Joǵaryda atalǵan enshiles eki el Batys Eýropaǵa júk tasý quqynan aıyrylǵanda, otandyq júk tasymaldaýshylar endi olardyń ornyn biz basatyn shyǵarmyz dep úmittengen. Belarýs pen Reseıde tirkelgen júk kólikterine kirýge tyıym salǵan besinshi sanksııa paketinen keıin qazaqstandyq kompanııalar úshin áýelde Eýropanyń esigi aıqara ashylatyndaı bolyp kóringeni ras. Osylaısha, júk jetkizý qyzmetiniń baǵasy kúrt ósip, kóptegen kompanııa eksportqa shyǵýǵa qamdana bastaǵan. Biraq kútpegen jerden kóldeneń kedergiler kes-kestep shyǵa keldi. Eń aldymen ózge memleketterge kirýge múmkindik beretin sheteldik ruqsat blankileri jetpeı qaldy. Aqyry Batystaǵy básekelesterine ese jibergen qazaqstandyq júk tasymaldaýshylardyń kóbi naryqtan shet qaldy.
– Reseı men Belarýstiń aýyr júk kólikterine Eýropaǵa kirýge tyıym salynǵan kezde, olar Reseıden Qazaqstanǵa júk tasymaldaı bastady. Buryn bul baǵyttaǵy júkterdi biz tasıtynbyz. Biraq Reseı kólik komıtetiniń óz kásipkerlerin qoldaý úshin taýardy eń birinshi kezekte tek reseılik kólikterge júkteý týraly jarııasyz nusqaýy bar. Tıisinshe, biz olardyń ornyna Eýropaǵa júk tasymaldaýdy josparlap edik, ókinishke qaraı, ruqsat blankileriniń tapshylyǵyna tap boldyq. Eýropaǵa ótýge ruqsat beretin blankiler Qazaqstanda ýaqytsha tirkelgen Reseı men Belarýstiń kólik kompanııalaryna tıesili sary nómirli júk kólikterinen artylmaı qaldy. Quzyrly organdar munyń bári zańdy, olar bizge salyq tóleıdi dep otyr. Biraq bul kólikterdiń bári – sheteldiki, ol júrgizýshilerdiń barlyǵy tapqan aqshasyn bizdiń elge emes, shetelge jumsaıdy ǵoı. Reıs joq bolǵan soń, júrgizýshilerimniń 70%-y jumystan shyǵyp ketti, – deıdi Asia Trans Plus kompanııasynyń basshysy Aldan Menkenov.
Ol osydan birneshe jyl buryn memlekettik baǵdarlama boıynsha kólik salasy men logıstıkany damytýǵa baǵyttalǵan 6 paıyzdyq jeńildetilgen nesıe alypty. Mundaı nesıe jaı berile salmaıdy, búkil dúnıe-múlkin kepildikke qoıǵan. Al qazirgi jaǵdaıda nesıeni tóleýdiń ózi qıyndap bara jatsa kerek. Sondyqtan kepildikte turǵan dúnıemnen de aıyrylyp qalamyn ba dep te qaýiptenedi eken.
Qostanaıǵa irgeles jatqan Tobyl qalasynyń shetindegi aýyr júk kólikterine arnalǵan avtoturaqta bizdiń elde ýaqytsha tirkelgen sary nómirli belorýs refrıjeratorlaryn jıi kórýge bolady. Sanksııaǵa baılanysty Qazaqstanǵa ýaqytsha tirkeýge turǵannan keıin olardyń aldynan tabysy joǵary batysqa aparar jol qaıta ashyldy. Belarýster kári qurlyqqa burynnan júk tasyp úırengen. Olarmen batys jolyna talas-básekede bizdiń kólik kompanııalarynyń ese jiberip alýy zańdy da. О́ıtkeni Eýroodaq elderinde ótýge ruqsat blankter tájirıbesi bar, senimdi júk tasymaldaýshyǵa birinshi beriledi. Mysaly, byltyr 20 ruqsat blankin alǵan júk tasymaldaýshy jumysyn tııanaqty atqaryp, mindetin óz merziminde ótkizip berse, kelesi jyly oǵan taǵy osynshama blank beriledi. Iаǵnı Belarýs júrgizýshileri qazirgi blankterin byltyr alyp alǵan dese bolady. Al batys jolyna shyǵýǵa bıyl ǵana talpynys jasap jatqan qazaqstandyq kompanııalar tek belarýsterden artylǵan blankterge ǵana úmit arta alady.
