Aldymen Nur-Sultan qalasyn sapaly ári qoljetimdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin qurylǵan azyq-túlik beldeýiniń búgingi ahýaly týraly aıta ketelik. Bul aýqymdy iske negizinen aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn óńirdiń 17 aýdany túgel jumyldyrylǵan. Qazir oblystaǵy 128 kásiporyn osy baǵytta jumys istep tur. Onyń 68-i et jáne sút ónimderin daıyndasa, 54-i un, kartop, kókónis, ósimdik maıyn óndirýde. Alty qus fabrıkasy taýyq eti jáne jumyrtqa óndirýmen aınalysady. Daıyn ónimder astananyń 58 saýda bazary men 29 saýda úıinde tutynýshylarǵa usynylýda. Iri aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshi ujymdardyń óz saýda úıleri de bar.
Eń mańyzdysy, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerdiń qarqynynyń kemimeýi. Bul turǵydan alǵanda bıyl alǵashqy jartyjyldyqta azdaǵan ósimniń bar ekenin aıta ketý kerek. Máselen, alǵashqy jartyjyldyqta 69,8 myń tonna sút jáne sút ónimderi óndirilse, bul kórsetkish 2021 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 0,6 paıyzǵa joǵary. 14,7 myń tonna et jáne et ónimderi daıyndalyp, bul oraıdaǵy ósim qarqyny 2,9 paıyzǵa molaıǵan. Sondaı-aq 130,5 mln dana jumyrtqa astanalyq tutynýshylarǵa jetkizilgen. Oı eleginen ótkizip qarasaq, negizgi azyq-túlik túrleriniń sál ǵana kóbeıgenin ańǵarýǵa bolady. Endigi másele naryq zańyna sáıkes básekelestiktiń básin arttyryp, molshylyqty eseleı tússe, qymbatshylyqtyń qadamyna tusaý bolar ma edi degen dáme.
О́ńirdegi aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jalpy kólemi 4,8 paıyzǵa kóbeıgeni kóńilge demeý. Bul aradaǵy ósim negizinen un óndirisiniń 1,6 ese kóbeıýi esebinen qamtamasyz etilip otyr. Oblys qazir áleýmettik mańyzy bar 19 azyq-túlik túriniń 15-in óndiredi. Bir qýanarlyǵy, óz qajettiligin tolyq jaýyp qana qoımaı, et jáne et ónimderin, sút jáne sút ónimderin eksportqa shyǵarady.
– Baǵany turaqtandyrý úshin ónim kólemin molaıtqan abzal, – deıdi oblystyq kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasy basshysynyń orynbasary Aleksandr Zagrebın, – sol kezde ǵana alys-jaqyn shetelderden tasymaldanatyn taýarlardyń ornyn otandyq ónimmen jaba alamyz.
Jabý kerek-aq. Sonda ǵana aýyldaǵy aǵaıynnyń búıiri shyǵatyny sózsiz. Aıtpaqshy, et jáne sút óndirý barysynda ónim kólemin ulǵaıtýǵa yqpal etetin ishki rezervtiń bar ekenin aıta ketken jón. Máselen, osydan bes jyl buryn ónim óndirýde uıymdasqan sharýashylyqtardyń úles salmaǵy az bolsa, qazir birte-birte kóbeıip keledi. Olarǵa memleket tarapynan sýbsıdııa túrinde qyrýar kómek kórsetilip, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa, mashına-traktor parkin jańǵyrtýǵa qamqorlyq jasalýda. Al el dastarqanyn toltyrýǵa jeke sharýalardyń da aıtarlyqtaı úlesi bar ekenin esten shyǵarmaǵan azbal. Solaı bola tura olar óz qotyrlaryn ózderi qasyp, áýpirimdep kúneltýde.
– Biz tek mal súmesimen ǵana kún kórip otyrmyz, – deıdi Zerendi aýdanynyń turǵyny Aıbek Bazarbaev, – «attylynyń janynda jaıaýdyń tańy aıyrylady» degendeı, búgingi tirshiliktiń tynysyn qarap otyryp, aýyl adamynyń ókpeleıtin jóni bar. Uıymdasqan sharýashylyqtar memlekettik qoldaýǵa ıe. Jaqsy, alsyn. Al birer bas qarasymen jalpy ónimdi kóbeıtýge hal-qaderinshe úles qosyp otyrǵan malsaq qaýym mundaı qamqorlyqty nege kórmeıdi?!
Bizdiń paıymdaýymyzsha, másele durys qoıylyp otyrǵan syńaıly. Azyq-túlik molshylyǵyn jasaýǵa úlken uıymdasqan sharýashylyq ta, jeke sharýa da óz úlesin qosyp otyr.
– Men mundaı usynysty únemi aıtyp júrmin, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Qasym Itqusov, – eger jeke sharýa memleket tarapynan mundaı qamqorlyqty kóretin bolsa, táp-táýir qarjylyq turǵydan es jınap qalar edi. Aýqymy keń isti uıymdastyrýǵa bolady. Máselen, aýyldyq okrýg ákimdigi arqyly kimniń qansha sút nemese et óndirgeni týraly aqparat jınalyp, sýbsıdııa osyndaı jol arqyly tólense, sol kezde tabysy az sharýalardyń da, tutastaı, alǵanda aýyldyń da ajary kirip, búıiri shyǵyp, ońalatyny daýsyz. Ekinshiden, aýyl ákiminiń de tabys qazanynyń qaqpaǵyn ustap otyrǵan soń bedeli arta túspek.
Bul jeke sharýanyń tirshiligi, al uıymdasqan sharýashylyqtardaǵy ahýal qandaı? О́ńirde mal basynyń kóbeıýi baıqalady. Barlyq menshik túrindegi sharýashylyq qazir 548,6 myń bas qara mal baǵyp otyr. 2021 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda, 233,3 myń basqa nemese 101,8 paıyzǵa kóbeıgen. Sońǵy jyldardaǵy qurǵaqshylyqtyń kesapatyn eskergen kezde táp-táýir kórsetkish. О́tken jyly qysyr mal ǵana emes, saýyn sıyrlar da pyshaqqa ilikken. Malsaq qaýym alǵashqy jartyjyldyqta tirideı salmaǵy 96,6 myń tonna bolatyn maldy qasaphanaǵa tapsyrdy. Bul oraıda birshama ósim bar. Et óndirýdiń basty talaby – mal azyǵynyń molshylyǵy. Uıymdasqan sharýashylyqtar bolmasa jeke sharýanyń tabysqa kenele qoıýy kúmándi. О́ıtkeni olardyń qolynda malǵa juǵymdy qunarly jemshóp joq. Bar bolǵany shóp pen saban ǵana. Jem qazir qasqaldaqtyń qanyndaı tapshy. Ádette et baǵasy erte kóktemnen qara kúzge deıin túse qoımaıdy. Sharýa qolyndaǵy birer tuıaǵyn tabıǵı jaıylymda jaıyp, ońaldyryp baryp, kúzde ǵana jumsaıdy. Mine, sol kezde saýda sórelerindegi et ónimderi molaıyp, birshama básekelestik týýy múmkin. Qazir óńirde bir mezgilde 36,5 myń bas mal bordaqylaýǵa qýaty tolyq jetetin 8 bordaqylaý alańy jumys istep tur. Osy arada jekemenshiktiń qolyndaǵy tóldi satyp alý mehanızmin jetildirip, aýyl adamdaryna qaraı kóbirek búırek burý kerek. Aıtalyq, sút jáne et ónimderin qansha óndirgenimen, jeke sharýanyń kósegesi kógerip otyrmaǵany ras. Kooperatıv qurylyp, et jáne sút ónimderi bir jerge jınalǵanymen, yrysty molaıtýǵa aıanbaı úles qosyp jatqan, sol tórt túlik maldyń bar beınetine shydap kele jatqan mal ıesin eshkimniń eskere bermeıtini túsiniksiz.
