Sondyqtan uly ózgerister zamany men qaýip-qaterlerge toly myna álemde qazaqstandyq qoǵamda bolyp jatqan jaǵymsyz qubylystarǵa jiti kóńil bólgen durys. Sol arqyly adam ishindegi alasyn kóretindeı etip, Jańa Qazaqstan azamattarynyń dana Abaı aıtqan «Bes nárseden qashyq bol...» degenin búgingi kúnniń bıiginen oı eleginen qaıta ótkizip, oǵan tereń úńilgenderi qajet-aq. Bul jahandanǵan qubylmaly zamannyń tragedııasy sol, ol adamdardyń sanasyna keri áser etip, jamanshylyqty kóbeıtý arqyly ony búldiredi. О́ıtkeni ant, sert, adaldyq, uıat bir toqtaýsyz ketip, ıman saqtalmaı, adam azǵyndyqqa ushyraýda. Bulardyń barlyǵy talapsyzdyq, jigersizdik, kedeılikpen qosa erinshektikten shyǵady. Sóıtip, adam boıyndaǵy tazalyqtyń qaldyqtary balalyqpen birge ólgendeı sezim paıda bolady. Mundaı jaǵdaıda minezdiń beriktigi buzylyp, oı taza bolýdan qalyp, adam balasyn qor qylatyn nadandyq, erinshektik, zalymdyq kúsh alatyn kún týady. Baqastyq kúnshildikti zoraıtyp, adamgershilik azaıady.
Osylaısha, peıil ketken, ant atqan ýaqyttyń týýynyń saldarynan ýaıymsyzdyq, salǵyrttyq, oıynshy-kúlkishildik, qaıǵyǵa salyný, qumarǵa berilý sııaqty oı keselderi paıda bolyp, nápsiniń osy qý minezin til de úırene bastaǵandaı. Aryn satqan anturǵandardyń aıtqan sózderi kóbeıip, túzelmester túzý sózge senbeıtindeı ádet shyqty. Keıbireýler «kópshilik» aıtty eken dep kóne salýǵa ádettengen nadan adamdardyń qatary ósti. «Qýsyń» dese, qýanatyndar shyǵyp, bul kúnderi aqyldy, arly, aqpeıil dep eshkimdi kóp maqtamaıtyn zaman týyp otyr. Esesine, uıqyly-oıaý uqpaı jatyp jalyǵatyn, ózi úlken bolsa da, aqyly – bala-shaǵa adamdardyń sany kóbeıýde.
Árıne, qaıǵysyz pende bolmaıdy. Qat-qabat qaıǵy kelgende, adamnyń qańǵyryp qalmasyna eshkim kepildik bere almaıdy. Adamdy tyǵyryqqa tirelgen kezde qaı-qaıdaǵy bir arsyzdar arsyz sóz qydyrtyp, jurtty qutyrtýǵa qumarlana bastaıdy. Arsyz bolmaı, ataq joqtaı jaǵdaı týyndaıdy. Qııanatshyl dúnıeden adamnyń júregi qyryq jamaý bolyp, keıde olardyń táni aýyrmasa da, jany aýyryp, ishi ólgen, syrty saý kúı keshedi. Osyndaıda adamdardyń ishki kúızelisin jeńildetip, qorlyqtan aryltatyn ólimniń barlyǵy týraly shyndyq qana olarǵa «demeý» bolatyn sııaqty.
Sondyqtan adam boıyndaǵy oń energııaǵa teris áser etetin áreketter búgingi ómirde jıi kezdesedi. Olar adamnyń psıhıkasy men ishki álemine, onyń bolmystyq qalpyna tikeleı yqpal etip, jańa zaman azamattaryn tárbıeleýge kedergi keltiretin «ádet» qalyptastyrýy múmkin. Máselen, keıbir adamdarda ózin qabyldamaý sııaqty máseleler kezdesedi. Bul adamnyń ózin tanyp-bilýge tyryspaıtynynyń dáleli jáne onyń ómirinde eshqandaı maǵynanyń qalmaǵanynyń kórsetkishi. Ondaı adam ózine shyn kózben qaraı almaıdy. Ondaı kisi birdeńe jasaýǵa dármensiz keledi. Onyń ómiri, kerisinshe, tek bárin qıratyp, talqandaý men basqalardy synaýdan ǵana turady. Mundaı adamdardyń ómiriniń máni basqa adamdardyń áreketteri men ómiri bola bastaıdy. Basqalardy renjitý nemese qorlaý, olardyń jumysyn qunsyzdandyrý men mazaqtaýǵa jol berý arqyly olar ózin «nárlendirýge» tyrysady. Bul joıqyn energııa adamnyń ósýine, kúsh jınaqtap, baqytqa jetýine múmkindik bermesi aıtpasa da túsinikti.
Adamǵa teris áser etetin áreketterdiń qataryna onyń óz baǵasyn túsirýin jatqyzýǵa bolady. Mundaıda adamǵa ózin-ózi shamadan tys synaý da kedergi keltiredi. Sonymen qatar ishki «synshynyń» shamadan tys nazary adamnyń ózin-ózi baǵalaýyna nuqsan keltirip, óz boıyndaǵy qabiletterine kúmán keltiretinin esten shyǵarmaǵan jón. Ol óziniń kúshi men qabiletine, daǵdylary men múmkindikterine senbeı, ózi týraly málimdep, óziniń jeke shekaralaryn belgileýden qorqatyndy shyǵarady. Bunyń bárin adam ishteı kúızelip, aýyr azap shegý arqyly basynan ótkeredi. Bul adamdar, tipten, ózi bolýdan qalatynǵa uqsaıdy. Olar qorqaqtyq pen ezdiktiń quldyqtyń eń jaman túrine jatatyndyǵyn jáne adamnyń úmitin úzetin qorqaq oı ekenine de mán bermeıdi. Ol bireýdiń «terisin» jamylyp ómir súrip, basqanyń rólin oınap, ózin jasyrǵysy keledi. Sebebi mundaı adam óz ómirimen ómir súrmeıdi, óz isimen aınalyspaıdy jáne teris peıildegi adamdardyń arasynda qalyp qoıý arqyly ón boıyndaǵy energııa aǵynyn tejeıdi. Osydan baryp adam boıyndaǵy kóp qýatynan aıyrylyp, ózin álsiretip, ómirge únemi kóńili tolmaıtyndaı kúı keshe bastaıdy. Bul basqa adamdardyń sáttiligi men jeńisterin, olardyń pikirleri men ómirin múldem qabyldaı almaýǵa ákelip soǵady. Endeshe, kúnshildik adamdy odan da beter zulymdyqqa ıtermeleı beredi. Dál osyndaı qyzǵanysh pen ashý-yzanyń ustamasy kezinde ol qolynda barynyń bárinen – kúsh-qýaty men dúnıeniń jaryǵynan jurdaı bolady. Bulardyń boıynda ata-anany kinálaý, olarǵa degen ashý men renish sezimderi de basym keledi.
Qorqaq, kúnshil adamdarda damýdyń bolmaıtyndyǵy aıtpasa da túsinikti. О́ıtkeni mundaı adamdar belgili bir sátte ózderin ómirdiń bilgirimin dep jarııalap, ózin-ózi damytýdan bas tartady jáne ómiriniń qalǵan bóligin bir qarqyn men saryndaǵy oqıǵalarmen ótkizýge tyrysady. Osyǵan baılanysty ol ózgeristi qabyldaı almaıdy, ár jańalyqtan shoshyp, bolmashy ózgeristen qorqa bastaıdy. Al toqtamaı aǵyp jatqan ómir bolsa, ártúrli kól-kósir oqıǵalar men shytyrman jaǵdaıattarǵa toly keledi. О́mir adamnyń yńǵaıyna qaraı beıimdelip, sen toqta degen jerinde eshqashan toqtamaıdy. Sondyqtan joǵaryda aıtylǵan adam boıyndaǵy pendelik qasıetter munymen shektelmeıdi. Olardyń qataryna aıyptaý men qabyldamaýdy, ádepsiz sóılep, boqaýyzdyqqa barý, ishimdik pen nashaqorlyqty qospaq kerek. Bular adamnyń sanasyn buldyratyp, ony ýlaıdy jáne óshiredi. Sóıtip, ony ujymdyq sananyń qaldyqtary jınalatyn tómengi qoqystyq qabattaryna laqtyryp tastaı salady.
Endeshe, dene men densaýlyqqa nemquraıdy qaraýǵa jol berýge bolmaıdy. О́ıtkeni kez kelgen dene molekýlalar men atomdardan turady. Atomdar úzdiksiz qozǵalady, al fızıka zańdaryna sáıkes bul belgili bir terbelisterdi týdyrady. Bul prosess bir rettik emes, turaqty jáne biz baıqamaıtyn jıilikterde júredi. Adam aǵzasynda terbelister molekýlalar men massalardyń qozǵalýynan paıda bolady: júrek soǵyp, qan aǵady, bulshyqetter jıyrylady. Adam boıyndaǵy terbelis nemese diril jıiligi emosııalar men oılarǵa tikeleı baılanysty.
Mysaly, júrektiń qorqynyshtan «qysylatyny», al qýanyshtan, kerisinshe, jıi soǵatyny belgili. Emosııalar bizdiń denemizdegi belgili bir bulshyq etterdi qysyp, terbelisterdi beısanalyq túrde qozdyrady. Eger oılar jaǵymdy bolsa, onda densaýlyq jaqsy bolady. Al qara nıetti, teris oılar, kerisinshe, deneni álsiretedi, ony qýatynan aıyrady. Energııanyń álsireýinen adam syrtqy áserlerdiń yqpaly arqyly aýrýlarǵa ońaı shaldyǵady. О́ıtkeni uqsas uqsasqa tartylady. Sondyqtan jaı ósekten bastap eń tómengi las aqparattarǵa toly jaǵymsyz jańalyqtar aǵyny shynaıy qundylyqtardy burmalanǵan aldamshy dúnıelermen almastyra otyryp, adamdardy zombıge aınaldyrady. Teris energııamen ábden qanyqqan mundaı aqparattar kisiniń jan dúnıesinde qorqynysh týdyryp, ony eseńgiretip, adamnyń oń energııasyn jutady. Ol qoǵamda úreı týdyryp, ony basqalarǵa tańyp, adamdardy osyǵan moıynsundyrady.
Olaı bolsa, jahandaný zamanynda adam teledıdar men ınternet arqyly keletin kez kelgen aqparatty qabyldamas buryn ony súzip, oı eleginen ótkizgeni durys. Sonda adamnyń boıyndaǵy qýaty tazaryp, kúsheıip, onyń keýdesinde senimdilik, jaıbaraqattyq sezimin týdyryp, ol jadyrańqy ómir súrýge baǵdarlanady. Osyndaı jaqsy energııany adam tek ózinde ǵana emes, úıinde, qoǵamdyq qatynastarda saqtasa, oń bolar edi. Sebebi ómirde jaqsyǵa nazar aýdarý men ony basqalarmen bólisýdiń mańyzy óte zor. Eger adam jaqsylyqty qoldaǵan kezde, ol mindetti túrde bul qýatyn qýanyshqa baǵyttary sózsiz. О́ıtkeni adam boıyndaǵy osy qýaty – adamnyń nazarynyń shoǵyrlanýynyń kórsetkishi. Ekinshi sózben aıtqanda, kisiniń nazary qaıda baǵyttalsa, onyń energııasy sonda ketedi. Adam boıyndaǵy bul terbelisti energııa retinde syrtqa da jiberedi, sonymen qatar magnıt sııaqty ony ózine de tarta alady. Bul arqyly adam ómirlik tájirıbe jınaqtaıdy. Osy energetıkalyq qubylysty túsiný arqyly adam óz ómirin jaqsartyp, baqytqa bólene alady. Adam boıyndaǵy terbelistiń deńgeıi joǵary bolǵan kezde onyń ómiri jaǵymdy oqıǵalarǵa tolyp, ońaı jáne birqalypty ótedi. Al tómen terbelister bolsa, adamǵa tek ony qınaıtyn nárselerdi tartady, oǵan unamaıtynnyń bárin kórsetedi. Mundaıda kisi únemi kóńili qalǵan jáne qanaǵattanbaǵan adamǵa aınalady. Adamdaǵy terbelistiń osylaı tómendeýi qorqynysh, ashý, qyzǵanysh, ashkózdik, nemquraıdylyq, úmitsizdik jáne bir nársege qyzyǵýshylyqty joǵaltý jáne aýrý sııaqty jaǵymsyz emosııalarmen baılanysty keledi. Osynyń saldarynan adamnyń tóńireginde tuıyq sheńber syzylyp, odan shyǵý qıyndaıdy. Mundaı jaǵymsyz jaǵdaıdyń aǵymy adam ómirindegi qasiretti eseleı túsedi.
