Kıno • 08 Tamyz, 2022

«Qıly zaman» qalaı túsirilip jatyr?

193 ret kórsetildi

Kóktemde Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanovtyń tóraǵalyǵymen Muhtar Áýezovtiń 125 jyldyq mereıtoıyn merekeleýge daıyndyq jónindegi jumys tobynyń otyrysy ótken edi. Oǵan birqatar memlekettik organ ókilderi men óńir ákimderi, Jazýshylar odaǵy men M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń basshylyǵy, tarıhshylar men ádebıettanýshylar qatysqan bolatyn. Jazýshy mereıtoıyn atap ótý jónindegi jalpyrespýblıkalyq josparǵa sáıkes bıyl 4 baǵyt boıynsha 86 is-shara bekitildi. Sonyń ishinde Áýezovtiń aıaýly shyǵarmasy –«Qıly zaman» povesiniń jelisimen teleserıal túsirý bas­tamasy da bar-tyn. Fılmdi kim túsiredi? Túsirilim jumystary qalaı júrip jatyr? Jalpy, qazirgi qazaq kınosy ádebı týyndylardy ekrandaýǵa daıyn ba? Zerttep kórdik.

Kıno, eń aldymen óner. О́nerge óner turǵysynan qaraǵanda ol árqashan bıik hám taza. Sodan bolar, kórkem fılm­­­ge qoıylar talap ta joǵary, jum­sa­lar qýat ta, eńbek te, ýaqyt ta, qarjy da orasan. Bıylǵy Áýezov jylynyń qar­sa­ńynda «Qıly zamannyń» ekrandalýy – úlken jańalyq. Jalpy, klas­sı­ka­lyq shyǵarmadan klassıkalyq kınoǵa aınalǵan «Qarash-qarash» (1969 j., rej. B.Shámshıev) pen «Kókserekti» (1973 j., rej. T.О́keev) qyrǵyz rejısserleri túsirdi. Al budan keıingi Áýezovtiń shy­ǵarmalaryn ekrandaýǵa jasalǵan qadam­dar ol deńgeıge jete almady. Sonda osy ýa­qytqa deıin Áýezovke qazaq kınosy sapaly eshteńe jasaı almaǵan ba deısiń. Álqıssa.

Bekitilgen jalpyrespýblıkalyq me­reı­toılyq josparda budan bólek «Abaı joly» roman-epopeıasynyń negizin­de derekti fılm ázirleý, Áýezovtiń shyǵarmashylyǵy aıasyndaǵy serıaldar men derekti fılmderdi qaıta translıasııalaý da bar. Atalǵan jumystardyń barlyǵy Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligine júktelgen. Al «Qıly zaman» povesiniń jelisimen túsiriletin teleserıal «Almaty» arnasynyń menshiginde.

Serıaldy túsiretin «Atlas MGN Support» JShS prodıýseri Ilııas Basharuly­nyń aıtýynsha, jekemenshik kom­panııa bul jobany konkýrs arqyly utyp alǵan.

«Biz buǵan deıin «Almaty» arnasyna Sherhan Murtazanyń «Qyzyl jebe» shyǵarmasynyń jelisimen 10 serııaly, Rahymjan Otarbaevtyń «Jumbaqtaýdaǵy qazyna» shyǵarmasynyń jelisimen «Qazyna» atty 16 serııaly, Jambylǵa arnap tórt bólimdi fılm túsirgenbiz. Odan bólek tarıhı serıaldar da túsirip júrmiz. Al «Qıly zamannyń» túsirilim jumystary áli bastalǵan joq. Qazir ssenarııin jazyp aıaqtap qaldyq. Endi telearna maquldasa, bekitemiz. 12 bólimnen turady dep josparlap otyrmyz – ár serııa 26 mınýttan», deıdi prodıýser.

Sondaı-aq ol fılmniń barysy po­ves­tegi oqıǵalarmen shektelmeıtinin aıtty.

«Qarqara kóterilisin jazǵandar kóp. Beksultan Nurjekeevtiń, Nurlan Oraza­lın­niń shyǵarmalary bar. Odan bólek tarıhı materıaldar da jetkilikti. Iаǵnı fılmniń barysy tek «Qıly zaman» povesindegi oqıǵalarmen, keıipkerlermen shektelmeıdi. Biz bul kóterilis týraly jazylǵan barlyq derekterdi qarap, zerttedik. Povesti oqyp otyrsańyz, baıan­daý túrinde jazylǵan jáne naqty bir bas keıipker joq: oqıǵa Jámekeı, Uzaq batyr, Áýbákir syndy keıipkerlerdiń aınalasynda órbıdi. Sondyqtan biz fılm­ge povestegi tarıhı keıipkerlermen qatar oıdan keıipker qosyp otyrmyz. Bas keıipkerler – Ersaıyn men Nastıa. 12 serııada kópes qyzy Nastıa men Ersaıynnyń mahabbaty arqyly kóterilis tragedııasy sýretteledi», deıdi Ilııas Basharuly.

Al akter tańdaý jumystary endi bastalmaq. «Oılaǵan akterlerimiz bar. Máselen, Áýbákirdiń róline Erkebulan Daıyrovty kózdep otyrmyz. Túsirilim jumystary Kegen aýdanynda ótedi. Aıdyń aıaǵynda alǵashqy bólimderdi túsire bastaımyz. Bir serııaǵa úsh kún ketedi dep otyrmyz, al tolyq 12 serııa­ny bir aıda aıaqtaımyz. Kelisimshart bo­ıynsha qyrkúıek aıynda ótkizýimiz kerek. Biraq konkýrstyń qaıta ótýine baılanysty fılm túsirý jumystary kesh bastaldy. Sondyqtan telehıkaıany bekitilgen ýaqyttan keshirek tapsyrýdy surap hat jazdyq», deıdi ol.

Aıta keteıik, atalǵan serıalǵa memle­ket­tik bıýdjetten 77 mıllıon qarjy bóli­nip otyr (QQS qospaǵanda). Fılm pro­dıý­seri bul qarajattyń az ekenin aıtady.

«Qazir tarıhı fılmderge de, kórkem fılmderge de birdeı qarajat bólinedi. Bul máseleniń qozǵalyp kele jatqanyna da talaı ýaqyt ótti. Biraq nátıje joq. Máselen, kez kelgen taqyryptaǵy qarapa­ıym fılm dekorasııany qajet etpeıdi. Al Qarqara jármeńkesin salýdyń ózine qyrýar qarjy ketedi. 300 qazaqty kıin­dirip, 100 shaqty orys áskerin jasaq­taý kerek. Uzaq batyrdyń aýylyna 20 qazaq úı tigemiz, kem degende 300 jylqy jalǵa alamyz. Jármeńkeniń aýqymyn kórsetý úshin 1 000 qoı, quryǵanda 200 sıyr, túıe bolý kerek. Massovkada 300-400 adam júrýi kerek.

Kóterilistiń aldynda Ereýiltóbe de­gen jerde úlken jıyn bolady. Sol Ereýil­tóbeniń basynda baı-bolystar, batyr­lar, nópir halyq pen ásker jınal­ǵan­da tóbede ıneshanshar jer bolmaǵan deıdi. Al endi bul oqıǵany kórsetpesek, kóterilistiń sıpaty da bolmaıdy. Odan bólek eki jaq arasynda urystardy da keń planda berýimiz kerek. Bul – tarıhı fılmderdi túsirýdiń negizgi máselesi», deıdi.

Odan bólek prodıýser qarajattyń azdyǵynan basynda fılmnen bas tart­qan­daryn atap ótti. Alaıda keıin osy ta­qy­­rypta tájirıbeleri bolǵan soń qaıta alǵan.

«Jalpy, serıal túsirýdi túrli katego­rııa­ǵa bólý kerek. Mysaly, bizde nege balalar kınosy joq? Balalarǵa arnalǵan serıal bolsyn, tolyqmetrli fılm bolsyn – ony túsirý óte qıyn. Oǵan bólingen qarajattyń sıqy belgili – sol úshin de kóptegen prodakshn stýdııalar balalar fılmderin táýekel etip almaıdy. Sondyqtan ásirese tarıhı jáne balalar kınolaryna qarajat erekshe jaǵdaıda qarastyrylýy kerek. Árıne, eger sapaly dúnıe kútsek. Tarıhı serıaldarǵa kórermen asa qyzyqpaıdy. Sebebi qazir baıqasańyz, kınoóndiriste bir úrdis paıda boldy – jeńil-jelpi komedııalar kóbeıdi. Bul janr da kerek shyǵar. Biraq kınoteatrlarda ómirlik, tárbıelik máni bar salmaqty, sapaly fılmderdi kóre almaı otyrmyz», deıdi I.Basharuly.

Atalǵan kompanııa qazir syrttan qo­sym­sha qarjy izdestirýde. Aıta ke­te­ıik, kelisimshart boıynsha tele­se­rıaldyń ssenarııi bekitilgen soń bólingen qara­jat­tyń alǵashqy 30 paıyzy beriledi. Keıin túsirilim jumystary bastalǵanda taǵy otyz paıyzyn alady.

Mereıtoı aıasyndaǵy naýqandyq ju­mys­tar árqashan josparǵa qurylady. Al shektelgen josparly ýaqyt – búgingi fılmderdiń, jalpy óner týyn­dy­la­ry­nyń atústi jasalýyna, shala-jansar bolyp týylýyna sebep bolyp otyr. «Qıly zaman» teleserıalynyń kúzde kó­rer­menge usynylatynyna da tańǵalyp otyrmyz. Kókeıdegi saýaldy prodıýserden surap kórdik.

«Bir serııaǵa úsh kún desek, tolyq 12 serııaǵa bir aı jetedi. Onyń ústine ýaqyt kóbeıgen saıyn shyǵyn arta beredi. Túsirilim tobynyń, alańdaǵy akterler men massovkanyń kúndelikti shy­ǵyny, basqa da myń-san kerek-jaraq­tyń quny kún uzarǵan saıyn kóbeıe beredi. Sondyqtan qazirden túsirilimge qatysatyn barlyq tarapqa jospar bo­ıynsha dál ýaqytymen júremiz dep esker­tip otyrmyz. Áıtpese bólingen qar­­jyny jetkizý bylaı tursyn, qyp-qy­­zyl shyǵynǵa ushyraýymyz da múm­kin», deıdi ol.

Aıta keteıik, 12 serııadan turatyn «Qıly zamannyń» tolyqmetrli nusqasy da daıyndalýy múmkin.

Keıingi jyldary tarıhı tulǵalar ómirine arnalǵan teleserıaldar kóp túsirildi. «Qazaqstan» teleradıokorporasııasy túsirgen «Jáńgir han. Saraı syry», «Ahmet. Ult ustazy», «Domalaq ana», «Táshenev. Taıtalas», «Qanysh. Qazyna», «Muqaǵalı. Bul ǵasyrdan emespin», taǵy da basqa tarıhı telehıkaıalar halyqqa usynyldy. Iаǵnı tarıhı kınolardy telearnalar túsiretin úrdis beleń alyp barady. Jalpy, zerttep qarasaq, kınofılm men telefılmniń kórkemdik jaǵynan da, sapalyq turǵy­sy­nan da aıyrmashylyǵy kóp – ekeýi eki túrli týyndy. Televızııalyq formatqa laıyqtalǵan kez kelgen kıno, tek sol sheńberge syıady. Sol deńgeıde túsiriledi. Al bul sapadaǵy fılmderdi kórkem týyndyǵa jatqyza alamyz ba?

