterip jeli­gýden týǵan japa tarmaǵaı jabaıy atýǵa jol ashý bolyp júrmeı me?!

 

Mańǵystaý oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Balabaqsha ma, álde mektep pe?

Bilim • Búgin, 08:35

Múgedekterge 254 mlrd tólendi

Qoǵam • Búgin, 08:34

«TekTau»-dyń baly tanymal

Aımaqtar • Búgin, 08:30

Tuńǵysh túsindirme kitap jaryq kórdi

Qazaqstan • Búgin, 08:27

Tıgraı tynyshtalmaı tur

Álem • Búgin, 08:23

Ashyq aspan astyndaǵy mýzeı ashylady

Aımaqtar • Búgin, 08:22

Jol kartasyn júzege asyrý mańyzdy

Saıasat • Búgin, 08:20

Dıplomatııa ardagerleri marapattaldy

Qazaqstan • Búgin, 08:18

О́ńir turǵyndarymen kezdesti

Saıasat • Búgin, 08:15

Aqyly joldaǵy ahýal qandaı?

Aımaqtar • Keshe

Buǵybulaý

Qazaqstan • Keshe

Júze bilý – ómir

Qoǵam • Keshe

О́lketanýshy

Qazaqstan • Keshe

Kebenek

Tarıh • Keshe

Sáýkele

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar