Kıik sanyn tıimdi retteý kúrdeli ǵylymı-zertteýdi qajet etedi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaqynda Úkimettiń keńeıtilgen oty­rysyna qatysyp, isiniń qııýyn kel­tire almaǵan birqatar mınıstrge qatań sógis berdi. Bul qatarda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev te bar. «Kıikterdiń taǵdyry týraly túsi­nik­siz áýre-sarsań men pikir­talas qa­lyp­tastyrǵany úshin sógis jarııalanady. Munyń bárin qoǵamdyq talqylaýdyń osyn­shalyq deńgeıine shyǵarýdyń qajeti ne? Bul máselege ulty­myz­dyń menta­lı­tetin eskere otyryp, kásibı turǵyda kelý kerek. Shynynda, kıik qazaq úshin kıeli janýar sanalady. Tabı­ǵı landshaf­tan 80 myń bas kıikti joıý, ıaǵnı óltirý týraly usy­nys engizilip otyr. Biraq basqa da tásilder bar sekildi. Maman­dar­men aqyldasyńyzdar. Bul eń sońy­nan júg­inetin shara ǵoı. Men mu­ny qoldanýymyz múmkin ekenin joqqa shy­ǵar­maımyn. Alaı­da munyń aqyrǵy shara ekenin qaı­talap aıtamyn», dedi Q.Toqaev.

Prezıdent synynan keıin barlyq múddeli memlekettik organdar, qaýym­dastyqtar jáne ǵalymdar jınalyp, kıikter popýlıasııasyn retteý jáne paı­dalaný máselesin qaıta talqy­lady. Nátıjesinde, bul baǵyt­taǵy jumystardy, ǵylymı zert­teý­lerdi tereńirek júrgizý qajet degen qorytyndy ja­salǵan. Bul týraly Ekologııa, geologııa já­ne tabıǵı resýrstar mınıstri Serik­qalı Brekeshev Ortalyq kommýnıkasııalar alańyn­da jýrnalısterge keńinen aı­typ berdi.

Mınıstrdiń aıtýynsha, 1999 jyldan bastap kıikter sany kúrt tómendep, Qazaqstanda olardy paıdalanýǵa tyıym salyndy, keıin bul shara 2023 jylǵa deıin uzartyldy. Kıik – Qyzyl kitapqa engizilmegen janýar. Bul ańshylyq túr, biraq ony aýlaýǵa tyıym salynǵan.

«Kıik sanynyń tómendeýi toqtap, 2003 jylǵy 21 myńnan, osy jyly 1 mln 318 myńǵa deıin ósti. Bul Keńes odaǵy kezeńiniń eń kóp sanynan, ıaǵnı 1 mln 200 myń bolǵan sannan asty. Kıik sanyn qalpyna keltirý – bul sózsiz Qazaqstannyń jetistigi. Kıiktiń álemdik popýlıasııasynyń 95%-y bizdiń elimizde. Kıik qazaq úshin kıeli janýar, ulttyq brendimiz de deýge bolady. Ony saýatty basqarý – bizdiń aldymyzda turǵan úlken mindet. Barlyq pikirlerdi eskerip, mindetti túrde ǵylymı ortalyqtarmen aqyldasyp, júıeli túrde sheshý qajet. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, meniń tóraǵalyǵymmen, ǵylymı uıym­dar, múddeli mem­le­kettik organdar, sala­lyq qaýym­dastyq ókil­deri qaty­sýy­men kıik popý­lıasııa­syn basqarýdyń jańa tásil­derin qa­ras­tyrý máse­lesi boıynsha keńes ót­ki­zildi. Zoologııa ınstıtýty men Qa­zaq­­stan­nyń bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýym­dastyǵy ókilderi árbir popý­lıasııa­nyń ońtaıly sanyn anyqtap, júıeli monıtorıng jáne turaqty basqa­rý úshin Qazaqstandaǵy kıik popýlıasııa­sy arealyndaǵy ekojúıeni keshendi baǵalaý boıynsha tereń ǵylymı-zertteý­ler júrgizý qajettiligi týraly usynys aıtty. Ǵylymı-zertteýler júrgizgennen keıin kıikterdiń sanyn basqarýdyń balama­ly ádisteri belgili bolady», dedi S.Brekeshev.

О́z kezeginde Ǵylym jáne jo­ǵary bilim mınıstrliginiń Ǵy­lym komıteti ǵylymı-zert­teý­­­lerdi qarjylandyrý máse­le­sin qarastyryp jatyr eken. Tehnı­kalyq tapsyrmany ázirle­gen­nen keıin qajetti soma anyq­tal­maq. Zoologııa ınstıtýty daıyn­dyq jumystaryn bas­tap ta ketipti.

«Aqbóken popýlıasııasy bas­qarýsyz sheksiz ósip, turaqty ómir súre almaıtynyn túsiný kerek. Birinshiden, jemshóp resýrsy shekteýli, ekinshiden, kıikke tán ártúrli sebeppen – aýrý, epızo­otııa saldarynan jappaı qyrylý. Kıik sanynyń dınamıkasyn taldaı otyryp, 1980 jyldan bastap jappaı qyrylýynyń 11 jaǵdaıy, ortasha alǵanda árbir 3,5 jyl saıyn baıqaldy. Bul kezde ortasha eseppen búkil popýlıasııanyń 34%-y nemese barlyq sannyń 18%-y qyrylǵan. Tıisti ǵylymı-zertteýler bolmaýyna baılanys­ty, jappaı ólim-jitimdi boljaý múmkin emes, sondyqtan kıik sanynyń aýrý men juttan kúrt aýytqý yqtımaldyǵyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Kıikti saq­­taý úshin arnaıy qorǵaýdy jal­­ǵas­tyra otyryp, múmkin bola­­tyn mólsherin ustap turý – neǵurlym oryndy másele. Mun­­­daı popýlıasııany basqarý mu­qııat daıyndyqty qajet etedi. Sondyqtan biz Zoologııa ınstıtýtymen tereń zertteý jumystaryn bastaımyz jáne qorytyndysyn, árıne, jarııalaımyz. Bul jumys birneshe jylǵa sozylýy múmkin. О́z kezeginde, aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń daýly máselelerin sheshý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi fermerlerge keltirilgen zalaldy óteý ádistemesin ázirleý máselelerin qaraıdy», dedi vedomstvo basshysy.

Memleket basshysy Úkimet oty­ry­synda bul salalyq mı­nıstr­liktiń aldyna taǵy bir mańyz­dy min­det qoıdy. Bul geolo­gııa sala­syn damytý bolatyn. S.Bre­keshev bul másele boıynsha qandaı ju­mys­­­tar qolǵa alynatynyn atap ótti.

Onyń aıtýynsha, geologııa salasy­nyń aldyndaǵy negizgi mindet – geolo­gııalyq zerdeleýdi arttyryp, perspektıvaly ýchaske­lerdi anyqtap, geologııa salasy men geologııa ǵylymynyń ınfra­qurylymyn damytý, proses­terdi sıfrlandyrý jáne avtomattandyryp, zań bazasyn jetildirý. Bul 2025 jylǵa deıin­gi Geologııa salasy damýy tujy­rymdamasy jobasynda jáne «Qazaq­stan­dyqtardyń ál-aýqatyn artty­rýǵa baǵyttalǵan ornyqty ekono­mı­kalyq ósý» ulttyq jobasynda kóri­nis tapty. Ulttyq jobada geolo­gııalyq zertteýdiń jalpy aýdany 2026 jyly 680 myń shar­shy shaqyrymdy quraıdy. Bul 2,2 mln sharshy kılometr geologııalyq-geofızıkalyq zerdeleýmen qamtýǵa jol ashady. Sırek jáne sırek kezdesetin metaldarǵa perspektıvaly ýchas­kelerdi anyq­taýǵa erekshe nazar aýdarylady.

«Prosesterdi sıfrlandyrý jáne avtomattandyrý úshin «Mıneraldyq resýrstardyń ulttyq derekter banki» aqparat­tyq júıesin engizý boıynsha ju­mys júrgizildi. О́kinishke qa­raı, jumys 2017 jyldan bas­tap qarjy bekitý, merdiger kom­­panııany tańdaý boıynsha uzaq rásimdelip, keıinge qal­dy­ryldy. Júıeni byltyr shil­de­de engizý josparlanǵan edi. Degenmen aqparattyq júıe ju­mysyn tes­tileý onyń daıyn emestigin kórsetti. KPMG táýel­­siz jobalyq keńsesi baǵa­lap, tek 60 paıyzy ǵana iske asy­rylǵany belgili boldy. So­ny­men qatar 2,5 mlrd teńge bıýdjet qarajaty Qazynashylyq komıtetiniń shotynda, óıtkeni merdiger mindettemesin oryndamady, sondyqtan aqy tóleý júrgizilmegen. О́z kezeginde, qurylyp jatqan Kaznedra jer qoınaýyn paıdalaný biryńǵaı platformasy sheńberinde osy aqparattyq júıeni odan ári iske asyrý týraly sheshim qabyldandy. Platforma vedom­stvoaralyq bolyp sanalady, bul jer qoınaýyn paıdalanýshy men memlekettik organdardy baılanystyrýy kerek. Qazir Sıfrlandyrý mı­nıstrligimen jumys júrgizip jatyrmyz. Osy jyldyń sońyna deıin testilik rejimde birqatar komponentter jumys isteıdi», dedi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri.

Sonymen qatar mınıstrlik geo­lo­gııalyq barlaýǵa ınvestısııa klı­matyn jaqsartý úshin múd­deli mem­lekettik organ­darmen bir­le­­­­sip, qoldanystaǵy zań­namaǵa ózge­ris­­ter engizý boıynsha tıisti usynys­tardy pysyqtap jatyr eken.