Demek adam ózin qorshaǵan tabıǵat pen aınalasyndaǵy qoǵam múshelerimen birlik seziminde bolǵanda ǵana ol oǵan taýsylmaıtyn energııa kózi retinde qýat bere bastaıdy. Iаǵnı adam oń oılar men emosııalarǵa beıimdelgen kezde ǵana sanaly jáne baqytty ómir súre alady. Aqyl-oı men fızıkalyq deneniń bir-birimen tyǵyz baılanystylyǵyn túsiný arqyly ǵana adam joǵaryda aıtylǵan syrttan keletin barlyq aqparatty basqarýǵa qol jetkizip, nazaryn jaqsyǵa baǵdarlaıdy. Adam boıyndaǵy ishki tepe-teńdik pen tynyshtyqqa qol jetkizgen kezde densaýlyǵyn da jaqsarta alady.
Ol úshin adam óziniń nazaryn sanaly túrde jaǵymdy nársege aýdaryp, ony qınaıtyn emes, kerisinshe, oǵan qýanysh syılaıtyn nárseni jasaýy kerek. Eger azamat únemi teris ssenarııdi nemese basyndaǵy aqyl-oı dıalogyn júıeli túrde júrgize berýmen áýestense, onda teris oılar adamǵa keri áser etedi. Iаǵnı adam aınalasyndaǵy kúmán, syn, ózi men basqalardy aıyptaý sııaqty jaǵymsyz qylyqtar kúsheıedi. Osydan adam jaǵymdy nárse týraly oılaý túgil, ol áreket jasaýǵa qabiletsiz bolyp qalady. О́ıtkeni adamnyń oılary onyń minez-qulqyn basqarýdyń tizginin óz qolyna alady. Sebebi bul oılar adamnyń aınalasyndaǵy álemi men ómirindegi oqıǵalardyń 90%-yn jasaıtyn kórinedi. Demek oılar is júzinde kisiniń fızıkalyq denesi men janyn qalyptastyrady jáne nárlendiredi eken. Árıne, adam óz basynda osyndaı oılardyń paıda bolýyna tyıym sala almaıdy, biraq onda qandaı oıdyń qalatyndyǵyn tańdaýǵa onyń qaýqary men múmkindikteri barshylyq.
Sonymen adam óz ómiriniń ishki mánin ashqan saıyn, ol bir nárseni joǵaltary sózsiz. Yńǵaıly, tanys nárseni joǵaltý ol árqashan qorqynysh pen mahabbat arasynda tańdaý jasaýmen baılanysty bolyp turady. О́ıtkeni ótken men bolashaqty tańdaý úderisi ońaı emes. Osyǵan qaramastan, adamǵa eshbir jaǵdaıda óz damýyn toqtatýyna bolmaıdy. Kerisinshe, ol oılaý, ótken tájirıbeni taldaý, jańa qabiletterdi izdeý, bar daǵdylary men talanttaryn jańǵyrtý jáne t.b. arqyly ózin-ózi jetildirýi kerek. Sonda ǵana qorqynysh adamnyń mahabbatty tańdap, ómirdi qabyldaýyna jol berip, qoǵamda ar túsinigi men máselesine naqty kóńil bóline bastaıtyn bolady. Arlaný da aqyldynyń isi ekenin jáne adasqannyń aldy jón, arty – soqpaq bolatyndyǵyn uǵynatyn jaǵdaı týady. Isi aramnyń túbinde jeńilerin, asaýǵa da noqtanyń tabylary aıqyn bola bastaıdy. Bulardyń bári «kókiregi sezimdi, kóńili oılyǵa anyq kórinip», aqqa tartqan túbinde jónge qaıtatyn kez de kelip, arly adamnyń úmiti aqtalyp, isi ońynan basatyny anyq. Olaı bolsa, jańa dáýirdiń týǵandyǵyn eskerip, naǵyz egemendi Jańa Qazaqstandy qurýǵa umtylatyn, eline jany ashıtyn jáne birligi men tirligi jarasqan azamattary men azamattyq jaýapkershiligi bar qoǵam ǵana ulttyq damý jolyna túse alady.
Japsarbaı QÝANYShEV,
qoǵam qaıratkeri