Ras, óńirde et óndiretin mal fermalary uıymdastyrylýda. Máselen, 2018-2020 jyldar aralyǵynda oblysta 23,3 myń bas etti qara mal satylyp alynyp, 402 ferma quryldy. Bıyl 104 et óndirý baǵytyndaǵy ferma qurý kózdelýde. Alǵashqy jartyjyldyqta 3,1 myń bas qara malǵa laıyqtalǵan 46 ferma uıymdastyryldy. Qazirgi kúni taǵy da 7 fermany qurý qolǵa alynǵan. Alǵashqy bes jylda 700 etti baǵyttaǵy mal baǵylatyn fermasy qatarǵa qosylady degen jospar bar. Oıǵa alǵan sharýanyń barlyǵy ońynan ońǵarylsa, azyq-túlik beldeýindegi astanalyq tutynýshylardy ǵana emes, ózge óńirlerdi de sapaly et jáne sút ónimderimen qamtamasyz etýge múmkindik týar edi.
Etti jáne sútti mal tuqymyn asyldandyrý máselesi de óte ózekti. Onsyz malsaq qaýymnyń kósegesi kógermeıtini álmısaqtan belgili. Bul oraıda da talpynys bar. Ár jyl saıyn tabynǵa asyl tuqymdy etti úsh myńǵa jýyq buqa qosylýda. Sińire býdandastyrý arqyly birer jyldyń ishinde bar tabyn tolyq asyldanýy ábden múmkin. Aıtalyq, 2021 jyly jergilikti 53,6 myń bas mal tuqymy asyldandyryldy. Bul qoldaǵy barlyq maldyń 23,9 paıyzy. Bıyl bul oraıdaǵy kórsetkish 26,3 paıyzǵa jetkiziledi dep mejelenýde. Mine, osyndaı qarqynmen júrgizilse, talaı jyldan beri úzdiksiz kóterilip kele jatqan túıindi taqyryptyń tigisi jatqyzylýy ábden múmkin.
Sút ónimderin óńdeıtin kásioryndardy ónimmen qamtamasyz etý úshin 56 mamandandyrylǵan taýarly sút fermasy jumys istep tur. Onda 14 myńnan astam sıyr saýylady. Uıymdasqan sharýashylyqtardan 100 myń tonnaǵa jýyq sút óndirilýde. Bul baǵytta da birqatar jaǵymdy jańalyq bar. Alysqa barmaı-aq 2021 jylǵy kórsetkishti saralaıtyn bolsaq, 2,3 myń sıyr saýatyn 19 taýarly sút fermasynyń uıymdastyrylǵanyn aıtýǵa bolady. Bıyl dál sondaı 11 ferma uıymdastyrylyp, olardyń árqaısysynda elýden myń basqa deıin sıyr saýylmaq.
Oblysta dál qazir iri kólemde qus etin jáne jumyrtqa óndiretin 4 qus fabrıkasy jumys istep tur, onyń ishinde Birjan sal aýdanyndaǵy «Qazger qus» seriktestigin aıta ketýge bolady. Bul fabrıka jylyna 300 mln-ǵa jýyq jumyrtqa óndirýde. Arshaly aýdanyndaǵy «Ijevsk» óndiristik kooperatıvi de dál osyndaı kólemde ónimin tutynýshyǵa jetkizýde. Al etti baǵyttaǵy jumys isteıtin Bulandy aýdanyndaǵy «Makınsk qus fabrıkasy» seriktestigi jylyna 60 myń tonna qus etin óndirýde. О́nim kólemi ájeptáýir bes qus fabrıkasy da sapaly qus etin óndirýmen aınalysýda.
Taqyryptyń tuzdyǵyna qaıta aınalyp soǵaıyq. Eki jaqqa da tıimdi bolatyn dúnıe. Azyq-túlik molshylyǵyn jasaýǵa septesip jatqan jeke sharýaǵa qaraılasatyn bolsaq, olardyń da mal baǵýǵa degen yntasy artar edi. Eń bastysy, dál osy qadam arqyly aýyldyń tamyryna qan júgirtýge ábden bolady.
Aqmola oblysy
