Áskerı odaq Taıaý Shyǵysty alańdatyp otyr

Odaqtyń qurylýyna qatysty AQSh birin­shi bolyp áreket ete bastady. Vashıngton ákim­shiligi «Arab NATO-syn» qurý isine 2018 jyly kiristi. 2020 jylǵy bas­pasóz máslı­hatynda Aqúıdiń bu­rynǵy basshysy Donald Tramp «NATOME» (Taıaý Shyǵys NATO-sy) ıdeıasyn kópshilikke usyndy.

Bul ıdeıany Iordanııa koroli Abdalla II bıylǵy 24 maýsymda amerıkalyq CNBC arnasyna ber­gen suhbatynda tilge tıek etti. Abdalla II NATO-ǵa uqsas Taıaý Shyǵys áske­rı odaǵynyń qury­lýyn qoldaıtynyn bil­dirip, mun­daı odaqty qurý úshin «kózqaras pen mıssııa óte aıqyn bolýy ke­rek jáne onyń róli jaqsy anyq­talýy kerek, áıtpese, bári shata­syp ketedi» dep atap ótti.

Saıası sarapshylardyń pikir­ine súıensek, Iordanııa koroliniń Taıaý Shyǵys áskerı odaǵyn qol­daýynyń ózindik sebebi bar. Odaq qurylsa, birinshiden, Sırııanyń ońtústigindegi Iran men onyń odaq­tas kúshteriniń yqpal etý aıa­sy álsireıdi. Ekinshiden, Re­seı-Ýkraına soǵysyn óz paı­da­syna qoldanyp, Sırııadan kele­tin esirtki men qarý-jaraq kon­tra­bandasyn shekteý qolǵa alynady.

AQSh-tyń Taıaý Shyǵysta basqa elderdiń yqpalyn joıý maqsatynda NATO-ǵa uqsas uıym nemese Taıaý Shyǵys strategııalyq koalısııasy sekildi túrli áskerı odaq qurýǵa talpynǵan. Biraq budan ázirge nátıje joq. Sarap­shy­lardyń aıtýynsha, Ior­danııa koroli Abdalla II qaıta kó­tergen bastama dál qazir paı­da­syn bermeıdi. Aımaqtyq já­ne halyqaralyq odaqtar men Taıaý Shyǵystaǵy kóptegen el­diń qarym-qatynasy Djo Baı­den AQSh prezıdenttigine saılanǵannan keıin ózgergeni belgili. Sondyqtan Iordanııa koro­liniń áskerı odaq qurý týra­ly pikiri ýaqyt jaǵynan kesh jáne qazirgi álemdik saıası oqıǵalar odaqtyń qurylýyna kedergi dep esepteıdi.

Máselen, Birikken Arab Ámir­likteri jaqynda Sırııamen qarym-qatynasyn jańartty. О́z kezeginde Bashar Asad 2011 jyldan beri arab elderine jasaǵan alǵashqy saparyn osy BAÁ-den bastady. Sonymen qatar resmı Abý-Dabı Taıaý Shyǵystaǵy belsendi el retinde 26 maýsymda Izraılmen aımaq­tyq áskerı odaqqa qarsy ekenin resmı túrde jarııalady. Bul týraly Amerıkalyq The Wall Street Journal basylymy BAÁ aımaqtyq ­áskerı odaq nemese yntymaqtastyqtyń qoldaý­shysy emes ekenin jazdy.

Budan bólek Er-Rııad-Tege­ran jelisindegi jaqyndasý men Irak premer-mınıstri Mus­tafa ál-Kazemıdiń 25-26 maýsym­da Saýd Arabııasyna jasaǵan sa­parynan keıin eki el arasyn­daǵy dıplomatııalyq qarym-qa­tynastyń qaıta qalpyna kelýi múmkin ekenin kórsetip otyr. 2021 jyldyń sáýir aıynan beri Iran men Saýd Arabııasy qaıratkerleri arasynda tikeleı kelissózder ótkizgen Irak premer-mınıstri Kazemı aımaqqa sapary kezinde Saýd Arabııasynan keıin Iranǵa baryp, prezıdent Ibrahım Reısımen kezdesti. Kazemı Tege­randa Reısımen ortaq baspasóz más­lıhatynda Taıaý Shyǵys aıma­ǵyndaǵy tynyshtyq pen Iemen­degi atysty toqtatý týraly ózara kelisimge kelgenin jetkiz­di. Buǵan qatysty Iraktyń buqa­ralyq aqparat quraldarynda Kaze­mıdiń Saýd Arabııasy murager hanzadasy Muhammed ben Selmanǵa habarlama joldaǵany týraly aqparat tarady.

Irannyń aımaq elderimen qarym-qaty­nasynyń jaqsarýy Taıaý Shyǵys NATO-sy ıdeıasyn júzege asyrýdy qıyndatady. Osy­ǵan sáıkes, Izraıl Qorǵa­nys mınıstri Bennı Gans má­lim­deme jarııalaǵan. Sondaı-aq eldegi buqaralyq aqparat qural­darynda Tel-Avıv Parsy shyǵa­naǵy elderinde sońǵy apta­larda Irannyń qyzmetin baqy­laý úshin aldyńǵy qatarly radar júıe­lerin ornatty degen habar ta­rala bastady. Demek Izraıl AQSh bastamasymen Taıaý Shy­ǵys­ta qorǵanys odaǵyn qurý úshin óz­digimen iske kiriskeni baıqalady.

Sarapshylar joǵaryda atap ótken má­lim­demeler AQSh-tyń Iran qaýpine qarsy Izraıl­men birige otyryp, jańa áskerı odaq qurýǵa nıetti ekenin kór­setedi dep esep­teıdi. Sonymen qatar Taıaý Shyǵys el­deri kósh­bas­shylarynyń ózara saparlary Iran jáne Izraıl men AQSh arasynda­ǵy shıelenis qaıtadan órshigen kezde júr­gizilgenin, biraq sońǵy ýaqytta Iran men Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab elderi arasyn­da ózara shıelenistiń tómendeýi baıqalǵa­nyn aıtyp otyr. Osy oraıda Amerıka­lyq aqparat quraldarynyń habar­laýynsha, ótken naýryz aıynda Vashıngton ákimshiligi Mysyrdyń Sharm-ál-Sheıh qalasynda ame­rıkalyq jáne ızraıldik joǵary laýazymdy basshylary, arab jáne Parsy shyǵanaǵy elderiniń kóshbasshylarynyń qatysýymen jasyryn otyrys ótkizip, onda Iranǵa qarsy odaq máselesi talqy­lanǵan.

Alaıda Irannyń aımaq elderi­men qarym-qatynasynyń qalypqa kelgenin eskersek, Oman, Qatar jáne Irak elderin Iranǵa qarsy baǵyttalǵan odaqqa kirýi ekitalaı. Sebebi bul elder men Iran arasynda strategııalyq, ekonomıkalyq, qaýipsizdik jáne iskerlik qatynastar bar. Sony­men qatar Mysyr da Iran óziniń ulttyq qaýipsizdigine qaýip tón­diredi dep eseptemeıdi.

Áýeli AQSh, sodan keıin Iordanııa tarapy­nan aıtylǵan Taıaý Shyǵysta NATO-ǵa uqsas áskerı odaq qurý ıdeıasy Irannyń aımaq­taǵy yqpalyn joıýdy, son­daı-aq lańkestik uıymdarmen kúresýdi maqsat etedi. Degenmen Taıaý Shyǵys elderiniń ózara baı­la­nysynyń ózgerýi jáne Iran­nyń keıbir eldermen qarym-qaty­nasynyń qaıta qalpyna kelýi bul ıdeıa sóz júzinde qalatynyn kór­setetindeı.

Mádına AMANBEKQYZY,

jýrnalıst