«Ǵalymdar kıik sanyn retteý qajettigin aıtty» degen mınıstr atalǵan popýlıasııada bar dep eseptelgen 800 myń kıiktiń 80 myńy joıylatynyn aıtqan. Mınıstrdiń aıtýynsha, kıikter egin alqaptaryna kirip ketip, sharýashylyqqa zııan tıgizetin bolǵandyqtan bıologııalyq negizdemege saı ony retteý qajet, ıaǵnı sanyn qalypty jaǵdaıda ustaý sharasy bıylǵy kúz aılarynan bastap júzege asyrylmaq.
Qazirgi málimet boıynsha Qazaqstanda 1 mln 300 myńnan astam kıik bar dep esepteledi. Kıikter elimiz boıynsha negizinen úsh aımaqta top-tobymen ómir súredi. Bul taralymdar Oral popýlıasııasy, Betpaqdala popýlıasııasy jáne Ústirt popýlıasııasy dep atalady.
Mınıstrliktiń kóbeıip ketti dep dabyl qaǵyp, azaıtýǵa asyǵyp júrgeni osy – Oral, ıaǵnı Jaıyq popýlıasııasy. Kóktemde tóldeýge deıin júrgizilgen kıikter sanaǵynyń nátıjeleri boıynsha, Jaıyq popýlıasııasy bıylǵy tólderdi esepke almaǵanda 801 myń basty quraıdy. 2015 jylǵy jappaı qyrylýdan keıin, sol kezdegi eń kóp Betpaqdala popýlıasııasynyń 90%-ǵa jýyǵy joıylyp ketken bolatyn, jeti jyl ishinde Jaıyq popýlıasııasynyń sany kóbeıdi. Betpaqdala popýlıasııasy da jaqsy qarqynmen qalpyna kelýde jáne búgingi sany jarty mıllıonǵa jýyq. Eń kóp ósimdi Ústirt popýlıasııasy kórsetip otyr. 2015 jylǵy sanaq boıynsha Ústirt taralymynda nebári 1 270 bas qana kıik qalǵan bolatyn. Onyń ústine Mańǵystaýda sý kózderin únemdeý maqsatynda júz qaraly artezıan qudyǵyn qoldan biteý aqbókenderdiń shólden ólýine, ólmegenderiniń qonys aýdarýyna ákelip soqtyrdy. Quzyrly organdar qatary seldirep qalǵan kıik popýlıasııasy Ústirtte qalpyna qaıta kelmedi degen ýáj aıtqanymen, qoǵamdyq birlestikter, belsendi azamattar jergilikti, ıaǵnı aýyl turǵyndaryn kómekke tartý arqyly iske belsene kiristi. Nátıjesinde, jeti jylda Ústirttegi kıikter sany 28 myńǵa jýyqtady.
Jerdi jekege ıelenip túrli kásiptik maqsatta paıdalaný barysynda kásipkerdiń múddesi úshin kıikterdi kóbeıdi dep oqqa baılaý qanshalyqty durys jáne naqty kóbeıgeni, naqty sany belgili me? Kıikterdiń kesiri kimge tıdi, tıse qansha gektar jer, qansha teńge shamasynda shyǵyn bar? Bul shyǵyn kıik basyna shaqqanda 80 myń kıik taǵdyryn jutýǵa tatı ma?
Tabıǵat tepe-teńdigin ózi saqtap, ózi rettep otyrady. Bir jyldary aqbókender sany azaıǵan soń azyq izdegen qasqyrlar malshylardyń mazasyn alyp, maldy qynadaı qyrǵan bolatyn. Malǵa arasha túsý úshin olardy aıaýsyz aýlaý nátıjesinde, qazir qasqyrlar sany azaıdy. Kıikter sany kóbeıse tıisinshe qasqyrlar sany da kóbeıip, tabıǵı rettelý júrmes pe edi?
– Qazaqstandaǵy kıiktiń barlyq popýlıasııasyn vahtalyq ádispen jumys isteıtin jáne aıtarlyqtaı sapaly materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrylǵan «Ohotzooprom «О́B» RMK ınspektorlary qarqyndy kúzetip otyrǵanyn atap ótý qajet. Bul 2000 jyldardyń ortasyna deıin baıqalǵan jappaı brakonerlikti is júzinde joıýǵa múmkindik berdi. Qazirgi ýaqytta tabıǵatty qorǵaý ortasynda kıikti janýarlardyń ańshylyq túrleriniń tizbesinen alyp tastaý jáne ony sanyn retteýdi talap etetin janýarlarǵa jatqyzý máselesi sheshimin tapty. Qarapaıym sózben aıtqanda, aqbókenge ańshylyq lısenzııa alýǵa bolmaıdy. Al eger kıik shamadan tys kóbeıse, belgili bir deńgeıge deıin aýylsharýashylyq zııankesi sııaqty joıylyp turady, – deıdi «Tabıǵı orta» Batys Qazaqstan úkimettik emes uıymdary óńirlik qaýymdastyǵy keńesiniń tóraǵasy Ádilbek Qozybaqov.
Sarapshynyń aıtýynsha, qoǵamdyq ınspektorlardyń, tabıǵatty qorǵaý qurylymdarynyń jáne quqyq qorǵaý organdarynyń jónge salǵan jumysynyń, sondaı-aq jergilikti turǵyndardy kıikterdi qorǵaý isine belsendi qatystyrý nátıjesinde kıiktiń Ústirt popýlıasııasynyń sany 20 eseden de kóp ósti.
