Toǵyz joldy toǵystyrǵan ǵalym

Bireýiniń ǵana eteginen ustap, ózge­simen sypaıy qatynasta bolýdyń se­bebi, kórip otyrǵanymyzdaı, jaratylystary bir-birinen alshaqtaý, jýysa bermeıtindiginde jatyr. Olardy bir ter­mınniń quramyna jınaqtaıtyn ortaq negiz­deri emes, ortaq tetik – bas árip­pen jazylady jáne árqaısysy jeke nysan­nyń jalqy ataýy retinde qolda­nysqa túsedi, ıaǵnı uqsas qyzmet atqarady. Qazaq onomastıkasynyń tarıhynda jekelegen salalar boıynsha qo­maqty zertteýler jazǵan ǵalymdar bar, solardyń ishinde Telǵoja Januzaq aǵa­myzdyń basty ereksheligi – ol qazaq onomastıkasynyń birtutas bolmysyn somdap shyǵýynda. San taraýly salanyń ortaq negizi retinde jandy tirshilik ıesi men jansyz zattarǵa berilgen jal­qy ataýlardyń barlyǵyn ulttyq til men tanym keńistigi aıasynda ózara sabaq­tastyryp, tildik qurylym júıesi boıynsha lıngvıstıkalyq sıpattamasyn usyndy.

Telǵoja Januzaqtyń zertteýleri adamzat pen ǵalamzat esimderin qamtıdy. Aspan men jerdiń arasyndaǵy qazaq balasy at qoıyp, aıdar taqqan barsha jaratylystyń lıngvıstıkalyq tabı­ǵatyna ulttyń kózimen qarady, olar­dy ulttyq tanymmen tanydy. Osyn­sha aýqymdy salanyń ǵylymı negizin qalap, birtutas beınesin somdady. Qazaq onomastıkasy salalaryn jer-sý ataýlary, kisi esimi, etnonımder (ha­lyq, rý, taıpa ataýlary), janýarlar ataýlary, aspan deneleriniń ataýlary, t.b. túrlerine qaraı júıelegende bir­neshe ǵana taqyryptyń aıasyna jınaq­taǵanmen, árqaısysy tamyryn tereńge jiberip, japyraǵyn bıikke jaıǵan alyp báıterek ispetti. Árbir japyraǵy zamana jelimen terbelip syr shertedi. T.Januzaq olardyń eshbirin bóten kór­medi, barlyǵynyń ishki álemine úńildi, sybdyrynan syr aýlady. Sóıtip, qazaq onomastıkasynyń tamyrshysyna aınaldy.

Áýel basta qazaq onomastıkasynyń antroponımıka (kisi esimderi) salasyna at baılaǵan. Sebepshi bolǵan – belgili túrkitanýshy S.E.Malov. 1953 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońynda 2 tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigin» jasaý jumystary boıynsha tájirıbe almasý úshin Qazaqstan Ǵylym akademııasy janyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń amanaty – akademık I.Keńesbaevtyń jazyp bergen hatyn alyp Lenıngradqa barǵan jas ǵalym úlken oljamen oralady. Sózdik jasaý jumystarynan mol maǵlumat alýmen qatar, S.E.Malovpen jolyǵyp kóp aqyl-keńes tyńdaıdy. Sol joly ǵalym «Qazaq tilindegi kisi esimderi» degen taqyrypty usynady. Alǵash aty keńinen tanymal túrkologtiń aldynda júreksinip otyrǵan jas izdenýshi óziniń zerektigimen ǵalymnyń nazaryn aýdarsa kerek, bir aı boıy úıindegi kitaphanasymen tanysýyna múmkindik jasaıdy, ózi de altyn ýaqytyn qıyp bilgenin aıamaıdy. Rýhy jelpinip, jańasha túlep shyǵa kelgen jas talapkerge ǵalym úsh túrli shart qoıady: birinshisi – arab, parsy tilderindegi materıaldardy paıdalana biletindeı oqý, jazýyn bilýiń kerek; ekinshisi – Orhon-Enıseı jazýyn bilýiń kerek; úshinshi – tarıhı ári etnografııalyq eńbekter­di kóp oqyp, jetik bilýiń kerek. Bul úlken ómirge qadam basqaly turǵan jas shá­kirttiń baǵytyn aıqyndar sáttegi janashyrlyq talap edi.

