«Qazaqstannyń tranzıttik áleýeti óte zor. Tasymaldaýdyń negizgi túri – temir joldar bolyp otyr. Júk poıyzdarynyń júk aınalymyndaǵy úlesi 90%-dan asady. Tranzıttiń negizgi baǵyty Qytaı – Eýropa – Qytaı baǵytyna tıesili», degen Prezıdent keıde tranzıttik poıyzdar tekserýden ótý úshin óte uzaq ýaqytqa, tipti 10 kúnge deıin toqtap qalatynyn, osy rette qatań kedendik baqylaý qajetin, prosesterdi jedeldetý úshin zamanaýı tıimdi tásilderdi paıdalaný keregin atap ótken-di.
Bıyl elimizde temir jol arqyly júk tasymaly kólemin 420 mln tonnaǵa, tranzıttik tasymaldy 24,5 mln tonnaǵa, al konteınerdegi júk tranzıtin 1,1 mln JFE-ge (jıyrmafýttyq ekvıvalent) jetkizý mindeti tur. Jalpy, eldiń tranzıttik-kóliktik áleýetin damytýdyń negizgi kórsetkishteri «Qýatty óńirler – el damýynyń draıverleri» ulttyq jobasynda aıqyndalǵan. Soǵan sáıkes 2025 jylǵa deıin Qazaqstanda tranzıttik tasymal kólemin 30 mln tonnaǵa deıin jetkizý kózdelip otyr. Osy maqsatta temir jol ınfraqurylymyn salý, jyljymaly quramdy jańartý, júkterdi konteınerlendirý, balama baǵyttar men halyqaralyq dálizderdi damytý boıynsha sharalar qabyldanýda.
Sonyń birine temir jol kóligi salasynda «tar» jerlerdiń ótkizý áleýetin arttyrýǵa arnalǵan ınfraqurylymdyq jobalardy atap óter edik. Osy baǵytta 2025 jylǵa deıin úsh negizgi jobany iske asyrý josparlanǵan. Birinshisi, Dostyq – Moıynty. Bul joba iske asqan kezde Qytaı men Eýropa arasyndaǵy tranzıttik tasymal kólemi, ýchaskeniń ótkizý qabileti 5 esege deıin ulǵaıyp, tasymal jyldamdyǵy táýligine 1 500 shaqyrymdy quraıdy dep kútilýde. Ekinshisi, Darbaza – Maqtaaral jobasy Ortalyq Azııa elderine tranzıttik qashyqtyqty qysqartyp, qoldanystaǵy ótkizý pýnkti arqyly О́zbekstanǵa shyǵýdy qamtamasyz etpek. Al aldyńǵy ekeýinen kem emes kelesi mańyzdy joba Almaty stansasynyń aınalma temir jol jelisine qatysty bolyp otyr. Bul joba Almaty torabyna túsetin júktemeni 30%-ǵa azaıtyp, júkterdi jetkizý ýaqytyn 24 saǵatqa deıin qysqartýǵa múmkindik beredi.
Kelesi bir is-shara jyljymaly quramdy jańartýǵa baǵyttalǵan. Bul baǵytta biraz jaǵymdy ózgeristiń bolatyny belgili bolyp otyr. Máselen, otandyq vagon jasaýdy qoldaý maqsatynda elimizde shyǵarylatyn vagondardy satyp alýǵa nesıe bergende, vagon operatorlary úshin syıaqy mólsherlemesin sýbsıdııalaý túrinde memlekettik qoldaý kórsetiledi. Osy baǵdarlama sheńberinde 3 500 fıtıngilik platforma jáne 2 myńnan astam júk vagony satyp alynǵan. Sondaı-aq bıyl «QTJ» ulttyq kompanııasy 1 500 júk vagonyn satyp alýdy josparlap otyr. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi júk tasymaldaryn odan ári damytý maqsatynda otandyq elektrovozdar men teplovozdardy satyp alǵanda syıaqy mólsherlemesin sýbsıdııalaý túrinde qoldaýdy zańnama sheńberine engizýdi usyndy.
Qazir álem elderi júkterdi konteınerlermen tasymaldaýǵa qarqyndy túrde kóship jatyr. Osyǵan oraı, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasymen birlesip tasymal naryǵyna muqııat taldaý júrgizip, eksporttyq júkterdi konteınerleýdiń boljamdy kólemin jáne konteınerlerge qajettiligin aıqyndaǵan. Bastapqy kezeńde 2 mln tonna júkti konteınerlendirý josparlanyp otyr. Qytaımen shekaradaǵy karantındik shekteýlerge baılanysty elimizdiń negizgi kásiporyndary, Arselor Mıttal, ERG, Qazmyrysh, Qazhrom, Qazmınerals jáne YDD óz júkterin konteınerleýge qyzyǵýshylyq bildirgen. Eksportty tasymaldaý úshin «Qazaqstan temir joly», Istkomtrans jáne Fesco kólik kompanııalary jetkilikti konteınerlik parkin qurý máselesin qarastyrýda. Serııalyq óndiristi 2022 jyldyń jeltoqsanynda júzege asyryp, jylyna 10 myń konteınerge deıin óndirý josparlanǵan. Máselen, «Qazaqstan Injınırıng», KLMZ «Meıker», SMP Group jáne FESCO otandyq zaýyttar bazasynda 20 jáne 40 fýttyq konteınerler, sondaı-aq rýlondy bolat pen ken júkterine arnalǵan konteınerler óndirisin jolǵa qoıý jumysy júrgizilýde. Osy rette «О́nerkásipti damytý qory» otandyq konteınerlerdi óndirýshiler men satyp alýshylar úshin jeńildikpen kredıt berý tetigin iske qospaq.
Jalpy, 22 mln tonna eksporttyq júkti konteınerlerge qaıta baǵdarlaý kózdelip otyrǵan kórinedi. Bul qosymsha 117 myńǵa jýyq konteınerdi qajet etpek. Al otandyq óndiristi jolǵa qoıý konteınerlerdiń jetkilikti parkin qalyptastyrýǵa, tasymaldardy konteınerleý úlesin 30%-ǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi dep kútilýde.
Qazirgi básekege toly naryq zamanynda elimizdiń Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi eksporttyq jáne tranzıttik júkterdi tasymaldaý úshin balamaly baǵdarlar men dálizderdi pysyqtap, júkterdi jetkizýdiń logıstıkalyq tizbekteriniń buzylýyn boldyrmaý úshin jedel sharalar qabyldaǵan. Bul týraly vedomstvo basshysy Qaıyrbek О́skenbaev málim etken bolatyn.
«Eksporttyq júkter Latvııa porttaryna, ıaǵnı Lıepaıa, Rıga, Ventspıls jáne Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdaryna baǵyttalady. Kólik-logıstıkalyq kompanııasyna uqsas Transkaspıı baǵdary sheńberinde Ázerbaıjan, Grýzııa jáne Túrkııa elderimen birlesken kásiporyn qurý týraly kelisimge qol jetkizildi», degen edi ol.
Transkaspıı baǵdary boıynsha júk tasymalyn damytý maqsatynda «Aqtaý teńiz porty» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda «Konteınerlik hab» qurý josparlanýda. Osy jobany iske asyrý úshin sıngapýrlyq PSA International kompanııasymen kelissóz júrgizilgen. Sonymen qatar Maersk, MSC jáne Cosco Shipping sııaqty álemdik konteınerlik operatorlarynyń parkin tartý kózdelýde. Jeke bıznesti tarta otyryp, saýda flotyn
4 parommen tolyqtyrý josparlanýda. Bıyl shamamen 4 mln tonna eksporttyq júkti qaıta baǵdarlaýdy eskere otyryp, Aqtaý jáne Quryq teńiz porttary arqyly tasymal kólemin 10 mln tonnaǵa deıin jetkizý mejelengen.
Temir jol ınfraqurylymyn jáne tranzıttik áleýetti damytý «Qazaqstan temir joly» UK» AQ úshin de kún tártibindegi basty másele. О́ıtkeni, kompanııanyń negizgi kirisi osy tranzıttik tasymaldan túsetini belgili. Byltyr Qazaqstan arqyly 1 mln 066 myń konteıner tasymaldanǵan. Bul kórsetkish 2016 jylmen salystyrǵanda 4,3 esege kóp. Halyqaralyq sarapshylardyń esebi boıynsha, Qytaı/Ońtústik Shyǵys Azııa jáne Eýropa arasyndaǵy konteıner aǵynynyń 5-8%-y Qazaqstanǵa tıesili.
Negizgi tranzıttik dáliz – Qytaı – Eýropa – Qytaı baǵyty. Bul aralyqty Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderiniń temir jol ákimshilikterinen qurylǵan OTLK ERA birlesken kásiporny júzege asyrady. QTJ Middle dálizin damytý úshin Ázerbaıjan men Grýzııanyń temir jol ákimshilikterimen de dál osyndaı birlesken kásiporyn qurý týraly bastama kóterilgen.
Byltyr júk aınalymy 239,3 mlrd t/km jetti. Bul táýelsizdik jyldaryndaǵy eń joǵary kórsetkish. Al tranzıt 39,6 mlrd t/km nemese 21 mln tonnany qurady. Tranzıt ótken jylǵy deńgeıden 2%-ǵa kóbeıdi. Jalpy tabys 120,6 mlrd teńgege jetti. Bul aldyńǵy jyly túsken paıdamen salystyrǵanda 7,4 ese kóp.
Sulýgúl BAKESOVA,
jýrnalıst
