Agrohımııa kesheniniń ahýaly: Sheteldik tyńaıtqyshqa qashanǵy táýeldi bolamyz?

Basqa da san alýan óndiris zatta­ryn óndirmeıtini sııaqty, Qazaqstan tyńaıt­qyshty da óndirmeıdi. Tek syrttan satyp alyp kúneltemiz. Biraq agrarlyq áleýetimiz birshama zor. Al sapaly tyńaıtqyshsyz ári dámdi, ári mol ónim alamyz deý qur áýreshilik. Bul másele Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń da nazarynan tys qalǵan joq. Prezıdent Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda dál osy máselege erekshe mán berip, agroónerkásip keshenin damytpaı azyq-túlik qaýipsizdigi týraly sóz qozǵaýdyń reti joq ekenin aıtqan edi.

«Biz ımporttyq tuqymǵa qatty táýel­dimiz. Úkimet tájirıbeli sharýashylyqtar baza­synda bastapqy tuqym sharýashylyǵyn damytýy kerek. Bıznestiń qurylǵylardy jańartýyna, sondaı-aq agroǵylymdy keshendi túrde yntalandyrýǵa kómektesken jón. О́nimdilik deńgeıi agrotehnologııany qanshalyqty saqtaǵanymyzǵa baılanysty bolmaq. Bizdiń elde fermerler qajetti tyńaıtqyshtyń tek tórtten bir bóligin ǵana qoldanady. Bul tyńaıtqyshtyń tym qym­battyǵyna baılanysty. Bizdiń tyńaıt­qyshtar naryǵy ımportqa jáne birneshe otandyq óndirýshige óte táýeldi. Sonymen qatar jýyrda júrgizilgen tekserý barysynda otandyq fermerler úshin baǵany ulǵaıtý faktileri anyqtaldy», dedi.

Prezıdenttiń aıtýynsha, «Qazfosfat» JShS tyńaıtqyshtyń aıtarlyqtaı kólemin KAZ Chemicals Trading House enshiles kompanııasyna satyp, atalǵan kompanııa 30 paıyzǵa deıin saýda marjasyn qosqan. Monopolııaǵa qarsy sharalar arqyly atalǵan jaǵdaı dereý túzelip, óndirýshi óziniń zańsyz tabysyn qaıtaryp jatyr. Jalpy, Qazaqstan jyl saıyn 600 myń tonnadan astam mıneraldy tyńaıtqysh ımporttaıdy, sonyń 80 paıyzy (500 myń tonna) Reseıden ákelinedi.

«Tyńaıtqysh tapshylyǵyna jáne onyń qymbatshylyǵyna jol bermes úshin Úkimet keshendi sharalar qabyldaýy kerek. Elimizde barlanǵan qorǵa ıe kalıı jáne fosforıt ken oryndary bar. Olar­dy ónerkásiptik damytýdy qolǵa alyp, otandyq tyńaıtqyshtar óndirisin jolǵa qoıý kerek. Áıtpese, tyńaıtqyshqa degen ımporttyq táýeldilikten shyǵa almaımyz», degen edi Memleket basshysy.

2022 jyldyń qańtar-sáýiri aralyǵynda elimizde 215,3 myń tonna tyńaıtqysh óndirilipti. О́ndiris kólemi byltyr da osy kólemde bolǵan. Sonyń 147,3 myń tonnasy – azotty tyńaıtqyshtar. Bul rette azotty tyńaıtqyshty óndirý 1 paıyzǵa tómendese, fosforly tyńaıtqysh óndirisi 1,4 paıyzǵa artqan. BUU-nyń azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵyna jaýapty dırektory Sıýı Dýnıýıdiń aıtýynsha, Ýkraınadaǵy jaǵdaı tyńaıtqysh óndirisinde de daǵdarys týdyryp jatyr. Buǵan deıin AQSh tapshylyqty boldyrmas úshin Reseıdiń tyńaıtqysh ımportyna salynǵan sanksııa kúshin joıǵan edi. Al Reseı bolsa óz kezeginde mıneraldy tyńaıtqyshtar eksportyna belgilengen shekteý kvotasyn 2022 jyldyń maýsymynan jeltoqsanyna deıin sozyp tastady. Osylaısha, Reseı áýeli ishki suranysty qanaǵattandyrýdy kózdep otyr.