Jergilikti qoǵamdastyqtardyń pikirine qaraǵanda, bolashaqta kıikti turaqty paıdalaný oǵan belgilengen kvota boıynsha lısenzııalar arqyly tabys tabýǵa múmkindik berer edi, tabystyń bir bóligi kúzetti kúsheıtýge jumsalar edi. Maman kıik arealdarynyń aýmaqtarynda jergilikti qoǵamdastyqtarǵa ańshylyq alqaptaryn bekitý qajet dep sanaıdy. Qoryqshylyq qyzmettiń brakonerlerdi ustaýǵa quqyq beretin ókilettikteri olarǵa aqbókendi jáne tutastaı alǵanda Qazaqstannyń janýarlar dúnıesin tikeleı qorǵaýǵa múmkindik beredi.
– Sondaı-aq jergilikti halyqty ekologııalyq týrızmdi damytýǵa belsendi tartý qajet. Bul aýyl turǵyndary týrısterge kıikterdi tamashalatqyza otyryp, olarǵa qyzmet kórsete alýy jáne basqa da ilespe qyzmet kórsetýi úshin qajet. Osylaısha, jergilikti qoǵamdastyqtar aqbókenderdiń sanyn kóbeıtýge jáne jabaıy tabıǵatty qorǵaýǵa múddeli bolady. Bir sózben aıtqanda, máseleler jetkilikti. Ony durys sheshý úshin barlyq múddeli taraptyń – memlekettik organdardyń, ańshylyq sharýashylyǵy uıymdarynyń jáne jergilikti qoǵamdastyqtardyń, sharýa qojalyqtarynyń múddelerin mindetti túrde eskerý kerek, – deıdi ol.
Maman kıikterdiń sany shamadan tys kóbeıgende ony arnaıy lısenzııalarmen belgilengen shekke saı aýlaýǵa bolatynyn aıtady. Al halyq pikiri basqasha. Olar kıikterdiń keń dalada mańyp, eldiń erkesi, jerdiń sáni bolyp júre bergenin qalaıdy. Kıikti aýlaýdyń, atýdyń kesapaty bolady degenge senedi. Rasynda, ıirip jaıatyn qoı emes, túgendeıtin túlik emes, azyq-túligin qamdap álekke qalatyn mal emes, keń saharada jaıyla jýsap júrgen kıik kimge kedergi?! Tabıǵattyń buıryǵymen kıik ózinen zor jyrtqyshtyń qoregi bolyp ta jatady.
Jasyratyny joq, kıiktiń adal eti, qymbat baǵalanatyn múıizi – bıznes kózi. Bir jyldary kıiktiń múıizi suranysqa qatty ıe bolyp, shetelge ótkizip paıda tapqandar az bolǵan joq. Estýimizshe, quramynan túrli dári-dármek jasaıdy. Al qazir aýlanǵan kıiktiń eti, múıizi jáne terisi qaıda ketetini – jumbaq, sondyqtan túrli qııal oıǵa keledi.
– Jergilikti qaýymdastyqtar úshin eshqandaı paıda bolmaıdy. Sonymen qatar tárkilengen kıikterdiń múıizderin órteý tájirıbesi qoldanysqa enip otyr. Sol múıizdiń kópshiligi brakonerlerden emes, jyl saıyn tabıǵı túrde óletin kıikterdiń múıizin jınaǵan qarapaıym aýyl turǵyndarynan alynǵan bolýy múmkin jáne sol múıizderdi órteý úshin jyl saıyn 40-50 mln teńge bıýdjetten bólinip turatynymen qosa, endi osy 80 myń kıikti aýlaý úshin salyq tóleýshiler esebinen 700-800 mln teńge qarastyrylýy múmkin. Al eger memleket 80 myń kıikti ańshylyq sharýashylyqtaryna kem degende 20 myń teńgeden lısenzııa arqyly ótkizse, elimizdiń bıýdjeti shyǵynǵa ushyramaı, kerisinshe 1,6 mlrd teńge tabys tabar edi. Kıik – bizdiń tabıǵı baılyǵymyz, eger munaı men gaz taýsylatyn resýrs bolsa, janýarlar dúnıesi sarqylmaıtyn resýrs, eger ony utymdy paıdalanatyn bolsaq, – deıdi sarapshy maman Á.Qozybaqov.
Á.Qozybaqov 2017 jyly «2023 jyly kıiktiń Ústirt popýlıasııasy 32 myńǵa jetedi» degen boljam jasaǵan eken. Bıylǵy resmı sanaq boıynsha aqbóken sany 28 myńǵa jetti, ıaǵnı juttan aman bolyp, ósý tendensııasy saqtalatyn bolsa, boljamy artyǵymen oryndalatyny anyq.
Quramynda maıy, holesterıni az, jeńil ári adal bolǵandyqtan etin as retinde tutynýǵa bolady, múıizi baǵaly buıym, demek kıikti ósirip, sany kóbeıgen soń belgili shektik sanyn saqtaı otyryp, ónimin memlekettik qajettilik retinde paıdalanýǵa ne kedergi? Mysaly, etin óńdep halyq tutynýyna usynyp, múıizinen dári jasaý otandastarymyzdyń qolynan kelmeı me, álde oǵan esh qajettilik joq pa? Kıikterdi atýǵa sheshim shyǵarý aqbókenderge degen aıaýsyzdyqqa, ońaı oljaǵa qunyǵýǵa, kóńil kóterip jeligýden týǵan japa tarmaǵaı jabaıy atýǵa jol ashý bolyp júrmeı me?!
Mańǵystaý oblysy
