Qosymsha bilim berý qojyrap tur

Sondaı-aq Prezıdent atalǵan qadam úıirmeler men seksııalarǵa qatysatyn balalardyń sanyn 70 paıyzǵa deıin arttyrǵanyn, muny strategııalyq turǵydan durys sheshim dep sanaıtynyn jetkizgen-di. Degenmen Memleket basshysynyń aıtýynsha, joba iske qosylǵan jyly birqatar olqylyqqa jol berildi. Iаǵnı qarjy máselesine jáne tıisti portaldyń («Artsport») jumysyna qatysty qatelikter boldy.

Osyǵan oraı «Qarjyny artyq jumsaý, alaıaqtyq, ashyqtan-ashyq jymqyrý bastaldy. Ata-analar balalaryn birden birneshe úıirmege beretin boldy. О́kinishke qaraı, mundaı teris pıǵyl basqa balalardyń jolyn kesip otyr. Kemshiliktiń bárin túzetip, osy ıgi bastamany jalǵastyrý qajet», degen edi Prezıdent.

Memleket basshysy sondaı-aq ákim­dik­ter jáne máslıhattar qosymsha bi­limge bóli­netin bıýdjet qarajaty jet­peı qalýy múm­­kin dep alańdap otyr­ǵa­nyn atap kór­set­ken bolatyn.

«Bilimge salynǵan qarajat – memleket úshin eń basty ınvestısııa bolýy kerek. Bul – óte mańyzdy másele. Túptep kelgende, damýdyń birden-bir joly – bilim salasy. Sondyqtan budan eshkim utylmaıtyny sózsiz. Úkimet pen ákimder jurtshylyqpen birlesip, jo­bany jetildirýge tıis. Ony sapa­ly ári tıimdi jasaý qajet. Naqty ǵy­lym­dar men ınjenerııa salasy boıynsha qosymsha bilim berýge aıryqsha nazar aýdarý kerek. Balalardy dene shynyqtyrý jáne akademııalyq turǵydan birdeı damytý qajet. Aýyldyq jerde turatyn balalarǵa basa mán bergen jón. Barlyq aımaqtaǵy balalardyń qosymsha bilim alýyna múmkindigi bolýǵa tıis. Qu­zyr­ly mınıstrlik pen ákimdikter joba­nyń júzege asyrylýyn rettep, jiti ba­qy­laýy qajet. Buǵan deıin bólingen qarjynyń jumsalýyn tekserý kerek. Bul mindet Bas prokýratýraǵa júkteledi. Anyqtalǵan kemshilikterdi Úkimetpen birlesip joıý qajet», degen bolatyn Q.Toqaev.

Osydan eki jyl buryn Bilim kúnine «Kóleńkede qalǵan qosymsha bilim» degen materıal jarııaladyq. Taqy­ryp­tan-aq tarqatylyp turǵandaı, negizgi bilimnen ysyrylyp ekinshi qatarǵa túsip qala beretin qosymsha bilimniń mańyzyn bala ómirin túbegeıli ózgertetinin keıip­ke­rimiz arqyly kórsetken edik. Bir jyldan keıin bas basylymda kóterilgen máseleniń oń sheshim tapqanyn «Túıt­kil­diń túıini tarqatyldy» dep súıinshiledik. Súıin­­shi­leýge sebep te bar edi. Barlyq balany qosymsha bilim alýǵa tartý jáne teń qol jetkizý maqsatynda 2021 jyly jer­gilikti atqarýshy organdardyń bala­lar­ǵa qosym­sha bilim berýge memlekettik tapsyrysyn ornalastyrý normasy zańdy túrde be­k­itilgen-di («Bilim týraly» zańynyń 1-baby). Endi, mine, zardabyn balalar tartyp jatyr. О́ıtkeni tegin úıirmege baryp júrgender múmkindikten aıyryldy.

Jansaıa Shorabekova eki balasyn sáýir aıynda tegin shahmat úıirmesine berdi. Qos perzenti qýana baryp, kóńil­dene qaıtyp júrdi. Ata-ana oqý jyly­nyń sońynda bastap ketse, jaz boıy kanıkýldy tıimdi ótkizedi dep úmittengen. Biraq úmiti sý sepkendeı basyldy. Bir jarym aıdan keıin balalary úıirmesiz qaldy. О́ıtkeni muǵalimder eki aıdan beri jalaqy almaǵan, bıýdjetten qarjy berilmepti.

– Biz Túrkistan qalasynda turamyz. 8 jáne 10 jastaǵy eki balamdy ótken sáýir aıynda shahmat úıirmesine berdim. Oqý jylynyń sońy ári qaraı kanıkýlda alańsyz qatysady dep oıladyq. Bir jarym aı bardy. Sodan soń ondaǵy muǵalimimiz bir aı demalysqa ketetinin, sabaq toqtaıtynyn aıtty. Jyl saıynǵy eńbek demalysy ǵoı, demalyp kelgennen keıin jalǵastyrarmyz dep sendik. Bir kúni aýlada balalarmen oınap júr­gen­de shahmat úıirmesindegi pedagog jolyǵyp qaldy. «Oqýshylarym shahmatty umytyp qalǵan joq pa?» dep surady. Men muǵalimge umytpaǵanyn, sabaqtyń jal­ǵasqanyn asyǵa kútip júrgenin jet­kiz­dim. Sonda pedagog «Bizge aqsha bólinbeı jatyr. Birneshe aı boıy ja­la­qy almadyq. Tegin úıirmeniń endi bolatyn-bolmaıtyny belgisiz» dedi. Kóńilimiz tústi. Bárinen buryn balalarǵa obal boldy. Olardyń qyzyǵýshylyǵy óte joǵary edi. Ár barǵanda «Pálensheni jeńdim» dep kóńildenip keletin. Jarys­qa da qa­tysyp úlgerdi. Mine, endi toqta­dy. Bil­genin umytyp qaldy ǵoı, – dedi J.Shorabekova.

Tegin úıirme degen qaıdan shyqty? Joǵaryda jazǵanymyzdaı, «Bilim týraly» zańǵa ózgeris engizilip, sonyń nátı­je­sinde byltyrdan bastap jergilik­ti atqarýshy organdarǵa balalardy tegin úıirmelermen qamtý úshin memlekettik tapsyrysyn ornalastyrýǵa múmkindik berildi. Osylaısha, Mádenıet jáne sport mınıstrligi úılestirýshi retinde beki­tilip, ata-analar «Artsport.kz» por­ta­ly arqyly balasyna (sport pen má­denıet baǵytyndaǵy) úıirme túri men oqytatyn oryndy tańdap, ákimdikter tańdalǵan uıymǵa ár bala úshin aqsha bóldi. Bul bir jaǵynan barlyq balany qosymsha bilimmen qamtý bolsa, ekinshi jaǵynan áleýmettik ádildiktiń ornaǵany edi. Sebebi buǵan deıin qo­symsha bilimdi qaltasy kóteretin, jaǵ­daıy bar otbasynyń balalary ǵana ala alatyn. Bir aqyly úıirme búginde kemi shamamen 20-25 myń teńge turady. Tórt balasy bar otbasy ár balaǵa osynshama aqshany aı saıyn qaıdan tabady? Úshinshiden, qanshama adamǵa qosymsha jumys orny ashylyp edi. Soǵan sengender qazir sendelip júr. Birneshe aı jalaqysyn almaǵandar da jeterlik. Biz joǵarydaǵy keıipkerimiz aıtqan shahmat úıirmesiniń úılestirýshisin taptyq. Aıdos Aıdarbekov shilde aıy aıaqtalýǵa jaqyn qalsa da muǵalimderge eki aı jalaqy berilmegenin jetkizdi.

– Biz byltyrǵy tamyz aıynan bastap memlekettik tapsyryspen jumys istep otyrdyq. Balalar shahmat úıirmesine óte jaqsy qatysty. Portal boıynsha sabaq kestesi qoıylyp, sabaqtar turaqty ótkizilip otyrdy. Sol sabaqtarǵa bıýdjetten qarjy tólendi. Biz oqý jyly boıy, ıaǵnı mamyr aıynyń sońyna deıin jumys istedik. Oqýshylarymyz osy az ýaqyttyń ishinde qalalyq, oblystyq jarystarǵa qatysyp, júldeli oryndardy ıelendi. Alǵashqy kezekte 96 bala qabyldadyq. Jańa jyldaǵy ekinshi kezekte taǵy 64 oqýshy qosyldy. Shákirt­te­rimiz kóshede kóre qalsa, áli kúnge úıirmeniń qashan bastalatynyn suraıdy. Ony ózi­miz de bilmeımiz. Muǵalimderge 150 myń­nan 200 myń teńgege deıin jalaqy taǵaıyndaldy. Biraq biz sáýir men mamyr aıynyń eńbekaqysyn alǵan joqpyz. Jumy­symyzdy jaqsy kóremiz, áıtpese jala­qysyz jumys istemes edik, – deıdi A.Aıdarbekov.