О́nertanýshy Erlan Tóleýtaı ult zııa­­­lylaryn ekrandaýǵa tyıym salý kerek deıdi.

«Uly rejısserlerdiń dáýiri ótti. Áýezovtiń shyǵarmalaryn ekrandaý – úlken keshendi problema. Oǵan qazir bizdiń shamamyz kelmeıdi. Aqıqatyn aıtsaq, Abaıdy, Áýezovti ekrandaýǵa bizdiń qazir rýhanı-materıaldyq qaýqarymyz jetkiliksiz. Eń aldymen, bizde ony túsiretin rejısser joq. Jalpy, qazir kıno óneri kınoóndiriske, kınobıznes­ke aınalyp ketti. Qazir Abaı bolsyn, Áýezov bolsyn, kimdi túsirse de oǵan óner dep qaramaıdy, kásip dep qaraıdy, Úkimettiń naýqandyq is-sharalaryn oryndaý dep qaraıdy. Árıne, odan soń bári sátsiz shyǵady. Sondyqtan Abaıǵa da, Áýezovke de «tıispeý» kerek. Ult zııalylary týraly fılm túsirýge moratorıı jarııalaý kerek. Ásirese teleformatta túsirýge ty­ıym salynýǵa tıis», deıdi Erlan Tóleýtaı.

Sondaı-aq ol uly tulǵalardyń obrazy búlinip jatqanyn atap ótti.

«Tóle bıden bastap serıal túsiremiz dep qurttyq. Tóle bı qazir aýyldyń bir shaly bolyp qaldy. Baýyrjan Momysh­ulyn páseıttik. Súıinbaıdy súı­kim­siz ettik. Bul tulǵalarda ne aqymyz bar? Olardy túsiretin deńgeıge jetken rejısser joq. Bolǵan kúnde de bólinetin qarjyǵa ózin ózi syılaıtyn rejıs­ser fılm túsirmeıdi. О́ıtkeni bir dekora­sııanyń ózine qanshama qarajat ketedi. Al endi sonyń bárin joq-jitik qylyp, qaǵylǵan-soǵylǵan jurtty jınap, fılm túsirgen bola ma eken... Búginde televızııalyq format kınonyń jaýy boldy. Zamanaýı serıaldardyń jóni bólek, al tarıhı taqyryptardy televızııanyń deńgeıine túsirýge bolmaıdy. Uly taqyryptardy ekrandaý – úlken daıyndyqty qajet etetin kúrdeli prosess. Áýezovtiń shyǵarmasyn kınoǵa aınaldyrý da keshendi shara. Bul – bir telearnanyń deńgeıi emes. Bul – Úkimettiń qoldaýymen uzaq jyldarǵa jalǵasqan, taza kıno óneriniń talaptaryna saı jasalatyn jumys. Eger olaı bolmaǵan jaǵdaıda, uly tulǵalarǵa «tıispeýimiz» kerek. Áýezovti ekrandaýǵa sanaly túrde qarsymyn. Ondaı alyp jazýshymen «soǵy­satyn» rejısser áli týǵan joq», deıdi ol.

Iá, Áýezovti Sháken Aımanov ta túsirgisi kelgen. Rejısser «Abaı jolyna» jıyrma jyl daıyndaldy. Abaıdyń róline akter taba almaǵan. Al tabyldy-aý degende ómirden ótip ketti.

«Al qazir kez kelgen rejısser túsirýge qulshynyp otyr. Onysy josparǵa saı bir aıdyń ishinde túsiriledi. Búgingideı teatr, kıno akterleriniń deńgeıi apattyq jaǵdaıda turǵanda bir aıda kórkem fılm daıyndaý – eshqandaı saý aqylǵa syımaıdy. Qazir akter tabý muńǵa aınaldy. Kóbisi qazaqtyń sózin durys aıta almaıdy. О́ıtkeni kitap oqymaıdy. Rejısserler de sol. Ulttyq dúnıetanymdy bilmeıdi. Kınoda júrgender túrli aǵymdarmen ýlanǵan rejısserler. Al Áýezovtiń shyǵarmalary – ulttyq taqyryp. Ulttyq taqyrypqa ulttyq deńgeıde kelý kerek. Kıno – óner. О́nerge dindi aralastyrýǵa bolmaıdy», deıdi ónertanýshy.

Eske salsaq, Abaıdyń 150 jyldyǵy qarsańynda – 1995 jyly Ardaq Ámir­qu­lov «Abaıdyń jastyq shaǵy» degen kıno túsirgen edi. Alaıda bul fılm moıyndalǵan joq – qazir kórýge kelmeı qaldy. Bul kınoǵa Ardaq Ámirqulovty májbúrlep kóndirgen desedi. Sonda sol ýaqyttyń ózinde Abaıdy túsiretin rejısser tabylmaǵan. Al rejısser óz erkimen, daıyndyqpen kelmegen kıno sátti shyǵa ma? Áıtpese Ámirqulovtyń «Otyrardyń kúıreýi» qandaı? «Abaıy» qandaı? Bizdi qurtatyn osy mereıtoılyq-naýqandyq josparlar deıtinimiz de sol.

«Qıly zaman» – úlken shyǵarma. Barsha qazaqtyń otarshyldyqqa qarsy bir tuıaq serpýi. Onyń aıaýsyz janyshtalýy, halyqtyń qyrǵynǵa ushyraýy, Qytaı asýy, qazaqtyń dármensizdigi, orystyń ozbyrlyǵy. Osynyń bári kınoda ashyq kórsetilýi kerek. Al oǵan saıası oqıǵalar áser etýi múmkin. Saıası sıpat alǵan jerde kınonyń quny kók tıyn bolady. Osy turǵydan kelgende «Qıly zamanǵa» «tıispeý» kerek. Ol – Áýezovtiń aıaýly shyǵarmasy. Ol jazýshynyń Jetisý jerine qoıǵan alyp eskertkishi. Bul ádebı shyǵarma qalpynda qalý kerek. Qazir Beıimbettiń shyǵarmalaryna áreń baryp jatyr. Rejısser Danııar Salamat on jyl tolǵatyp, endi túsirgeli júr. Beıimbettiki, negizinen komedııalyq shyǵarmalar ǵoı. Al Áýezov – epıkalyq qaharman. Oǵan ózin ózi syılaıtyn naǵyz rejısserler táýekel etip bara almaıdy», deıdi ónertanýshy.

Jalpy, elimizdegi kıno salasynyń deńgeıi barsha jurtqa málim. Oǵan telearnalardan kúnde kórsetilip jatqan teleserıaldar hám kınoteatrlarda berilip jatqan otandyq fılmder dálel. Tipti kıno túsirýde irgemizdegi qyrǵyzdar bizden bir kósh ilgeri. Qazaq kınosyndaǵy bul jaǵdaıǵa áser etýshi faktor kóp: talant, sheberlik, ýaqyt, qarjy, talǵam. Álqıssa. Áńgimeniń bári Áýezovten bas­taldy ǵoı – endi túsirilimi bastalatyn «Qıly zamandy» asyǵa kútemiz. Al kórerimiz kórkem fılm bolmaı jatsa, bálkı, shynynda da uly tulǵalardy ekrandaýdy qoıý kerek shyǵar.

Sońǵy jańalyqtar

«Taza Kókjaılaý» aksııasy ótti

Ekologııa • Búgin, 19:11

Nobel ádebıet syılyǵyn Ennı Erno aldy

Ádebıet • Búgin, 17:38

Janar Aıtjan jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:38

Almatyda jer silkinisi tirkeldi

Oqıǵa • Búgin, 15:53

Rýbldi satyp alý 31%-ǵa ósti

Ekonomıka • Búgin, 15:23

Uqsas jańalyqtar