Qazaqstan • 14 Tamyz, 2022

Arqanyń arqary da aýyp ketken...

525 ret kórsetildi

Qaı zamanǵa tap keldik. Ań men qustan aıyrylǵan Saryarqa tirshilik ıesiniń dybysy estilmeıtin óli ólkege aınalyp bara jatyr. Osydan úsh jyl buryn Qarqaraly, onan ári Egindibulaq, Boqty jaqqa jol túsken edi, qansha zer salsaq ta qolbańdap ushqan bir qusty kóre almaı dal boldyq. Bul qalaı dep suraǵanymyzda sol jaqtyń bir azamaty ıyǵyn kóterip, «men qaıdan bileıin» degendi bildirgen. Endi, mine, Saryarqanyń saýyrly ólkesiniń biri Shet aýdany kórshi Aqtoǵaı, Jańaarqa aýdandarynyń biraz jerin aralap, «bul qalaıǵa» tap boldyq. Qazaqtyń Ulytaýynda da osyǵan jaqyn jaǵdaı.

«Bul qalaıǵa» «Proton» dep kókti nusqaıdy qamyqqan eli. Iá, kókten sýy da «ý» bop jaýǵan zaman. Arqada qubylǵan túlki júrýshi edi. Arqasynda bir qyltanaq joq tyrdaı jalańash túlki júr.

Arqanyń quba belderiniń kez kelgen saıynan dalbańdap ushatyn bóktergi, quladyn taban astynan at úrkitetin bódene, tarǵaq, turymtaı, kúıkentaı, jaǵaltaı, qyrǵı Mahambettiń «eı, qyzǵysh qusy» deıtin qyzǵysh qus qaıda?

HIH ǵasyrda:

Eı, qyzǵysh qus, qyzǵysh qus

Seni kólden aıyrǵan

Lashyn qustyń tepkini

Meni elden aıyrǵan

Han Jáńgirdiń ekpini,

demeýshi me edi Mahambet?

HHI ǵasyrda qyzǵysh qusty kólden de, elden de aıyrǵan qaı tekpin men ekpin?

Jurt sán úshin ustaıtyn úki, jalpańdaǵan japalaq, Arqany ánge bólegen qańqyldaǵan sary-ala qaz, bir ózi kishigirim marqadaı bolatyn dýadaq kózden ǵaıyp zaman týǵan. Qarabaı degen qus buryn da sırek edi, qazir birjola joǵalǵan. Qudaı-aý, tań qylań bere sonaý kókke ilinip, ǵajaıyp án salǵan dala bulbuly boztorǵaı kórinbegen soń dala ıesi ólgendeı sulyq jatyr. Kóńil qulazıdy, bir óksik kep kókiregińdi basqan.

Qanatyn qomdap, qompań qaqqan qara qus, aqbas kúshigen, tazqara, ólekse ataýlyny kór-jerden izdep tabatyn saýysqandy kórip bala-shaǵa máz bolatyn. Urpaq týǵan dalanyń sulý tabıǵatyn kórip óssinshi deısiń-aý. Sol dalanyń uly, sol dalany qorǵaıtyn da, qasıetin aspandatatyn da sol ul bolsa eken degiń keledi. Eń bolmasa shyqylyqtaǵan torǵaı kórinbegen meńireý dala endigi urpaqty máńgúrt etpesine kim kepil.

Anaý Aǵybaı batyr basynan arǵy, sonaý Taıatqan-Shunaqtan ármen jerge biri qalmaqpen, biri oryspen soǵysqan batyrlardyń tas beıiti jatyr. Solardy biler menen basqa da eshkim qalmapty. Janyma nemeremmen taǵy bir-eki jasty alǵan edik. Árirektegi ıen dalada ótken shaqta sol dalaǵa syımaıtyndaı ondaǵan myń, álde kóp, álde az kıiktiń tabyny jatatyn. Laqtaryn basyp ketpeıin dep arasynan zorǵa ótýshi edik. Kóńil elegizip keledi. Bir kezde sol ıen daladan jalǵyz kıik qashty. Laǵy sońynda. «Kıik, kıik» dep nemerem máz. Al bizdiń kóńilimiz ulyp, jylap tur. Aıǵaı salyp, joqtaýdyń az-aq aldyndamyz.

Arqanyń tórindegi uzynnan júz shaqy­rymǵa sozylǵan Taǵyly-Buǵyly taýlary jatyr. Bir sa­ıynan jıyrma-otyz arqar úrkip shyqsa, taǵy bir jotasynan qyryq-elýi boı kórsetetin arqar tabyny, tasqa shyǵyp bizge qarap múıizin bilep turǵan aıbatty, sulý quljalary máńgilik bop kórinetin. Endi ol taýlardan arqardyń izin de kóre almaısyń. Kóldeneń jatqan Besshoqy, Aqerek, Tolaǵaı, Qyzyltaý, Qatpar, Alaıǵyr, Keregetas biz kórgen ań men qustan jurdaı.

– Bári «Ý» ǵoı, – deıdi el, jegen dámin, ishken sýyn kórsetip.

Arqany qýańshylyq basyp barady. Keshegi shalǵyny qara sannan keń keletin alqaptardyń shóbi tobyqqa jetpeıdi. Bur­qy­rap jatqan bulaqtar tartylǵan. Jazdaı aǵyp jatatyn ózender sýalǵan, ne ábden lastanǵan.

Arqanyń tósi Qaraǵandy ob­lysyndaǵy jaǵdaı osy. Shyǵy­syndaǵy Ertis-Pavlodar, Semeı, batysyndaǵy Aqtóbe aımaǵyndaǵy jaǵdaı neshik? Bári osyndaı keıipke ushy­rasa ekonomıkany kótergenimiz de, «Jańa Qazaqstan» dep talpynǵanymyz da túkke turǵysyz bop qalmaı ma degen kúdik ishti jegideı jeıdi. Damyǵan elder osyndaı apatty kóriniske shydap otyra almasy anyq. Bizge ne boldy? Nege únsizbiz? Tabıǵat ózi kórsoqyr bolmasaq kózimizdi shuqyp kórsetip tur ǵoı.

Aýrýhana bitken siresken neshe qıly aýrýlar. Eńbektegen jas ta, eńkeıgen úlken de sonyń tabaldyryǵyn tozdyryp júr. «Men dáriger bop kelgende aýdan boıynda 17 adam «gıpertonık» bop tirkelgen edi, qazir myńdaǵan bop ketti» deıdi inim Raıymbek.

 «Arqanyń jazy beıishteı»,  dep jyrlapty Shortanbaı jyraý.

Sary Arqa sarqyraǵan

sýyń qaıda,

Túnde shyq kúndiz

munar býyń qaıda,

Najaǵaı shatyr-shutyr

nóserletip

Kótergen kempirqosaq

týyń qaıda,

– dep jyrlaǵan eken Narmambet aqyn. Sulý Saryarqanyń keshegi biz kórgen kórinisi búginde tús kór­gendeı jaǵdaı. Eı, qalamgerler, sulý óleń, mahabbat hıkaıasyn jazý aldaný, ermek. Sulý tabıǵattyń endigi surqy osy.

 

Kámel JÚNISTEGI,

jazýshy

Sońǵy jańalyqtar

Qosymshanyń kómegi eleýli

Qoǵam • Búgin, 23:07

Qazaq dıasporasynyń qaıratkeri

Tarıh • Búgin, 23:01

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Búgin, 22:59

Koreı teatrynyń torqaly toıy

Teatr • Búgin, 22:58

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Búgin, 22:56

EcoStudentKZ: Jastar judyryqtaı jumyldy

Ekologııa • Búgin, 22:52

Sheberler sherýi

О́ner • Búgin, 22:50

«Taza Kókjaılaý» aksııasy ótti

Ekologııa • Búgin, 19:11

Nobel ádebıet syılyǵyn Ennı Erno aldy

Ádebıet • Búgin, 17:38

Janar Aıtjan jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:38

Uqsas jańalyqtar