Elge de úlken amanat arqalap oral­ǵan Telaǵań sodan beri búginge arqasyn sýy­typ, bir demalǵan emes. Qazaq onomastıkasyna degen súıispenshiliginen jańylyp kórgen joq. Ony ómir boıy otasqan jary, úıdegi jeńgeıdiń (professor Erǵazıeva Narıma Ismaıyl­qyzy) myna biraýyz sózinen túsinýge bolady: «Men Tókeńniń adaldyǵyna eshqashan kúmándanǵan emespin, biraq ómir boıǵy qyzǵanyshym onomastıka boldy, óıtkeni ol onomastıkany menen góri jaqsy kórdi!» – dep jurtty bir kúldirgen edi.

Ǵylymı baǵytyn aıqyndap alǵan jas talap aldynan ashylǵan onomas­tıkalyq keńistiktiń ár qıyryna qalam siltedi. Ilgeride atap ótkenimizdeı qa­zaq tilindegi ataýlar álemin barynsha shar­lady. Ǵylymy men ǵumyry qatar órilgen uzaq saparda ózindik mádenı-tanymdyq keńistigi de qalyptasyp jetil­di. Osy keńistiktegi qomaqty olja sal­ǵan baǵytynyń biri – qazaq esimderi bolatyn.

Kisi esimderi – ulttyq mádenı-ta­nym­nyń aınasy, ǵasyrlar boıǵy halyqtyq talǵamnyń negizinde su­ryp­talyp, ózindik qory qalyptasyp, til máde­nıetiniń bir taraýy retinde ómir súrip keledi. Ol ulttyń tarıhy, tur­mys-tirshiligi, salt-sanasy, dás­túrimen tikeleı sabaqtastyqta damıdy, sondyqtan halyq mádenıetinen tys tura almaıdy. Osy turǵydan alǵan­da esimderdiń lıngvıstıkalyq tabı­ǵa­tyn saralaýǵa arnalǵan ǵalymnyń eńbekteri mádenı-tanymdyq qyrymen de erekshelenedi. S.E.Malov usynǵan «Qazaq tilindegi kisi esimderi» taqyryby boıynsha 1961 jyly I.Keńesbaevtyń jetekshiligimen kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Sol eńbektiń negizinde «Qazaq tilindegi jalqy esimder» atty JOO stýdentterine arnalǵan oqý qura­ly jaryq kórdi. Osydan soń 1971 jyly «Qazaq esimderiniń tarıhy» atty monografııasyn jarııalady. Kóne túrki jazba muralarynan qazirgi zamanǵa deıingi kisi esimderiniń lıngvıstıkalyq, tarıhı-etnografııalyq, tanymdyq-mádenı negizderin zerdelegen, ǵylymı qaýym úshin de, jalpy kisi esimderiniń tarıhy men taǵylymdyq mádenıetin bilgisi keletin kópshilik oqyrmandar úshin de asa mańyzdy bul eńbek túrki áleminde alǵash ret jaryq kórgen kólemdi ǵylymı-zertteý bolatyn. Osy zertteýlerdiń negizinde kisi esimderiniń maǵynasyn, shyǵý ýájderi men etımologııasyn aıqyndaýǵa arnalǵan eńbek qalyń qaýymǵa «Esimder syry» degen atpen usynyldy. Bul kitap ýaqyt talaptarymen ózgerip, jańǵyryp-jasa­ryp nemese ótken tarıhymyzdy qaı­ta eske alyp otyratyn kisi esim­deriniń tabıǵatyna saı ár jyldarda tolyq­tyrylyp, qoǵam suranystaryna sáıkes qaıtadan jarııalanyp otyrdy.

