Osy zań kóshedegi buralqy ıtterdiń aıyn ońynan týǵyzdy. Kez kelgen aýyl, qala kóshelerinde toptasyp asyr salyp, qoqystardy shashyp jáne eń soraqysy – maldar men adamdarǵa shabýyldap júrgen jabaıy, qabaǵan ıtter sany artty. Sebebi zań boıynsha «qańǵybas janýarlardy olardyń kózin joıý arqyly retteýge bolmaıdy», tek jabaıy ıtterdiń kózin joıýǵa «halyqtyń ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóngende ǵana ruqsat» delinedi.
Bul «qamqorlyq» ıesiz ıtterdiń sany kúrt ósýine yqpal etti, osyǵan oraı buralqy ıtterden zardap shegýshiler sany da artty. «Atýǵa bolmaıdy» degendi jeleý etkender kóshedegi ıesiz ıtterdi, tipti olar adam densaýlyǵyna, ómirine nuqsan keltirgenniń ózinde atýǵa qarsy shyǵyp, el arasynda qyzylkeńirdek daý-damaı bastaldy da ketti. Tereńirek qarasań, eki tarap ta zańǵa súıenip otyr – ıtterdi jaqtaýshy tarap «qańǵybas janýarlardy olardyń kózin joıý arqyly retteýge bolmaıdy» delingen dese, ekinshi tarap «halyqtyń ómirine qaýip tóngende kózin joıýǵa bolady» degendi alǵa tartady. Zańda qańǵybas ıtterdi qorǵaý máselesi aıtyldy ma, demek onyń bizdiń elimizdiń turmystyq áleýetine, halyqtyń mentalıtetine saı nusqasy – qalaı, qaıtip qorǵaý keregi naqty kórsetilýi kerek edi. Qazir el ishinde ıesiz ıtterdi qorǵaımyz degen belsendiler jappaı kóbeıgen. Biraq adam talaǵan ıtter úshin jaýap berip, talanǵan adamnyń moraldyq-materıaldyq shyǵynyn kóterip, em-domyna kómektesip, ıt úshin keshirim surap jatqan eshkim joq. Tipti adam ólimimen aıaqtalǵan oqıǵalar da kezdesedi, alaıda quıryǵyn bulańdatqan buralqy ıtter áli masaırap júr!
Taıaýda Túpqaraǵan aýdanyna qarasty Saıyn aýylynda ıesiz ıtterge qatysty qyp-qyzyl daý órshidi. Sebep – ıesiz ıtterdiń adamdarǵa jıi shabýyldaýy. Saıyn Shapaǵatov aýylynyń veterınar-feldsheriniń aıtýynsha, aýylda bir aıda úsh balany buralqy ıtter qaýyp jaraqattaǵan jáne bul eń joǵary kórsetkish eken. Jýyrda bıyl mektep tabaldyryǵyn attaıtyn balany úsh ıt talap, tatar dámi, kórer jaryǵy taýsylmaǵan bala qazir aýrýhanada bir otadan aman shyǵyp, ekinshi otany kútýde. Jabaıy ıt bylaı tursyn, úı kúzetýi úshin ustalatyn asyrandy ıtterdiń ózi kóshege bos jiberilip, buralqylarmen birge adam talaý derekteri bar. Jabaıy ıt ashtyqqan adamdy jeý maqsatynda talasa, úı, qora-jaı kúzetetin qoldaǵy úıretilgen ıt adam kórse ury-qaraqshy, jaý kórgendeı yzalana shabýyldaıtyny belgili. Buralqy ıt pe, ıesi bar ıt pe – qaı ıt talaǵanyn dáleldeý de ońaı emes, nátıjesinde, eshkim jaýapkershilikke tartylmaıdy! Zańǵa saı ıtin tirketip, qujatyn alyp, serýenge arnaıy tumyldyryq kıgizip, 10 metrlik baýmen jetektep qydyrtýǵa mindetti ıeleri jabaıy ıtterge tóbetin qosyp jiberip, jaýapkershilikten jaltaryp shyǵa keledi. Al ıt qapqan adamnyń denesine taraýy múmkin qurt aýrýynyń qaýpi tereń qaralyp, aldyn alý sharalary jan-jaqty júrgizile me? Buǵan eshkim jaýapty emes.
Saıyndyqtardyń aıtýynsha, buralqy ıtterdi qorǵaýdy jaýapkershiligine alǵan eriktiler Aqtaý qalasyndaǵy qańǵybas ıtterdi Saıyn aýylyna ákelip, jumysy aıaqtalmaǵan, esikteri ashyq qurylys nysandary men áli qurylys salynbaǵan ashyq jerlerge jibergen. Sóıtip, keı otbasylarǵa sırekteý tasymaldanǵan taǵamdarmen azyqtandyrýdy tapsyrǵan kórinedi. Janýarlardy qorǵaý úshin tabylǵan eń tıimdi tásil osy bolsa, zańnyń shıki tusy kóp ekeni anyq ańǵarylady. Endeshe, bul máselege júıeli jumys júrgizý kerek.
Elimizde bir kúshiktegende birnesheýin ómirge ákelip, kóshe toltyra kóbeıip jatqan buralqy ıtter máselesi retteýdi qajet etedi. Tipti ıtten de mańyzdy máselesi kóp elimizde buralqy ıtterdi «baqytty etý» qajet pe? Onsyz da daýymyz kóp edi, endi buǵan ıt daýy qosyldy. Biraq talanǵan adamdarǵa, turǵyndardyń kúnkórisi – qoı-eshki, taýyqtarǵa kim arasha? Mektepke baratyn mezgil jaqyn qaldy, balalar ıtten qalaı qorǵalady? Osyndaıda, buǵan deıin kıikterdiń sanyn retteý úshin belgili bóligin atýǵa ruqsat bergen úkimet buralqy ıtter máselesin retteýde qolǵa myltyq alýdan nege bas tartyp otyr degen zańdy suraq týyndaıdy.
Mańǵystaý oblysy