– О́tken jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda bizdiń oblysqa 6 500 blank bólingen. Bıyl dál osy kezeńde 9 500 blank bólinip otyr, ıaǵnı 40% ósim bar. Biraq tasymaldaýshy kompanııalar da kúrt kóbeıdi. Mysaly, ótken jyly Qostanaı oblysynda 54 tasymaldaýshy tirkelgen bolsa, qazir olardyń sany 132-ge jetti. О́sim tek Belarýs jáne Reseı kompanııalarynyń esebinen bolyp jatqan joq. Sary nómirmen sheteldik kólikter ǵana júrmeıdi. Lızıngte turǵan ózimizdiń avtomobılder de bar. Sondyqtan qostanaılyq kólik kompanııalary negizsiz beker dúrligip jatyr dep oılaımyn. Bizdiń kompanııalar Belarýs pen Reseıdegi geosaıası jaǵdaıdy paıdalanyp tabysyn eselegisi kelgen sııaqty. Biraq Eýroodaq elderine júk tasymaldaý belgili bir tájirıbeni qajet etetinin eskermedi. Mysaly, bizdiń keıbir júrgizýshiler Lıtvaǵa ruqsat blank alǵan. Biraq vızasy joq. Al 50 kúnnen keıin ruqsat blankisin tapsyrýǵa tıis. Vıza áli resimdelmegendikten, oǵan úlgerý múmkin emes. Nátıjesinde, júrgizýshi ruqsat blankisin ne ózi qoldanbaıdy, ne basqaǵa bermeıdi. Osyndaı oılanbaı jasalǵan áreketterdiń saldary kelesi jyly onyń ózge áriptesterine tıedi. Mysaly, eger bıyl Lıtvaǵa berilgen 500 blanktiń 50-ne aıyppul salynsa, kelesi jyly oblysqa bólinetin blank te azaıady, – deıdi oblystaǵy kóliktik baqylaý ıspeksııasynyń mamany Tımýr Azan.
Júk tasymaldaý salasynda kópten beri jumys istep kele jatqan Sv Trans Logistics kompanııasynyń basshysy Valerıı Sýsarenkonyń aıtýynsha, ruqsat blankini paıdalanýǵa berilgen 50 kún óte az. Bul merzim ishinde júkti aparatyn jerine aparyp tapsyrý tájirıbeli júrgizýshiler úshin de óte qıyn. Shekarada uzaq kezek kútip turyp qalǵan nemese kóligi buzylyp, jolda bógelip qalǵan júrgizýshiler kelesi jyly blankini bıylǵysynan kem alady. Sondyqtan kásipkerler 2 jyldan beri blank merzimin 70-90 kúnge deıin sozýdy talap etip keledi. Munyń syrtynda, ruqsat blankteri qat bolyp ketken soń, ony alypsatarlar da kóbeıgen.
– Biz bul máseleni barlyq deńgeıde birneshe márte kóterdik. Shetelge júk tasýǵa ruqsat beretin blankiniń resmı quny shamamen 3 myń teńge turady. Al alypsatarlar ony júk baratyn memleketke baılanysty 200 dollardan 1 000 dollarǵa deıin saýdalaıdy. Biz paıdalanatyn chattarda mundaı usynys tolyp júr. Mundaı ruqsat blankilerge qol jetkizý úshin alypsatarlar birden birneshe óńirde ne kóligi, ne júrgizýshisi joq bir kúndik fırmalaryn tirkeýge qoıady. Olar óz tanystarynyń kólik qujattaryn paıdalanady. Blank berýdiń elektrondy júıesi paıda bolǵanda qyzmet ashyq júrip másele birshama rettelip qalyp edi, biraq alypsatarlar budan da jol taýyp aldy. Meniń oıymsha, bul máseleni túbegeıli sheshýdiń bir-aq joly bar, ózge elderdegideı, jańa ashylǵan kólik kompanııalaryna tek 3 jyldan keıin ǵana eksportqa taýar tasymaldaýǵa ruqsat berilýi kerek. Alypsatarlyq sonda ǵana sap tyıylady, – deıdi Sv Trans Logistics kompanııasynyń basshysy Valerıı Sýsarenko.
Qazir V.Sýsarenko basqaratyn kompanııaǵa tıesili kólikterdiń 80 paıyzy jumyssyz tur. Kompanııanyń aýyr júk ákele jatqan 10 shaqty kóligi Reseıde ruqsat blankisin kútip qańtarýly turǵanyna da biraz bolǵan. Júk tasymaldaý salasynda qordalanyp qalǵan kúrmeýli máseleniń birazyn termelep shyqqan kásipker qazir oǵan kinálilerdi izdeýge ýaqyt tapshy ekenin, sondyqtan júrgizýshilerge aýadaı qajet bolyp turǵan blank máselesi jedel sheshilýi keregin aıtady. Muny kásipkerler palatasynyń ókilderi de qoldap otyr.
– Tyǵyryqtan shyǵýdyń jalǵyz joly – sheteldik ruqsat blankileriniń sanyn kóbeıtý. Olardyń ádil bólinýin qatań qadaǵalaý. Bul máseleni birneshe eldiń Syrtqy ister mınıstrligi men elshilikteriniń deńgeıinde qarastyrý kerek. Munyń syrtynda, ruqsat blankilerin berý erejesin de ózgertken abzal, – deıdi Qostanaı oblystyq kásipkerler palatasynyń bólim basshysy Robert Iýsýpov.
Al kelisimshartqa byltyr otyrǵan keıbir kompanııalardyń júk kólikteri toqtaýsyz júrip jatyr. Biraq tapsyrys berýshiler olarǵa qyzmet baǵasyn arzandatamyz degen habar jiberipti.
Qostanaı oblysy