«Qazaqstandyq hımııa ónerkásibi bıyl birinshi toqsanda azottyq tyńaıtqyshqa degen suranysty 63,7 paıyzǵa qanaǵat­tandyrdy (byltyr 50,9 paıyzǵa). О́ndiris­tiń qysqarýyna qaramastan bir jyl ishinde azotty tyńaıtqysh ımporty 41,9 paıyzǵa qysqardy. Resýrstardyń jalpy kólemindegi ımport úlesi 36,3 paıyzǵa tómendedi. Bul rette azotty tyńaıtqysh eksporty da 2 ese qysqaryp, bıyl qańtar-naýryzda 25,8 myń tonnany qurady. Ishki naryqta 151 myń tonna azotty tyńaıtqysh satyldy.

Al otandyq óndirýshiler fosforly tyńaıtqyshqa degen ishki suranysty tolyq ótep otyr, sektordaǵy ımport úlesi shamaly ǵana. Fosforly tyńaıtqysh eksportynyń kólemi ózgerissiz – 1,5 myń tonna deńgeıinde qaldy», delingen Energyprom málimetinde.

Bizdiń naryqta paıdalanylatyn tyńaıt­qyshtyń 80 paıyzy Reseıden keledi degendi joǵaryda aıttyq. 2020 jyly otandyq tyńaıtqysh naryǵy qury­lymynda ımporttyq jetkizýler ishki óndiristen 1,1 ese asyp tústi. Saýda balan­synyń saldosy teris mánge ıe bolyp, 119,2 myń tonnany qurady. Qazaqstan Reseıden bólek Izraıl, Norvegııa, Ýkraına, Ispanııa, Túrkııa, Nıderlandy elderinen tyńaıtqysh tasymaldaıdy. Sondaı-aq otandyq hımııa ónerkásibiniń ónimderin negizinen О́zbekstanǵa (39 paıyz), sosyn Aýǵanstan, Qyrǵyzstan, Tájik­stan, Qytaı, Serbııa, Túrikmenstan jáne Grýzııa elderine satady.

Taıaýda Indýstrııa jáne ınfraqury­lymdyq damý mınıstrliginde qazaqstandyq agrohımııa kesheni salasyn damytýǵa ar­nalǵan jıyn ótti. «Ashyq saǵat alańy» jobasy aıasynda uıymdastyrylǵan beıne­baılanys formatyndaǵy basqosýǵa vedomstvo basshylary men otandyq hımııa óner­kásibi salasyndaǵy kásiporyn ókilderi qa­tysty. Jıyndy vıse-mınıstr Marat Qara­baev ashyp, hımııa óner­kásibiniń el ekono­mıkasyndaǵy mańyz­dylyǵyn baıandady.

«Ulttyq ekonomıkanyń strategııalyq áleýetin nyǵaıtýda qaıta óńdeý isiniń jańa salalary eleýli ról atqarady. Osy rette búginde memleket tarapynan hımııa ónerkásibiniń qazirgi ahýaly men ondaǵy túıtkildi máselelerge jiti nazar aýdarylyp otyr. Memleket basshysy jýyrda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda tyńaıtqysh tapshylyǵy men onyń qunyn asyra baǵalaýdyń aldyn alý úshin keshendi sharalar qabyldaýdy júktegen bolatyn», dep atap ótti vıse-mınıstr.

Indýstrııalyq damý komıteti tóraǵasy­nyń orynbasary Turar Jolmaǵambetovtiń aıtýynsha, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar áleýetin hımııa ónerkásibin damytý jolynda paıdalaný qajet.

«Elimizdegi hımııa ónerkásibindegi basty baǵyttardyń biri – mıneraldyq-shıkizat resýrstary keshenin tıimdi paıdalaný jáne olardy qaıta óńdeý. Strategııalyq mańyzdy salany órkendetý úshin Taraz, Aty­raý jáne Pavlodar qalalarynda arnaıy ekonomıkalyq aı­maqtar qurylyp, otan­dyq hımııa óner­kásibin jańǵyrtý ju­mys­tary júıeli júrgizilýde. Basty maq­sat – elimizdiń kiris ákeletin salasy re­tindegi hımııa óner­kásibin damytý», deıdi ol.

Elimizde azottyq tyńaıtqyshty óndirý­men Mańǵystaý oblysynda ornalasqan «QazAzot» AQ aınalyssa, Jambyl obly­syndaǵy «Qazfosfat» JShS fosforly tyńaıtqyshtar óndirisin jolǵa qoıǵan. Mamandardyń aıtýynsha, tyńaıtqysh ım­por­tyna degen táýeldilikten arylyp, otandyq óndiristiń tútinin túzý ushyrý úshin – sýbsıdııalaýdyń jańa tetikterin iske qosý, ǵylymı bazany jetildirý, mu­naı-hımııa ónimderin ótkizý naryǵynyń aýqy­myn keńeıtý syndy máselelerdi sheshý qajet.