Onyń aıtýynsha, bala basyna bir sabaqqa 1000 teńgege jetpeıtin aqsha beredi. Mamandardyń jalaqysy sonyń ishine kiredi. Mine, endi qanshama pedagog jalaqysyz, jumyssyz qaldy.

Osyndaı kúıde otyrǵan bı úıirme­siniń muǵa­limi Gaýhar Ismagýlova má­se­le ákim­dik pen máslıhatta aldyn ala she­shilip qoı­­ǵanyn, tómendegilerge jaı basý aıtylatynyn jetkizdi.

– Men elordadaǵy jekemenshik bı stýdııasynda horeograf bolyp jumys is­teımin. Byltyr sáýirde «Artsport.kz» jobasynyń ashylatyny habarlanyp, ata-analar men qosymsha bilim berý qyzmetterin usynatyn uıymdar tir­kele bastady. Osy jobamen 2021 jyl­­ǵy qarasha aıynan bastap jumys istedim. Jalaqy áýelde turaqty túrde be­rildi. Qańtar oqıǵasy kezinde jumy­sy­myz toqtap qaldy. Bir aıǵa jýyq ýa­qyt ótkende stýdııanyń jumysy qaıta qalpyna keldi. Biraq jalaqymyz ke­shik­­tiri­lip beriletin boldy. Soǵan qaramastan, jumysymyzdy jalǵastyra berdik. Ma­myr aıynda máslıhat ótip, bizge sol aıdan keıin jumys bolmaıtynyn aıtty. Bıýdjet bitip qalypty. Atalǵan joba bo­ıynsha jumys istep jatqan uıymdar, muǵalimder men ıgiligin kórip úlgergen ata-analar qarsy shyqty. Sodan ákimdik ókilderi taǵy bir jınalys ótkizip, aryz-shaǵymdy qarastyratynyn, joǵaryǵa jetkizetinin málimdedi. Bir qyzyǵy, jınalys bitkenine jarty saǵat ótkende jekemenshik uıymdarǵa tegin úıirmelerdiń bári toqtaıdy degen maz­mundaǵy hatty jiberdi. Sonda má­limdeme ásheıin basý aıtý bolǵan, al hatty bir kún buryn daıyndap qoıypty, – deıdi G.Ismagýlova.

Memlekettik júıedegi tártip boıynsha ákimdikterge bólingen qarajattyń qaıda ketetini, qalaı jaratylatyny sol óńirdegi máslıhattyń sheshimi arqyly júredi. Sonda bul baǵdarlamanyń ári qaraı jalǵasýyna máslıhattar qarsy bolyp otyr ma?

Nur-Sultan qalalyq máslıhatynyń depýtaty, bilim berý salasynda qyzmet ete­tin Lázzat Muratqyzy máslıhatta qar­sy­lyq balalardyń bilim alýyna emes, qar­jy­nyń ońdy-soldy shashylǵanyna qa­tys­ty bolǵanyn tilge tıek etti.

– Joǵarydaǵy suraǵyńyzǵa ótkende Pre­zıdent Q.Toqaev ózi tolyq jaýap berdi. Bul baǵdarlama tolyǵymen jal­ǵasýy qajet. Kóbi qate túsinetindeı, bu­ǵan máslı­hat depýtattary qarsy emes. Ke­ri­sinshe qoldaıdy. О́ıtkeni joba­nyń bala­lar­ǵa paıdaly, tıimdi ekeni anyq. Biraq bul – bıýdjet, memleket qarjysy. Al úkimet qarajatynyń paıdalanýy zańǵa sáıkes bolýy kerek. Men buǵan deıin sybaılas jemqorlyqqa qarsy agenttiginde jumys istegenmin. Sondyqtan osy salany da ishten bilemin, «Artsport» jobasyn júzege asyratyn portal áýel bastan shıki boldy, tipti qarjyny ashyq jymqyrýǵa jol berildi. Sondyqtan bul júıeni zańdastyrý qajet. Memlekettik satyp alý týraly zań bar. Qarapaıym tilmen aıtqanda, joǵarydaǵy elektrondy júıe osy zańnan aınalyp ótken. Bir adam ózinde oqıtyn 10 bala bar dep, sonshama oqýshyǵa aqsha alýy múmkin. Tekserýge de tosqaýyl qoıyp tastaǵan, moratorıı jarııalaǵan. Artsport.edu.kz júıesin zań júzinde eshteńege jaýap bermeıtindeı etip jasaǵan. Aqsha soǵan bólinedi, biraq bul eshteńege jaýapty emes. Prezıdenttiń ashyqtan-ashyq aqsha jeý degeni osy ǵoı. Ne degen kóp aqsha, netken kóp jattyqtyrýshy, neǵylǵan bala? Bir jattyqtyrýshy bir ýaqytta 10 úıirmege barǵan. Jobanyń jalǵasqanyn qalaǵandardyń arasynda shynymen balasyn oılaǵan ata-analar da, qaltasynyń qamyn kúıttegender de bar. Bizde Prezıdenttiń tapsyrmasy Úkimetten qarapaıym halyqqa jetkenshe óńi ózgerip ketedi ǵoı. Sol sebepti Mem­leket basshysynyń aıtqanyn búk­pesiz, buljytpaı, ózgertpeı jetkiz­gen jón. Al Q.Toqaev bıýdjet qarajaty talan-tarajǵa salynsyn degen joq qoı. Biz – máslıhat depýtattary baǵdarlama zańdastyrylsyn, baqylaý bolsyn dep shyryldap júrmiz, – deıdi L.Muratqyzy.