Qazaq esimderiniń kúrdeli yqpal­ǵa ushyraǵan kezeńderiniń biri, onyń ási­rese sońǵy júz jyldyq tarıh­taǵy taǵ­dyrymen baılanysty. Lıngvıstıka­lyq tabıǵatyna tikeleı áser etken tarıhı faktorlar sol salanyń mamanda­ryn tolǵandyrǵany belgili. Qazaq esimi orys tiline aýdarylmaıdy, biraq orys tiliniń zańdylyǵyna beıimdele jazylady. Bul talaptyń astarynda úlken shyǵyn jatyr edi. Úlken shyǵyn dep otyrǵanymyz ulttyq bolmysynan aýyt­qyp, sol tusta qujattarda ne orys­sha emes, ne qazaqsha emes aty-jón­der paıda bola bastaǵan. Orys tili «mo­daǵa» shyǵyp turǵan zamanda onyń qan­sha­lyqty ulttyq tabıǵatymyzǵa jat ekenin tek kisi esimderiniń syrla­ryn tereń tanyp júrgen Telaǵań sııaqty mamandar ǵana ańǵara aldy. Aıǵaımen qorqytýǵa, soǵysyp jeńýge bolmaıtyn qatal júıeni tek júıemen ǵana jeńý múmkin edi. Sondyqtan osy qıyn­dyqty jeńýdiń joly retinde 1988 jyly K.Espaevamen birlesip, on myń­ǵa jýyq jıi qoldanylatyn kisi attaryn qamtyǵan «Qazaq esimderi» atty sózdigin jarııalady. Bul sózdikte er men áıel esimderi jeke tizilip, tek esim­der ǵana emes, áke attary men famı­lııalarynyń oryssha, qazaqsha jazylý nusqalary da kórsetildi. Eń bas­tysy, bul eńbek qalyń kópshilikpen qatar, Azamattyq hal aktilerin tirkeý organdary men IM pasport oryndaryna, aýyldyq, selolyq, qalalyq, oblystyq ákimdikterge, buqaralyq aqparat pen mektep oqýshylaryna arnalyp edi. Qoǵam ómiriniń aýqymdy bóligin qamtyǵan bul eńbektiń negizgi maqsatyn túsine otyryp, patrıot ǵalymnyń ishki jan shyryly dep te, aýyrýdy dál tabatyn tamyrshy dep te baǵalaýǵa bolady. Bul eńbek ıdeologııanyń bet qaratpaı turǵan tusynda, únsiz daıyndalyp, máseleniń yń-shyńsyz sheshilýine, ıaǵnı resmı mekemelerde birshama qıyndyqtardyń jeńildep, istiń ońǵa qadam basýyna yq­pal etti. Eń bastysy, resmı mekemeler­ge qazaq esimderiniń artynda izdeý­shisi baryn sezindirdi.

Bul kitap sol kezde pasport ústelderi men azamattyq hal aktilerin tirkeıtin oryndarda, basqa da mekeme, uıym, qo­ǵam, memlekettik mekemelerde keńinen paıdalanylatyn asa qajetti quralǵa aınaldy. Belgili ǵalym Dıhan Qamzabek­uly kisi attarynyń jazylýyna baılanysty soraqylyqtarǵa kúıingen bir maqalasynda T.Januzaqtyń osy kitabyn izdegen bolatyn, ókinishke qaraı, qazirgi tıisti oryndar ózderine asa qajetti osy eńbekti paıdalanbaǵandyqtan kópte­gen kemshilikke jol berilgenin synady. Sondyqtan eldigimiz ben tilimizdiń ult­tyq naqyshyn qaıta qalpyna keltirý jumystary qolǵa alynyp jatqan qazirgi kezde memlekettik deńgeıde mańyzy zor osy kitap tolyqtyrylyp, qaıta jaryq kórse, nur ústine nur bolar edi.

Qordalanǵan osy máselelerdiń qu­qyq­tyq-normatıvtik sheshimin izdeý Táýelsizdiktiń eleń-alańynan bastap-aq qolǵa alyndy. Osy maqsatpen 1991 jyly qyrkúıekte «Egemen Qazaqstan» gazetine «Aty-jón tarıhyna tereń­desek» deıtin maqala jazady. Arty­nan akademık Á.Qaıdarmen birigip, «Qazaqstan Respýblıkasynda qazaq azamattarynyń esimderi men áke attaryn jáne famılııalaryn retteý týraly» Tujyrymdamany usyndy. Bul eńbek te 1994 jyly aqpan aıynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalandy. Osy Tujyrymdamanyń negizinde 1996 jyly sáýirde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń «Ulty qa­zaq azamattarynyń tegi men ákesiniń atyn jazýǵa baılanysty máselelerdi sheshý tártibi týraly» Jarlyǵy shyqty.

Tutastaı alyp qaraǵanda T.Jan­uzaqtyń antroponımıka salasyndaǵy eńbekterinde qazaq esimderiniń tildik tabıǵaty, tynysy men tirshiligi, ótken tarıhy men bolashaq taǵdyry túgel qamtyldy. Osy aıtylǵandardan-aq onyń ulttyq esimderdiń joǵyn túgendeýge qanshalyqty úles qosqanyn shamalaýǵa bolady. Zertteýleriniń astarynda qa­zaq tili mádenıetiniń damý tarıhy men ha­lyqtyń at qoıý prınsıpterine qatysty kóptegen aqparat berilgen.

Ǵalym qazaq esimderimen qatar, ono­mastıkanyń toponım, etnonım, kosmonım, zoonım, t.b. salalaryn qamtyǵan «Qazaq esimderiniń negizgi problema­lary» taqyrybynda 1976 jyly dok­torlyq dıssertasııasyn sátti qorǵap shyq­ty. Áýelde onomastıkalyq ataýlardy jalqy esim retinde birtutastyqta qarastyryp, qurylymdyq júıesin negiz­dep aldy da, keıin árqaısysyn te­reń­dete zerttep, jekelegen kólemdi eńbek­­terge arqaý etti. Izdenis barysyn­da Qazaqstan Respýblıkasynyń aımaq­tary boıynsha jer-sý ataýlaryna ar­nalǵan birshama eńbekter jarııalady. «Ortalyq Qazaqstan jer-sý attary, 1989 j.», «Qazaqstan geografııalyq ataý­larynyń sózdigi. Jezqazǵan obly­sy, 1990 j.», «Qazaqstan Respýblıkasy­­nyń toponımderi, 2001», «Qazaqstan geo­gra­fııalyq ataýlary. Almaty obly­sy, 2005», «Qazaq onomastıkasy. Kazah­skaıa onomastıka 1-tom. 2006 j.», «Qa­zaq onomastıkasy. Ataýlar syry. 3-tom, 2007 j.», «Qazaq onomastıka­sy. Toponımıka. 2-tom, 2008», «Jer-sý ataý­larynyń túp-tórkini», «Jer-sý ataýlary. Etımologııalyq anyqtamalyq, 2011 j.», «Halyqtyq geografııalyq ter­mınder, 2013 j.» (basýǵa berilgen), «Aka­demık N.Saýranbaev, 2014 j. (jaý­apty redaktory jáne avtorlarynyń biri)», «Etımologııa drevnıh toponımov, 2017 j.», «Qazaqstan Respýblıkasy ákimshilik aýmaqtyq birlikter ataýlary (Anyqtamalyq), 2017 j. (jaýapty redaktory jáne avtorlarynyń biri)», t.b. sekildi kólemdi eńbekteri men ár kezeńdegi ózekti máselelerge arnalǵan maqalalary qazaq toponımıkasyna qo­syl­ǵan eleýli olja bolatyn.

Osy eńbekterdiń negizgi mazmunyn jınaqtaı qaraǵanda qazaq ǵylymyna jáne Táýelsiz Qazaqstannyń tildik-mádenı damýyna qajet baǵyttardy dóp basyp tanyǵanyn baıqaımyz. Qol­dan­baly zertteý jumystary qazaq onomas­tıkasynyń bolashaǵy úshin asa mańyzdy ómirlik qajettilikter eken. Kóp jyldar boıy jınaǵan tájirıbesinen túı­geni men zerdelegeni «halyqtiki ha­­­lyq­­qa» degen qaǵıdaǵa tııanaqtap turǵandaı.

