Qoǵam • 08 Tamyz, 2022

Azyq-túlik beldeýiniń áleýeti nyǵaıyp keledi

55 ret kórsetildi

Qymbatshylyq qos búıirden qysyp turǵan kezde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý aıryqsha mańyzdy. El yrysyn eseleý úshin ne isteýimiz kerek? Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyl turǵyndarynyń eńsesin qalaı kóterýge bolady?

Aldymen Nur-Sultan qala­syn sapaly ári qoljetimdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin qurylǵan azyq-túlik beldeýiniń búgingi ahýaly týraly aıta ke­telik. Bul aýqymdy iske negi­zinen aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn óńirdiń 17 aýdany túgel jumyldyrylǵan. Qazir oblystaǵy 128 kásiporyn osy baǵytta jumys istep tur. Onyń 68-i et jáne sút ónimderin daıyn­dasa, 54-i un, kartop, kókónis, ósim­­dik maıyn óndirýde. Alty qus fa­b­rı­kasy taýyq eti jáne jumyrt­qa óndirýmen aınalysady. Daıyn ónimder astananyń 58 saýda ba­zary men 29 saýda úıinde tutyný­­shy­­larǵa usynylýda. Iri aýyl sha­­r­­ýa­­­shylyǵy ónimderin óndi­rý­­shi ujym­­dardyń óz saýda úıleri de bar.

Eń mańyzdysy, aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin óndirý­shilerdiń qarqynynyń kemi­meýi. Bul turǵydan alǵanda bıyl alǵashqy jarty­jyl­dyqta azdaǵan ósimniń bar ekenin aıta ketý kerek. Máselen, alǵashqy jartyjyldyqta 69,8 myń tonna sút jáne sút ónimderi óndirilse, bul kórsetkish 2021 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 0,6 paıyzǵa joǵary. 14,7 myń tonna et jáne et ónimderi daıyndalyp, bul oraıdaǵy ósim qarqyny 2,9 paıyzǵa molaıǵan. Sondaı-aq 130,5 mln dana jumyrtqa astanalyq tuty­nýshylarǵa jetkizilgen. Oı eleginen ótkizip qarasaq, negizgi azyq-túlik túrleriniń sál ǵana kóbeıgenin ańǵarýǵa bolady. Endigi másele naryq zańyna sáıkes básekelestiktiń básin arttyryp, molshylyqty eseleı tússe, qymbatshylyqtyń qadamyna tusaý bolar ma edi degen dáme.

О́ńirdegi aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jalpy kólemi 4,8 paıyzǵa kóbeıgeni kóńilge demeý. Bul aradaǵy ósim negizinen un óndirisiniń 1,6 ese kóbeıýi esebinen qamtamasyz etilip otyr. Oblys qazir áleýmettik mańyzy bar 19 azyq-túlik túriniń 15-in óndiredi. Bir qýanarlyǵy, óz qajet­­tiligin tolyq jaýyp qana qoı­maı, et jáne et ónimderin, sút jáne sút ónimderin eksportqa shy­ǵarady.

– Baǵany turaqtandyrý úshin ónim kólemin molaıtqan abzal, – deıdi oblystyq kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasy bas­shysynyń orynbasary Aleksandr Zagrebın, – sol kezde ǵana alys-jaqyn shetelderden tasymaldanatyn taýarlardyń ornyn otandyq ónimmen jaba alamyz.

Jabý kerek-aq. Sonda ǵana aýyldaǵy aǵaıynnyń búıiri shy­ǵatyny sózsiz. Aıtpaqshy, et jáne sút óndirý barysynda ónim kó­lemin ulǵaıtýǵa yqpal etetin ishki rezervtiń bar ekenin aıta ketken jón. Máselen, osydan bes jyl buryn ónim óndirýde uıymdasqan sharýashylyqtardyń úles salmaǵy az bolsa, qazir birte-birte kóbeıip keledi. Olarǵa memleket tarapynan sýbsıdııa túrinde qyrýar kómek kórsetilip, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa, mashına-traktor parkin jańǵyrtýǵa qamqorlyq jasalýda. Al el dastarqanyn tol­tyrýǵa jeke sharýalardyń da aıtarlyqtaı úlesi bar ekenin esten shyǵarmaǵan azbal. Solaı bola tura olar óz qotyrlaryn ózderi qasyp, áýpirimdep kúneltýde.

– Biz tek mal súmesimen ǵana kún kórip otyrmyz, – deıdi Zerendi aýdanynyń turǵyny Aıbek Bazar­baev, – «attylynyń janynda jaıaýdyń tańy aıyrylady» degendeı, búgingi tirshiliktiń tynysyn qarap otyryp, aýyl adamynyń ókpeleıtin jóni bar. Uıymdasqan sharýashylyqtar memlekettik qoldaýǵa ıe. Jaqsy, alsyn. Al birer bas qarasymen jalpy ónimdi kóbeıtýge hal-qaderinshe úles qosyp otyrǵan malsaq qaýym mun­daı qamqorlyqty nege kórmeıdi?!

Bizdiń paıymdaýymyzsha, má­sele durys qoıylyp otyr­ǵan syńaıly. Azyq-túlik mol­shylyǵyn jasaýǵa úlken uıym­dasqan sharýashylyq ta, jeke sharýa da óz úlesin qosyp otyr.

– Men mundaı usynysty únemi aıtyp júrmin, – deıdi ob­lystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Qasym Itqusov, – eger jeke sharýa memleket tarapynan mun­daı qamqorlyqty kóretin bolsa, táp-táýir qarjylyq turǵydan es jınap qalar edi. Aýqymy keń isti uıymdastyrýǵa bolady. Má­selen, aýyldyq okrýg ákimdigi arqyly kimniń qansha sút nemese et óndirgeni týraly aqparat jınalyp, sýbsıdııa osyndaı jol arqyly tólense, sol kezde tabysy az sharýalardyń da, tutastaı, alǵanda aýyldyń da ajary kirip, búıiri shyǵyp, ońalatyny daýsyz. Ekinshiden, aýyl ákiminiń de tabys qazanynyń qaqpaǵyn ustap otyrǵan soń bedeli arta túspek.

Bul jeke sharýanyń tirshi­ligi, al uıymdasqan sharýashy­lyqtardaǵy ahýal qandaı? О́ńirde mal basynyń kóbeıýi baıqalady. Barlyq menshik túrindegi sharýa­shylyq qazir 548,6 myń bas qara mal baǵyp otyr. 2021 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda, 233,3 myń basqa nemese 101,8 paıyzǵa kóbeıgen. Sońǵy jyl­dardaǵy qurǵaqshylyqtyń kesapatyn eskergen kezde táp-táýir kór­setkish. О́tken jyly qysyr mal ǵana emes, saýyn sıyrlar da pyshaqqa ilikken. Malsaq qaýym alǵashqy jartyjyldyqta tirideı salmaǵy 96,6 myń tonna bolatyn maldy qasaphanaǵa tapsyrdy. Bul oraıda birshama ósim bar. Et óndirýdiń basty talaby – mal azyǵynyń molshylyǵy. Uıym­dasqan sharýashylyqtar bolmasa jeke sharýanyń tabysqa kenele qoıýy kúmándi. О́ıtkeni olardyń qolynda malǵa juǵymdy qunarly jemshóp joq. Bar bol­ǵany shóp pen saban ǵana. Jem qazir qasqaldaqtyń qanyndaı tapshy. Ádette et baǵasy erte kók­temnen qara kúzge deıin túse qoı­maıdy. Sharýa qolyndaǵy birer tuıaǵyn tabıǵı jaıylymda jaıyp, ońaldyryp baryp, kúzde ǵana jumsaıdy. Mine, sol kezde saýda sórelerindegi et ónimderi molaıyp, birshama básekelestik týýy múmkin. Qazir óńirde bir mezgilde 36,5 myń bas mal bordaqylaýǵa qýaty tolyq jetetin 8 bordaqylaý alańy jumys istep tur. Osy arada jekemenshiktiń qolyndaǵy tóldi satyp alý mehanızmin jetildirip, aýyl adamdaryna qaraı kóbirek búırek burý kerek. Aıtalyq, sút jáne et ónimderin qansha ón­­dir­genimen, jeke sharýanyń kósegesi kógerip otyrmaǵany ras. Kooperatıv qurylyp, et jáne sút ónimderi bir jerge jınalǵanymen, yrysty molaıtýǵa aıanbaı úles qosyp jatqan, sol tórt túlik mal­dyń bar beınetine shydap kele jat­qan mal ıesin eshkimniń eskere bermeıtini túsiniksiz.

