Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Bıyl kóktemde Qazaqstandaǵy kıikterdiń jalpy sany 1 mln 318 myńǵa jetti. Bunyń úshten ekisi, ıaǵnı 800 myńnan asa kıik Edil men Jaıyq arasyn mekendeıdi. Aqbókenderden zárezap bolǵan jurttyń da deni – osy óńirden. Batys Qazaqstan oblysynyń fermerleri byltyrdan beri baıbalam salyp, kıikterdiń egistik pen shabyndyq jerlerin taptap jatqanyn aıtyp jıi shaǵymdanyp keledi.
Atalǵan jaǵdaı beıjaı qalmaı, ony sheshýdiń túrli joldary qarastyrylyp, jan-jaqty talqylandy. Sonyń ishinde ońtaıly sheshim retinde kóbine kıik sanyn atý arqyly retteý atalyp otyr. Mundaı sheshim bıologııa-
lyq negizdeme nátıjesinde qabyldanǵan eken. Bul týraly 29 maýsymda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshevtiń Parlament Májilisinde BAQ ókilderine aıtqanynan keıin basy ashyq másele odan saıyn kúsheıip ketti.
«Bıologııalyq negizdeme aıaqtaldy. Ǵalymdar kıik sanyn retteýdiń qajettiligi bar degendi aıtyp otyr. Bul Oral popýlıasııasyna qatysty bolady. Qazir bul popýlıasııanyń sany 800 myń bastan asady desek, sonyń 10 paıyzy, ıaǵnı 80 myń bas kıik retteýge jatady. Kıik sanyn retteý sharalary popýlıasııalardyń sanyn shektep ustaý degendi bildirmeıdi. Onyń ishinde keıbir popýlıasııalardyń sanyn kóbeıtý de kózdelgen. Retteý degen kıik sanyn ustap turý ekenin qaıtalap aıtamyn. Retteý degennen keıin belgili bir normalar bar ekeni túsinikti. Bul – qajetti shara. Búgingi tańda Batys Qazaqstan oblysynda kıikter jaıylymdarǵa ǵana emes, egin alqaptaryna da kirip jatyr. Sondyqtan bir jaǵynan problema da bar. Tipti bıologııalyq negizdeme boıynsha kıikterdiń ońtaıly sany emin-erkin tirshilik keshe alatyn kólemge jetýi kerek. Osy negizdemelerdiń aıasynda retteý júrgiziledi. Búgingi tańda biz 500-ge deıin kıikti zertteý úshin alamyz», deıdi S.Brekeshev.
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń basqarma basshysy Qýat Shýmaqaevtyń aıtýynsha, Batys Qazaqstan, Aqmola jáne Qostanaı oblystarynyń fermerlerinen shaǵym túsken. Budan keıin Zoologııa ınstıtýty kıikterdiń sanyn ári qaraı retteý boıynsha ǵylymı-bıologııalyq negizdeme daıyndaǵan eken.
«Tájirıbe kórsetkendeı, 1975 jyly bir ret áýesqoılyq atý júrgizilgen jáne ol kıik sanynyń kúrt tómendeýine, brakonerliktiń artýyna alyp keldi. Ǵylymı uıym atý jumystaryn retteýdi syltaýratyp kıik aýlaýǵa nıet bildirgen ańshylarǵa emes, orman sharýashylyǵy komıtetine baǵynyshty mamandandyrylǵan uıymnyń júrgizýin usynady. Al kıikterdi jappaı atýǵa jol berilmeıdi. Bıologııalyq negizge sáıkes, aldyn ala atý kólemi Oral popýlıasııasy boıynsha jalpy sanynyń 10%-y – 80 myń bas, Betpaqdala popýlıasııasynyń 2,5%-y nemese 9-10 myń kıikti kórsetip otyr. Ol kıikterdi 2025 jylǵa deıin satýǵa tyıym salǵan konvensııa bar. Ony Qazaqstan aýmaǵynan tys jerlerge shyǵarý máselesi turǵan joq», deıdi Q.Shýmaqaev.
Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń bólim basshysy Qaırat Qadeshev aqbókenderdi atýmen másele sheshile qoımaıtynyn, buǵan keshendi ǵylymı tujyrym kerek ekenin alǵa tartady.
– Men osy qyzmetke kirisken 2009 jyly óńirde kıik sany nebári 17 myń ǵana bolatyn. Sodan beri, mine 13 jyl ótti, al kıik sany qanshama ese óskenin baǵamdaı berińiz. Ǵylymı tujyrymdama boıynsha erkin ósip, kóbeıýi úshin árbir kıikke keminde 20 gektar jer qajet. Qazir 8 mln gektarda 800 myń kıik jaıylyp júr. Sonda ár kıikke 10 gektardan kelip tur. Biraq jergilikti halyq bókenderdiń sany budan da kóp ekenin aıtyp baıbalam salýda. Rasymen, kıikterdiń bulaı tez kóbeıýiniń keri áseri shabyndyq pen egistikten nápaqasyn aıyryp otyrǵan sharýalarǵa qatty sezilip jatyr. Onsyz da qýańshylyq jaılaǵan óńirde kıikterdiń tıgizip otyrǵan bul zalaly ońaı bolmaı tur. Bul janýarlar, eń bolmasa, aıdaǵanǵa da kónbeıdi ǵoı. О́ıtkeni onyń ishetin sýy da osy mańaıda. Áıtpese, sonshama kıiktiń bári bir jerge úıirilip qalmas edi. Kıikterdiń Jaıyqtyń arǵy betine ótpeı júrgeniniń sebebi de – osy. Iаǵnı basqa jaqqa aıdaý úshin, qýý úshin sý jáne basqa da jaǵdaı bolý kerek. Sondyqtan jurt aıtqandaı kıik sanyn basqa jaqqa qýýmen sheshý qıyn. Qazir óńirdegi kıikterdiń 10 paıyzyn, ıaǵnı 80 myń kıikti atýǵa ruqsat berý týraly aıtylyp jatyr ǵoı. Shyndap kelgende, munyń ózi máseleni sheshe qoımaıdy. О́ıtkeni aqbókenniń sany Oral popýlıasııasy jaılaıtyn aýmaqta 250-300 myń shamasynda bolýy kerek, – dedi Q.Qadeshev.
Elimizde keıingi jyldary kıikterdiń kóbeıýi úlken qarqyn ala bastady. Ortasha eseppen aqbókenderdiń sany jylyna 40%-ǵa artyp otyr. Munyń basym bóligi Oral popýlıasııasyna tıesili ekenin aıttyq. Al Betpaqdalada 489 myń, Ústirtte 28 myń kıik bar. Bulardyń kúrt kóbeıýine keıip, qynjylys bildirgen jurttyń osy aımaqtardan ekeni túsinikti. Onyń bári – nápaqasyn eginnen aıyryp, jer emgen sharýalar. Alqaptary maıqandalyp aıran-asyr bolǵan olar zor shyǵynǵa batyp, Úkimetten osy máseleni sheship berýin surap otyr. Solardyń biri – Batys Qazaqstan oblysy Jánibek aýdanyndaǵy fermer Baýyrjan Sabanov.
«Statıstıkada kórsetilip jatqan kıikterdiń sanymen keliskim kelmeıdi. О́ıtkeni olar mıllıonnan áldeqaıda kóp, tipti 2 mıllıonnan asyp ketedi. Bizdiń bir aýdannyń ózinde kóktemde tóldeıtin ýaqytta 500-600 myń kıik jınalǵan. Al olardan jergilikti halyq qalaı zardap shegip otyrǵanyn eshkim bile bermeıdi. Fermerlerden bólek, úıinde mal ósirip, baqsha egip otyrǵan qarapaıym turǵyndar da osy kıiktiń áleginen ábden qınaldy. Kıikterge qamqorlyq jasaý kerek ekenin túsinemin, biraq adam bárinen joǵary emes pe? Sondyqtan jergilikti halyqtyń da janaıqaıyna qulaq asyp, osy máseleni tezirek sheshýdi suraımyn», deıdi B.Sabanov.
