Jolda
Qostanaıdan shyqqanda bastalǵan dý-dý áńgime orta joldan asqanda sap tyıylyp, sońy qalǵyp-múlgigen únsizdikke ulasty. Jol uzaq. Árkim óz oıymen áýre bolyp keledi. Men oısha Alashtyń aıaýlysy Smaǵul Sádýaqasuly shyǵarmasynyń keıipkeri Sársenbekpen syrlasyp kelemin.
– Osy kúni el ishinde bılerdiń kóbi bir jaqsy sózdi aıtsa, «Qunanbaıdyń Ybyraıy aıtqan eken» dep otyrady. О́zimizge kelsek, «Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı» dep otyramyz. Munyń sebebi ne? Sebebi bul adamdar halyq kóńilindegi kirshiksiz jandar. ...Birneshe júz jyldardan soń halyqtyń: «Ahmet kıem, qoldaı gór! Bir ózińe sıyndym» dep turmasyn kim bilsin? – deıdi Sársenbek.
Myna sózden keıin shyǵarmadaǵy Qabdeshtiń kúıin keship, «aldymnan altyn saraıdyń esigi ashylyp ketkendeı» boldy.
– Sáke-aý! Aıtqanyńyz aıdaı keldi ǵoı! Bizdiń qazirgi bılerimiz jurtqa arnaǵan jaqsy sózin «Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı» dep bastaıtyn bolyp júr, – deımin súıinshi suraǵandaı.
О́z boljamynyń júz jylǵa jetpeı aqıqatqa aınalǵanyn estigen Sársenbek tolqyp ketkendeı kórindi. Júzi ottaı janyp shabyttana sóılep ketti. Sózi ýaqyt jańǵyryqtaryna jutylyp baryp, talyp jetedi. Birin estisem, birin estimeı qalamyn.
Sársenbek manaǵydaı emes, sustanyp alǵan. Sóılegen saıyn tuqyrtyp, tulǵalanyp barady. Ar sotynyń minberinen tónip kelip, bir ýys qyp búrip tastardaı aıbarlanyp alǵan. Jan alqymǵa tirelip, tynysym tarylyp bara jatqan soń, jan dármen aqtala bastadym.
– Iá, dál aıttyńyz! Ahań – áýlıe adam ǵoı! Áýlıeligi sol, ol kisini oqyǵan saıyn óz basym janym tazaryp, bir jasap qalam. Sál bolsa da, pendelikten arylǵandaı bolam. Ahańdy túsinip oqyǵan adam tazarady, kákir-shúkir maıda minezden, usaqtyqtan, jasandy jaǵympazdyqtan arylady. Nıeti túzeledi. Elge adal qyzmet etýdi oılaıdy. Birte-birte bárimiz oqıtyn bolamyz...
Sársenbek aıap ketti-aý deımin, raıyn ózgertip, endi jibı sóıledi. Biraq ne aıtqanyn estı almadym. Oısha áńgimeni qasymda otyrǵan Ibrahım aqsaqaldyń telefon qońyraýy úzip jiberdi.
– Shubalańnyń burylysynan aýdan ákimi kútip alady, – dedi qarııa áldekimmen sóılesip bolǵan soń.
Burylysta
Aıtsa, aıtqandaı-aq, Torǵaıǵa jetpeı, Shubalańnyń mańynan sol jaqqa, Aqkólge qaraı burylatyn tusta aýdan ákimi Shota Ospanuly kútip tur eken.
– Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵy aıasynda memlekettik komıssııanyń josparyna engen barlyq is-sharalar búgingi tańda 90 paıyz oryndaldy. Qazir bizdiń aýdanda atqarylyp jatqan irili-usaqty jobalardyń bárin aımaq basshysy Arhımed Muhambetov tikeleı óz baqylaýyna alǵan. Bul jóninde oblys ákimdiginde jetisine bir ret arnaıy jıyn ótkizip, tıisti mekemeler men aýdandardan daıyndyq barysy týraly esep alyp otyrady. Bir-eki kúnde ótip ketetin dúnıe ǵoı dep oılaýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni bul toıdyń biz sııaqty shalǵaı aýdanǵa tıgizetin sharapaty mol bolaıyn dep tur. Máselen, toı qarsańynda osy óńirge jetispeı jatqan birneshe medısınalyq, áleýmettik nysandar iske qosylady. Endi qoldan kelgen dúnıeniń bárin jasap jatyrmyz. Bizdiń aýdannyń qoly qysqa, múmkindigi az ekenin bilesizder. Úlken kásiporyndar, iri kásipkerler joq. Sondyqtan, kóbine, memleketke, syrtta júrgen azamattardyń kómegine júginýge týra keledi. Osy óńirde týyp-ósken azamattardyń eshqaısysy aıanyp qalyp jatqan joq, qoldarynan kelgenshe demeý kórsetip jatyr. Al memleket qarjysyna josparlanǵan dúnıeniń bári ýaqytynda sheshimin tapty, – dedi aýdan ákimi.
Shota Sábıtbekulymen qoshtasyp, Aqkólge qaraı attanyp kettik. Shubalań – Qarasý avtokólik jolynyń bas jaǵy adam tanymastaı ózgerip, taqtaıdaı tegis trassaǵa aınalǵan. 12 shaqyrymǵa jeter-jetpes jolǵa asfalt tóselipti. Jol jóndeýshilerdiń aıtýynsha, toıǵa deıin taǵy 40 shaqyrym asfalttalady. Jumys munymen toqtap qalmaıdy, jóndeý jumystary toıdan keıin de jalǵasatyn bolady. Torǵaı ózeni arqyly ótetin uzyndyǵy 85 metrlik úlken kópir de kúrdeli jóndeýden ótip jatyr.
Qostanaıdan tańerteń shyqqan biz túndeletip Aqkóldi aınalyp ótip, Ahmet Baıtursynov aýylyna bir-aq toqtadyq.
Shalǵaı aýyldyń shyraıy kire bastady
Naǵashybaı esimdi qonaqjaı aǵamyzdyń úıine túnep shyǵyp, tańerteń aýyl aralaýǵa shyqtyq. Aqpanda bir kelgende typ-tıpyl bolyp jatqan tegis jerge birden birneshe nysan túsip, meshit, emhana, balalar alańqaıy men fýtbol alańy salynyp jatyr eken. At basyn aldymen emhanaǵa qaraı burdyq.
Aýylda medısınalyq pýnkt buǵan deıin de bolǵan. Biraq eski emdeý mekemesiniń ǵımaraty ábden tozyp, edeninen jel uryp, terezesi qysy-jazy bir ashylmaı turǵan. Sýyn da medbıke syrttan tasıtyn. Al ult ustazynyń 150 jyldyǵyna oraı, Ahańnyń kindik qany tamǵan mekende boı kótergen jańa ǵımarattyń sońǵy talapqa saı, ishinde qazirgi emdeý mekemesine qajettiń bári qamtylǵan, halyqqa qajet qundy dúnıe ekenin kórdik.
Emdeý mekemesin «Alıýmınqurylys» seriktestigi salyp jatyr. Brıgada basshysy Aıtjan Ábdimanovtyń aıtýynsha, qurylys jumystarynyń bastalǵanyna bir aıdan asypty.
– Tóbesi bitti. Fasadyn aıaqtadyq. Qazir ishki árleý jumystary júrip jatyr. Káriz qubyry kirip tur. Ortalyq sý qubyry tartyldy. Jylý kelip tur. Endi esiktiń aldyn abattandyrý ǵana qaldy. Aýlaǵa tósemtas tóseledi, 160 sharshy metri asfalttalady. Shamamen on shaqty kúnniń ishinde qurylys tolyq aıaqtalady. Ishinde aptekasy, akýsherdiń kabıneti, egý bólmesi, dárethana, vannasy bar. Bas-aıaǵy 11 bólme bolady. Kafelderdi japsyryp bolyp, qabyrǵasyn aıaqtadyq. Endi edendi bastap jatyrmyz. Qurylysshylardyń kóbi osy aýyldyń jigitteri. On shaqty adamdy jumyspen qamtydyq, – dedi Aıtjan Ábdimanov.
Medısınalyq pýnkttiń oń jaǵynda salynyp jatqan meshit qurylysynyń basynda Almaty, Taldyqorǵannan kelgen azamattar júr eken.
– Atamyz Ahańnyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda aýylda kóptegen ıgi ister bastalyp jatyr. Buryn-sońdy bolmaǵan feldsherlik ambýlatorııa boı kóterdi. Allanyń úıi meshit salý da kópten oıymyzda júretin. Osy aýyldyń 1980 jyly týǵan túlekteri jastary uıymdastyryp, ózderiniń kúshimen qabyrǵasyn qalap turǵyzyp ketti. Ahańnyń aýylynda osyndaı jaqsy bir is bastalyp jatyr degendi estip, Shymkent jaǵynan 4 jigit kelip, osy meshitti salyp beremiz, kúmbezin qoıyp beremiz dedi. Sebepti jaǵdaılarǵa baılanysty olar jumysynan shyǵa almaı qaldy. Sodan ol azamattar 1 jarym mln teńge qarjylaryn aýdaryp, qazir jumys istep jatqan jigitterdi jiberdi. Osy aýyldyń kúlli túlekteri qosylyp jasap jatyr. Aýyl turǵyndary da kómegin aıap qalyp jatqan joq. Kóp bolyp kóterip jatqan dúnıe ǵoı. Ahańnyń aýyly degennen keıin, bir tanymaıtyn jigitter aqsha aýdaryp jatyr. Pavlodarda bir múgedek kisi bar eken, 22 jyl baldaqpen júrdim deıdi. 9 jyl arbada otyr eken. «О́zim páter, kútýshi jaldap turam. Mynany estip, qazaq degen namysym shydatpaı 10 myń teńge jiberip otyrmyn. Ahańnyń arýaǵy qoldap, isterińizge bereke bersin!» dep habarlasty, – deıdi aýyl turǵyny Naǵashybaı aqsaqal.