Qazirgi A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty janyndaǵy túrki jáne qazaq tili mamandyqtary boıynsha fılologııa ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin alý úshin dıssertasııa qorǵaıtyn dıssertasııalyq keńestiń múshesi retinde 1968 jyldan 2010 jylǵa deıin abyroıly da ıgilikti qyzmet atqardy. Osy tusta T.Januzaqtyń qazaq til biliminiń sheginen shyǵyp, týystas túrki halyqtarynyń joǵyn túgendeýge atsalysqanyn kóremiz. Kezinde qam­qor­lyǵyn kórgen túrki jurtynyń ǵa­lymdary ony únemi eske alyp otyrady. Osy iskerlik baılanystyń arqasynda ǵalym dúnıejúzi lıngvısteri bas qos­qan XIII, XIV, XVII Halyqaralyq ono­mas­tıkalyq kongresterge (Krakov, 1978, Leıpsıg, 1984, Helsınkı, 1990), Búkilodaqtyq túrkologııalyq konferensııalarǵa (Tashkent, 1980, Bishkek, 1986, Lenıngrad, 1965, Más­keý, 1968, 1987, Almaty, 1985), Respýb­lıkalyq konferensııalarǵa (Almaty, 1973, 1986; Tashkent, 1990, 1991; Baký, 1987, 1988) qatysyp, baıandamalar jasady. Álem ǵalymdarynyń qazaq ono­mastıkasyna nazaryn aýdardy. Qazaq-túrki onomastıkasy boıynsha kásibı mamandar daıyndaýda da aıtarlyqtaı jumystar atqardy. Qazaq onomastıkasy boıynsha qorǵalǵan eńbekterdi aıtpaǵanda E.Begmatov (О́zbek­stan), Sh.Japarov (Qyrǵyzstan). G.R.Alıev (Ázerbaıjan), A.Kamalov (Bash­qurt­stan), G.F.Sattarov (Tatarstan), t.b. sekildi qazirgi túrkologııada attary tanymal ǵa­lymdardyń doktorlyq dıssertasııala­ryna keńesshi boldy (birneshe papka kólemindegi kandıdattyq jáne doktor­lyq dıssertasııalarǵa, túr­li jınaqtar ­men monografııalarǵa jaz­ǵan taldaý, saraptaý pikirleri qazir Tel­aǵańnyń arhıvin­de saqtaýly turǵanyn osy oraıda eskere ketken oryndy).

Osy oraıda Telaǵańnyń uıym­das­tyrýshylyq qyzmetine de toq­tala ketken jón. Jeltoqsan oqıǵa­synan keıin ke­ńes­tik óktemdik minip alǵan qahary­nan tús­­peı turǵan jyldarda Qazaqstan Jo­ǵa­ry Keńesi Pre­zı­dıýmy tóraǵasynyń oryn­­basary V.S.Sıdorovaǵa Memleket­tik ono­mas­tıkalyq komıssııa qurý týra­ly ashyq hat jazyp, osydan soń ol kisi­niń qol­da­ýymen Joǵary Keńestiń turaqty komıs­sııasynyń arnaıy otyrysynda baıan­dama jasady. Qyzý talqylaýlardan soń Mı­nıstrler Soveti janynan Mem­le­kettik onomastıkalyq komıssııa qurý týraly sheshim qabyldandy. Ono­mas­tıka­lyq komıssııanyń erejesin Tel­aǵań ózi daıyndady jáne 1990-2003 jyl­da­ry Úkimet qaýlysy boıynsha (1990 jyl 20 sáýir №150 qaýly) osy komıs­sııanyń turaqty múshesi ári ǵalym hat­shysy re­tinde halqymyz qoldanǵan júz­degen geo­gra­fııalyq ataýlardy qaıta jań­ǵyrtý, ıaǵnı zamany ótip eskirgen ataý­lardy ózgertý, burmalanǵandaryn qal­pyna keltirý – transkrıpsııasyn túzetý ju­mystaryn júzege asyrýǵa qoǵam­dyq ne­gizde qyzmet etip, orasan zor úles qosty.