Ras, óńirde et óndiretin mal fermalary uıymdastyrylýda. Máselen, 2018-2020 jyldar ara­lyǵynda oblysta 23,3 myń bas etti qara mal satylyp alynyp, 402 ferma quryldy. Bıyl 104 et óndirý baǵytyndaǵy ferma qurý kózdelýde. Alǵashqy jar­tyjyldyqta 3,1 myń bas qara malǵa laıyqtalǵan 46 ferma uı­ym­dastyryldy. Qazirgi kúni taǵy da 7 fermany qurý qolǵa alynǵan. Alǵashqy bes jylda 700 etti baǵyttaǵy mal baǵylatyn fermasy qatarǵa qosylady degen jospar bar. Oıǵa alǵan sharýanyń barlyǵy ońynan ońǵarylsa, azyq-túlik beldeýindegi astanalyq tutynýshylardy ǵana emes, ózge óńirlerdi de sapaly et jáne sút ónimderimen qamtamasyz etýge múmkindik týar edi.

Etti jáne sútti mal tuqymyn asyldandyrý máselesi de óte ózekti. Onsyz malsaq qaýymnyń kósegesi kógermeıtini álmısaqtan belgili. Bul oraıda da talpynys bar. Ár jyl saıyn tabynǵa asyl tuqymdy etti úsh myńǵa jýyq buqa qosylýda. Sińire býdandastyrý arqyly birer jyldyń ishinde bar tabyn tolyq asyldanýy ábden múmkin. Aıtalyq, 2021 jyly jergilikti 53,6 myń bas mal tuqymy asyldandyryldy. Bul qoldaǵy barlyq maldyń 23,9 paıyzy. Bıyl bul oraıdaǵy kórsetkish 26,3 paıyzǵa jetkiziledi dep mejelenýde. Mine, osyndaı qarqynmen júrgizilse, talaı jyldan beri úzdiksiz kóterilip kele jatqan túıindi taqyryptyń tigisi jatqyzylýy ábden múmkin.

Sút ónimderin óńdeıtin kásioryndardy ónimmen qamta­masyz etý úshin 56 maman­dan­dyrylǵan taýarly sút fermasy jumys istep tur. Onda 14 myńnan astam sıyr saýylady. Uıymdasqan sharýashylyqtardan 100 myń tonnaǵa jýyq sút óndirilýde. Bul baǵytta da birqatar jaǵymdy jańalyq bar. Alysqa barmaı-aq 2021 jylǵy kórsetkishti saralaıtyn bolsaq, 2,3 myń sıyr saýatyn 19 taýarly sút fermasynyń uıymdastyrylǵanyn aıtýǵa bolady. Bıyl dál sondaı 11 ferma uıymdastyrylyp, olardyń árqaısysynda elýden myń basqa deıin sıyr saýylmaq.

Oblysta dál qazir iri kólemde qus etin jáne jumyrtqa óndiretin 4 qus fabrıkasy jumys istep tur, onyń ishinde Birjan sal aýda­nyndaǵy «Qazger qus» serik­testigin aıta ketýge bolady. Bul fabrıka jylyna 300 mln-ǵa jýyq jumyrtqa óndirýde. Arshaly aýdanyndaǵy «Ijevsk» óndiristik kooperatıvi de dál osyndaı kólemde ónimin tutynýshyǵa jet­kizýde. Al etti baǵyttaǵy jumys isteıtin Bulandy aýdanyndaǵy «Ma­kınsk qus fabrıkasy» serik­testigi jylyna 60 myń tonna qus etin óndirýde. О́nim kólemi ájep­táýir bes qus fabrıkasy da sapaly qus etin óndirýmen aınalysýda.

Taqyryptyń tuzdyǵyna qaıta aınalyp soǵaıyq. Eki jaqqa da tıimdi bolatyn dúnıe. Azyq-túlik mol­shylyǵyn jasaýǵa septe­sip jatqan jeke sharýaǵa qaraı­la­satyn bolsaq, olardyń da mal baǵýǵa degen yntasy artar edi. Eń bas­tysy, dál osy qadam arqyly aýyldyń tamyryna qan júgirtýge ábden bolady.

 

Aqmola oblysy

Sońǵy jańalyqtar

«Taza Kókjaılaý» aksııasy ótti

Ekologııa • Búgin, 19:11

Nobel ádebıet syılyǵyn Ennı Erno aldy

Ádebıet • Búgin, 17:38

Janar Aıtjan jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:38

Almatyda jer silkinisi tirkeldi

Oqıǵa • Búgin, 15:53

Rýbldi satyp alý 31%-ǵa ósti

Ekonomıka • Búgin, 15:23

Uqsas jańalyqtar