Depýtattyń aıtýynsha, «Artsport» jobasyna 5-6 aıǵa bólingen 4 mlrd teńgeden asa qarjyǵa 2 mektep salyp, 6 myń balaǵa qanshama jyldyq jaǵdaı jasaýǵa bolady. Al mundaı qarajat bir jylǵa da jetpeıtin ýaqytta joq bolyp ketti. Árıne, balasy qosymsha sabaqqa barmasa da tirkelgenin aıtýshylar bar. Balalardyń qosymsha bilim alýyna qarjy bólingeni durys, biraq tekserilsin, baqylansyn, shynaıy ıgerilsin.

Osydan bir aıdaı buryn, naqtysyn aıtsaq, 28 maýsymda Májilis depýtaty Konstantın Avershın birneshe áripte­simen birlesip «Amanat» jáne «Qazaq­stan­nyń halyq partııasy» aty­nan Úki­metke depýt­at­tyq saýal jol­dady. Ke­zekti otyrysta saýalyn Úkimet bas­shy­synyń orynbasary Eraly Toǵja­nov­qa baǵyttaǵan depýtat A.Avershın: «Oblystyq mádenıet jáne sport basqarmalary usynatyn opera­tor­lardyń baǵdarlamany («Artsport» memlekettik baǵdarlamasyn – red.) júzege asy­rýǵa salǵyrt qaraýy 2021 jyldyń qa­zan aıynda qarajattyń jetkiliksiz bó­lin­ýine baılanysty balalarǵa joldama berýdiń toqtap qalýyna ákeldi. Árbir operator (Mádenıet jáne sport basqar­ma­lary) 2021 jyldyń sońyna qaraı tartylǵan balalar sanyn, sondaı-aq vaýcherler kezeginde kimniń turǵanyn jaqsy bilse de, 2022 jylǵa taǵy da balalardyń shyǵarmashylyq jáne sport­tyq tapsyrysyna jetkilikti qarajat qa­ras­­tyryl­ma­ǵan. Al jyldyń basynda bir­qa­tar memle­ket­tik tapsyrys operatory óz bıýdjetin vaý­cherlerdi avtomatty bólý portalyna engizbedi, olardyń bólinisin baqylamady. Bul jyldyń alǵashqy aılarynda bólingen bıýdjettiń shyǵynǵa ushyraýyna jol berdi, bárinen buryn balalardy sporttyq úıirmesiz, seksııasyz qaldyrdy», dedi.

Májilismen málimdegendeı, qosymsha bilim berý boıynsha jan basyna qarjy­lan­dyrý tarıfi megapolıster men oblys ortalyqtarynda 50 paıyzǵa, al aýdan­dar men aýyldarda 30 paıyzǵa deıin tómendegen. Úıirmeler sany bala basyna ekeýden bireýge qysqarǵan. Nátıjesinde, memlekettik organdar ju­my­synyń kesiri­nen Prezıdenttiń bastamasy buzyldy. 27 myńnan asa jattyqtyrýshy men muǵalim ju­myssyz qalǵaly tur. 500 myń balany qam­tyǵan baǵdarlama qalaıda jalǵasýǵa tıis.

Bir qyzyǵy, Memleket basshysynyń ózi kótergen máselege qatysty depýtat­tyq saýalǵa qansha kún ótse de áli kúnge deıin jaýap joq. Bálkim jaýapkershiliktiń joq­ty­ǵy, úıirmeler men seksııalarǵa qatysty belgisizdik qosymsha bilimniń «baǵyn» baılap tur.