Osy jumystardy atqarý barysyn­da jınaǵan tájirıbeniń negizinde kele­li qujattar dúnıege keldi. Akademık Á.Qaıdarmen birlese otyryp, «Respýb­lıkadaǵy Memlekettik jáne ákim­shilik aýmaqtyq birlestikterdiń ataýlaryn ret­teýdiń, eldi mekender­diń attaryn ózgertý jáne tarıhı-geo­grafııalyq ataýlaryn qalpyna keltirý Tujyrymdamasyn» da­ıyndap shyqty.

Qandaı jumys atqarsa da ǵylymı negizin qalyptastyryp, onyń bola­shaǵyna jol ashyp júretin ǵalym, qazaq toponımderiniń de ótken tarıhy men aldaǵy bolashaǵynyń arasyndaǵy altyn arqaýdyń jibi sógilmegenin qalady. Osy sabaqtastyqtyń úzilmeýi úshin qu­qyqtyq-normatıvtik erejelerin da­ıyn­dady jáne shákirtterimen birlese otyryp, respýblıka Táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna arnap 2001 jyly «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń topo­nım­deri. Toponımııa Respýblıkı Kazah­stan» atty qazaq jáne orys tilderin­de­gi ­kólemdi anyqtamalyqty daıyn­dap, qol­da­nysqa berdi. S.Ábdirahmanov, Q.Rysbergenovalarmen birlese oty­ryp, 2002 jyly «Qazaqstan Res­pýb­lıkasyndaǵy qazaq geografııalyq ataý­laryn oryssha jazý boıynsha nus­qaý­lyqty (Instrýksııa po rýsskoı peredache kazahskıh geografıcheskıh nazva­nıı Respýblıkı Kazahstan)» qoldanysqa berdi. Qazaq jerindegi tarıhı ataýlardy qalpyna keltirý, burmalanyp, teris jazylyp júrgen ataýlardy ózgertý isine T.Januzaq osylaısha jetekshilik etip, belsene atsalysqan edi.

T.Januzaqtyń zertteýleri, sóz basynda aıtyp ketkenimizdeı, aspan men jerdiń arasyndaǵy qazaq balasy at qo­ıyp, aıdar taqqan barsha jaraty­lys ataýlaryn qamtydy. Olardy ózara sabaqtastyqta tanı otyryp, árqaı­sysynyń ózindik mártebesin aıqyndady, ıaǵnı negizgi júıesin qalyptastyrdy. Ataýlardyń tabıǵaty arqyly qazaq balasy, dalasy, ulttyq álemi úshtiginiń birligin anyqtady. Osy úsh salanyń tizginin teń ustap, talaı belesterden asqan Telaǵań búginde mereıli bıiginde.

T.Januzaq uzaq jyldar UǴA ja­nyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń onomastıka bólimin basqardy. Onomas­tıkanyń túrli salalary boıynsha 300 myńnan astam asa baı kartotekalyq qor jasaldy, kóptegen onomast-mamandar daıyndady. Bólim jumysy júıeli, jospar­ly qalypqa túsip, qyzmetkerlerdiń ǵyly­mı-zertteý jumystary qazaq onomastıka­syn jańa deńgeıge kóterdi.

Sanaly ǵumyrynyń 70 jylyn qa­zaq onomastıkasyna arnaǵan ǵulama ǵalym, ulaǵatty ustaz búgin toqsan bes jasqa toldy. Burynǵy jazǵandaryna syn kózben qaraı otyryp, birer jyl buryn eńbekteriniń bes tomdyq jınaǵyn jarııalady. Eshkimniń kómeginsiz, ár sózin júrek súzgisinen ótkize otyryp, muqııat zerdelengen eńbek bolyp shyq­ty. Sóıtip, qazaq onomastıkasy deı­tin uǵymnyń birtutas bolmysyn somdap, qurylymyn júıelep, kópshilik oqyrmanǵa usyndy. Áli de aıtary az emes. Arman alys, arqalaǵan áýelgi amanat arqasynda...

Bekjan ÁBDÝÁLIULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory,

Qyzdarhan RYSBERGEN,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory