«Bul qalaıǵa» «Proton» dep kókti nusqaıdy qamyqqan eli. Iá, kókten sýy da «ý» bop jaýǵan zaman. Arqada qubylǵan túlki júrýshi edi. Arqasynda bir qyltanaq joq tyrdaı jalańash túlki júr.
Arqanyń quba belderiniń kez kelgen saıynan dalbańdap ushatyn bóktergi, quladyn taban astynan at úrkitetin bódene, tarǵaq, turymtaı, kúıkentaı, jaǵaltaı, qyrǵı Mahambettiń «eı, qyzǵysh qusy» deıtin qyzǵysh qus qaıda?
HIH ǵasyrda:
Eı, qyzǵysh qus, qyzǵysh qus
Seni kólden aıyrǵan
Lashyn qustyń tepkini
Meni elden aıyrǵan
Han Jáńgirdiń ekpini,
demeýshi me edi Mahambet?
HHI ǵasyrda qyzǵysh qusty kólden de, elden de aıyrǵan qaı tekpin men ekpin?
Jurt sán úshin ustaıtyn úki, jalpańdaǵan japalaq, Arqany ánge bólegen qańqyldaǵan sary-ala qaz, bir ózi kishigirim marqadaı bolatyn dýadaq kózden ǵaıyp zaman týǵan. Qarabaı degen qus buryn da sırek edi, qazir birjola joǵalǵan. Qudaı-aý, tań qylań bere sonaý kókke ilinip, ǵajaıyp án salǵan dala bulbuly boztorǵaı kórinbegen soń dala ıesi ólgendeı sulyq jatyr. Kóńil qulazıdy, bir óksik kep kókiregińdi basqan.
Qanatyn qomdap, qompań qaqqan qara qus, aqbas kúshigen, tazqara, ólekse ataýlyny kór-jerden izdep tabatyn saýysqandy kórip bala-shaǵa máz bolatyn. Urpaq týǵan dalanyń sulý tabıǵatyn kórip óssinshi deısiń-aý. Sol dalanyń uly, sol dalany qorǵaıtyn da, qasıetin aspandatatyn da sol ul bolsa eken degiń keledi. Eń bolmasa shyqylyqtaǵan torǵaı kórinbegen meńireý dala endigi urpaqty máńgúrt etpesine kim kepil.
Anaý Aǵybaı batyr basynan arǵy, sonaý Taıatqan-Shunaqtan ármen jerge biri qalmaqpen, biri oryspen soǵysqan batyrlardyń tas beıiti jatyr. Solardy biler menen basqa da eshkim qalmapty. Janyma nemeremmen taǵy bir-eki jasty alǵan edik. Árirektegi ıen dalada ótken shaqta sol dalaǵa syımaıtyndaı ondaǵan myń, álde kóp, álde az kıiktiń tabyny jatatyn. Laqtaryn basyp ketpeıin dep arasynan zorǵa ótýshi edik. Kóńil elegizip keledi. Bir kezde sol ıen daladan jalǵyz kıik qashty. Laǵy sońynda. «Kıik, kıik» dep nemerem máz. Al bizdiń kóńilimiz ulyp, jylap tur. Aıǵaı salyp, joqtaýdyń az-aq aldyndamyz.
Arqanyń tórindegi uzynnan júz shaqyrymǵa sozylǵan Taǵyly-Buǵyly taýlary jatyr. Bir saıynan jıyrma-otyz arqar úrkip shyqsa, taǵy bir jotasynan qyryq-elýi boı kórsetetin arqar tabyny, tasqa shyǵyp bizge qarap múıizin bilep turǵan aıbatty, sulý quljalary máńgilik bop kórinetin. Endi ol taýlardan arqardyń izin de kóre almaısyń. Kóldeneń jatqan Besshoqy, Aqerek, Tolaǵaı, Qyzyltaý, Qatpar, Alaıǵyr, Keregetas biz kórgen ań men qustan jurdaı.
– Bári «Ý» ǵoı, – deıdi el, jegen dámin, ishken sýyn kórsetip.
Arqany qýańshylyq basyp barady. Keshegi shalǵyny qara sannan keń keletin alqaptardyń shóbi tobyqqa jetpeıdi. Burqyrap jatqan bulaqtar tartylǵan. Jazdaı aǵyp jatatyn ózender sýalǵan, ne ábden lastanǵan.
Arqanyń tósi Qaraǵandy oblysyndaǵy jaǵdaı osy. Shyǵysyndaǵy Ertis-Pavlodar, Semeı, batysyndaǵy Aqtóbe aımaǵyndaǵy jaǵdaı neshik? Bári osyndaı keıipke ushyrasa ekonomıkany kótergenimiz de, «Jańa Qazaqstan» dep talpynǵanymyz da túkke turǵysyz bop qalmaı ma degen kúdik ishti jegideı jeıdi. Damyǵan elder osyndaı apatty kóriniske shydap otyra almasy anyq. Bizge ne boldy? Nege únsizbiz? Tabıǵat ózi kórsoqyr bolmasaq kózimizdi shuqyp kórsetip tur ǵoı.
Aýrýhana bitken siresken neshe qıly aýrýlar. Eńbektegen jas ta, eńkeıgen úlken de sonyń tabaldyryǵyn tozdyryp júr. «Men dáriger bop kelgende aýdan boıynda 17 adam «gıpertonık» bop tirkelgen edi, qazir myńdaǵan bop ketti» deıdi inim Raıymbek.
«Arqanyń jazy beıishteı», dep jyrlapty Shortanbaı jyraý.
Sary Arqa sarqyraǵan
sýyń qaıda,
Túnde shyq kúndiz
munar býyń qaıda,
Najaǵaı shatyr-shutyr
nóserletip
Kótergen kempirqosaq
týyń qaıda,
– dep jyrlaǵan eken Narmambet aqyn. Sulý Saryarqanyń keshegi biz kórgen kórinisi búginde tús kórgendeı jaǵdaı. Eı, qalamgerler, sulý óleń, mahabbat hıkaıasyn jazý aldaný, ermek. Sulý tabıǵattyń endigi surqy osy.
Kámel JÚNISTEGI,
jazýshy