Meshittiń sol jaǵyna taman úlken fýtbol alańy, odan árirek balalar alańqaıy salynyp jatyr. Fýtbol alańynyń aınalasy temir tormen qorshalǵan, qorshaýdyń túbinde jumsaq jasyl tósenish oralyp jatyr. Mundaǵy jumystardy Álimbaı Jaýlybaev degen kisi basqaryp júr eken. Sálem berip, jón surap edik «Osy aýylda týyp-óstik. Búginde elordada turyp jatyrmyz. Biz úlken bir merekeniń qarsańynda turmyz. Osyǵan oraı, elimizge kishkentaı bolsa da septigimiz tısin, kómegimiz bolsyn degen nıetpenen aýylǵa balalar oınaıtyn shaǵyn alań jasap jatyrmyz. Munyń materıaldarynyń bárin Nur-Sultan qalasynan ákeldik. Endi osyny jabdyqtap, iske qosyp, 6 qyrkúıek kúni atamyzǵa as berip, osy jerde balalarǵa tabys etpekpiz. Mynaý fýtbol alańyn da aıaqtap qaldyq. Búgin jasyl tósenishin tóseıik dep jatyrmyz, – dedi Álimbaı aǵa.
Ahmet aýylyna osydan bir jarym jyl buryn ortalyq sý qubyry tartylǵan. Búginde ár úıge aýyz sý kirip tur. Sary topyraqqa baqsha egip, qııar-qyzanaq ósirip otyrǵandar da kóp.
Ahańnyń aq kesenesi
Túske taman Sartúbektegi Ahmet Baıtursynulynyń mýzeı úıi men aq kesenesine keldik. Bıiktigi 7 metr, aýdany 16 sharshy metr bolatyn záýlim kesene alystan men mundalap kórinedi. Ahańnyń ákesi Baıtursyn men aǵasy Qalı jatqan qorymnyń aldyna Aqtaýdyń ulý tasynan qalanypty. Baıtursyn men Qalıdyń basyna mármárdan qulpytas qoıylyp, aq kesekpen qorshalypty. Tósemtas tóselgen.
Aqkól aýylynyń ákimi Balǵabaı Qalıev, osy iske eki aýyldyń azamattaryn jumyldyryp, keseneniń qurylysyn bastan-aıaq basqaryp júrgen Nurǵoja Ernazarov aǵaı da osynda eken. Arýaqtarǵa quran oqylyp, duǵa baǵyshtaldy.
– Osy eki aýyldyń men Ahmettiń urpaǵymyn degen azamattary 10 mln teńge qarjy jınap turǵyzǵan kesene bul. Buryn bul jerde Baıtursyn ata men Qalı atanyń qorymy turdy ǵoı. Sodan oblys ákimi kelip, 5 mln teńgege demeýshilik jasap qorshaýdy uzartty. Qazir Aqtóbede turyp jatqan Boran Opabekov degen azamat tas tósenishti berdi. Endi erteń Almatynyń mańaıyndaǵy Ahmet atamyz atylǵan jerden súıegin taba almasaq ta, topyraǵyn ákep osy kesenege qoıamyz, – dedi Balǵabaı Qalıev.
Ákimniń aıtýynsha, Sartúbektegi Ahmet Baıtursynulynyń mýzeı úıiniń qurylysy tamyzdyń 25-ine deıin aıaqtalady. Ishi kirgen adamǵa Ahańnyń balalyq shaǵy ótken eski zamandy elestetetindeı etip jabdyqtalyp, kóptegen eksponattar qoıylady. Ahańnyń mýzeı úıi qysta elektrmen jylytylatyn bolypty.
Sartúbek pen Ahmet aýylynda salynyp jatqan nysandardyń ashylý rásimi qyrkúıektiń basynda, toı ústinde ótedi.
Qostanaı oblysy,
Jangeldın aýdany