Aqbókenderden Arqadaǵy aǵaıyn da zárezap bolyp otyr. Dándi daqyl ósirýge daǵdylanǵan bul óńirdegi dıqandardyń da shaǵymy kóp.
«Byltyr biz 13 myń gektar jerge bıdaı ektik, onyń 6 myń gektaryn kıikter taptap tastady. Biz bul jerlerge qansha kombaın salǵanymen, oryp alatyn eshteńe bolmady. Alqapta kıikter 2-3 myńdap jaıylyp júredi. Olardy buryn motosıklmen aıdaıtyn, al qatty ashyqqan kezde eshqandaı aıdaýyńa kónbeıdi. Aınalyp kelgende, munyń bári bizdi úlken shyǵynǵa batyryp otyr. Sondaı-aq muny azyq-túlik qaýipsizdigine tóngen qater dep te túsiný kerek», deıdi Qostanaı oblysyndaǵy sharýa qojalyǵynyń basshysy Roza Mýrsına.
Bul pikirdi quptaǵan Aqmola oblysy ákiminiń aýyl sharýashylyǵy máseleleri boıynsha jetekshilik etetin orynbasary Ǵalymjan Ábdihalyqovtyń aıtýynsha, ótken jyldyń ózinde aqbókender fermerlerge 7 mlrd teńge shyǵyn keltirgen eken.
«Bizdiń óńir – astyqty aımaq. Biz 2 mln tonna astyqty syrtqa shyǵaramyz, 1,5 mln tonnasyn el ishine baǵyttaımyz. Azyq-túlik korporasııasy arqyly óńirlerge tasymaldanatyn arzan áleýmettik nandy biz jasap jatyrmyz. Alqaptardy únemi aralap júremiz, baıqaýymyzsha, kıikter sany usynylǵan statıstıkadan góri kóp. Olardyń sany kóbeıgen saıyn shyǵyn kólemi de artady», dedi oblys ákiminiń orynbasary.
Fermerlerdiń janaıqaıy túsinikti. Biraq olardyń ózi de kıikterdiń tabıǵı kóshý joldaryn buzyp otyrǵan joq pa degen saýal týady. Jer bólýde, jaıylym men egistik jerlerdi úılestirýde ákimdikter qatelik jibergen joq pa? Mine, osyndaı ýájben tabıǵat janashyrlary da qarsylyǵyn bildirip jatyr.
«Búginde kıikterdiń sany 1,3 mln-nan asady, biraq bul bizge olardy atýǵa eshqandaı quqyq bermeıdi. Kem degende kıiktiń popýlıasııasyn 3 mln-ǵa jetkizý kerek. Onyń ústine kıikterdi atýǵa jarııalanǵan moratorıı jyl sońyna deıin kúshinde ekeni belgili. Biz ony CITES konvensııasyna (Quryp ketý qaýpi tóngen jabaıy faýna men flora túrlerimen halyqaralyq saýda týraly konvensııa) sáıkes júzege asyra almaımyz, bul kontrabanda bolyp sanalady. Búginde dala sharýasyna aqbókender kedergi boldy, biraq bul máselege sol kináli me? Keńes zamanynda olar malmen birge emin-erkin jaıylyp júrdi. Al biz qazir ne kórip otyrmyz? Biz Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń dala bókenderiniń kóshi-qony jolynda avtobandar salǵanyn kórip otyrmyz. Sonymen qatar bir kezderi ákimder jabaıy janýarlardyń qonys aýdarýynyń jolyn eskermeı aýylsharýashylyq jerlerin bóldi. Memlekettik organdardyń óz jumysyn durys úılestirmegendikten biz úlken problemaǵa tap boldyq jáne kıikter sanynyń ósýi bul jerde basty sebep emes, – dedi táýelsiz ekolog Sáken Dildahmet.
Atalǵan másele jóninde túrli pikir bolǵanymen, túpkilikti sheshim ǵylymı negizge súıene otyryp jasalýy kerek. Bul rette Zoologııa ınstıtýtynyń zerthana meńgerýshisi Alekseı Grachev kıikterdi aýlaýǵa qatysty qoldanystaǵy tyıymdy 2025 jylǵa deıin uzartýdy usyndy. Degenmen ol bıyl synaq retinde kıikter sanyn retteýdi ókiletti organnyń mamandandyrylǵan uıymyna júkteý qajet ekenin alǵa tartty.
Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly Zańnyń 45-babyna sáıkes, janýarlar dúnıesi túrleriniń sanyn retteýge mynadaı jaǵdaılar negiz bola alady: halyqtyń, aýyl sharýashylyǵy men úı janýarlarynyń juqtyrýshylary janýarlar dúnıesiniń obektileri bolyp tabylatyn aýrýlardy juqtyrý nemese onymen aýyrý qateriniń týyndaýy; ekonomıkaǵa eleýli zııan keltirý qateriniń týyndaýy; janýarlardyń jekelegen túrleri sanynyń azaıýyna jáne basqa jaǵymsyz saldarlarǵa ákep soqqan janýarlar dúnıesi mekendeıtin ortada qalyptasqan tabıǵı balanstyń buzylýy. Osy oraıda Zoologııa ınstıtýty tarapynan normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi, onyń ishinde kıikterdi, olardyń bólikteri men derıvattaryn ǵylymı maqsattarda paıdalanýdy jáne olardyń sanyn retteýdi júrgizýdi qospaǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda paıdalanýǵa tyıym salýdy 2025 jylǵa deıin uzartý, kıikti «Sany retteýge jatatyn janýarlar túrleriniń tizbesine» engizý usynylyp otyr.
Qazaqstanda kıik sanyn retteý qyrkúıektiń ortasyna qaraı bastalýy múmkin. Bul týraly EGTRM Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń tóraǵasy Nurlan Qylyshbaev málimdedi.
«Bıyl rettelýge tıis kıiktiń Oral popýlıasııasynyń basy jalpy sanynyń 10 paıyzyna teń. Onyń 5 paıyzy atalyq kıik, 47,5 paıyzyn urǵashy kıik jáne 47,5 paıyzyn bıylǵy tóli quraıdy. Al Qostanaı men Aqmola oblystarynyń aýmaǵyndaǵy Betpaqdala popýlıasııasy úshin 2022 jyly esepke alynǵan kıik sanynyń 2,5 paıyzyn aýlaý usynylyp otyr. Kıik sanyn bıologııalyq, sonymen qatar ekonomıkalyq turǵyda retteýdiń ońtaıly merzimi – 15 qyrkúıekten bastap 30 qarasha aralyǵyna deıin. Muny «Ohotzooprom» kásiporny arqyly júzege asyrýǵa bolady. Ǵylymı qorytyndyǵa sáıkes, kıik sanyn retteý onyń bıologııalyq erekshelikterin eskere otyryp, ókiletti organnyń mamandandyrylǵan uıymynyń kúshimen júrgizilýge tıis. Kıik sanyn retteý nátıjesinde alynǵan, tabıǵı jolmen ólgenderinen jınalǵan, brakonerlerden jáne kedende tárkilengen múıizderdi ókiletti organnyń mamandandyrylǵan uıymyna olardy mindetti túrde túgendeý jáne tańbalaı otyryp jınaýǵa múmkindik berý qajet», dedi N.Qylyshbaev.
Onyń aıtýynsha, kıikterdi aýlaý prosesi men tetikteri ázirlenedi. Bul úshin arnaıy jumys toby qurylyp jatyr. Kıik sanyn retteýge halyqty aralastyrý kózdelip otyrǵan joq. Bul brakonerliktiń, baqylaýsyz ańshylyqtyń artyp ketý táýekelin boldyrmaý úshin jasalady.
Halyq arasynda qashannan kıe tutyp kelgen aqbókenderdiń qarasyn bulaı oqqa baılaýmen ońtaılandyrýǵa qarsylyq tanytýshylardyń qatary da qalyń. Biraq kıikterdiń kúrt kóbeıýinen týǵan másele de kúrdelenip barady. Qalaı degenmen, kıikterdiń sanyn retteımiz dep júrip jaryqtyq janýardyń kıesine jolyǵyp, kepıetine ushyrap júrmesek bolǵany...
