Baıron uıyǵy

Uly ýaıymshyl Shopengaýer solaı depti. Ýaıymshyl degen uǵym Shopengaýer «pessımızmimen» qanshalyqty úıleserin... «Ǵasyr derti» (mal du siècle) nemese «jannyń qajýy» (Sehnsucht), ásirese on segizinshi ǵasyr ádebıetinen bastap jıyrmasynshy ǵasyrdyń alǵashqy kezeńine deıin, qazaqta Abaı, Maǵjanǵa deıin jetti. Biz Baıron jaıly aıtqanda birden onyń «Ǵalamdyq sheri» (Mırovaıa skorb) oıymyzǵa keledi. Getege bul kúı tańsyq emes edi, onyń ústine, sonyń keıingi ǵasyrlardaǵy qaınar bastaýynda ózi turdy, «Jas Verterdiń jan azaby» turdy. Gete Baırondy súıgende osy qaıǵysymen, qusasymen súıdi. Onyń jalǵyzdyǵyn súıdi.

Baıron Geteden ádebıettegi áke júregin – óziniń qamqorshysyn kórdi. Nemis halqynyń uly perzenti Baı­ronnyń eýropadaǵy bas oqyrmany boldy. Iá, ekeýara hat jazysqan uly aqyndar birin-biri baıqaýsyzda bir árpin de qaldyryp ketpeı, sondaı yjdaǵatpen, yntyzarlyqpen, mahabbatpen oqyǵanyn ózara jazysqan hattarynan da, bir-birine arnaǵan shyǵarmalarynan da anyq ańǵaramyz.

Aıaqtaı almaıtyn shyǵarmany bas­tamaý kerek dep sanaıtyn Gete, óziniń «Faýstyn» ǵumyr boıy jazdy, al osy «Faýstyń» aıaqtalýyna Baıronnyń ólimi sebepker bolǵanyn ádebıetshiler aıtyp júr. Evforıon beınesi, jaı túsip ólgen jas júrek – dáýiri óltirgen aqyn. «Qubyjyqpen kúresýshi árbir kisi bir nárseden saq bolsa kerek: óziniń sol qubyjyqqa aınalyp ketýinen». Dáýir Baırondy óltirdi, al Baıron óz dáýirin týdyrdy. Máńgi ólmes oıdyń dáýirin.

Gete «Baıronǵa barlyq jer tar­lyq etti, óziniń sheksiz erkindigine qaramas­tan, ol ózin bu dúnıede túrmedegi adam­daı sezindi» deıdi. «Molasyndaı baq­synyń, jalǵyz qaldym tap shynym» deýshi me edi Abaı, «Sum ómir abaqty ǵoı sanalyǵa» deýshi me edi Maǵjan.

Onyń árdaıym bir jaqqa ketkisi keletin. Basy aýǵan tusqa bezip ketkisi keletin. Bárin tastap. Bárinen jeringen. Bárinen sharshaǵan. Jarty Eýropany sharlap keldi, «Chaıld Garoldti» jazdy. Shveısarııaǵa baryp turdy, «Manfredti» jazdy. Grekııaǵa bet aldy. Saparynyń aldynda Getege hat jazdy. Sol saparǵa shaqyrǵan bolýy múmkin, sebebi Geteniń sol hattan keıin jazǵan óleńi qart aqynnyń qaǵilez jigitteı jas aqynnyń qasyna erip júre almaýynan týǵan ókinishti bildiretindeı:

Ońtústikten asyǵady bir habar,

Aınalamdy jaryq etip,

tamyljyp.

Dos qalaýyn, dos kóńilin kim tabar,

Jan – yntyzar, tán – ynjyq.

Bir aýyz sóz taba alam ba laıyq,

Danyshpanǵa, ózi-ózimen alysqan,

Ǵasyr júgin arqalaǵan muńaıyp,

Júregimen, bilegimen qarysqan...

Baıron sol sapardan oralǵan joq. Soǵysqa kirdi. О́kpesin sýyqqa aldyryp, óldi. Otyz segiz jasynda.

* * *

Otyz segiz jasynda Pýshkın de óldi... Baırondy essiz súıgen Pýshkın. Onyń qazasyn estigende shirkeýge baryp, meziret qylyp, rýhyna minájat etken Pýshkın. Qap taýynyń baýraıynda, Qara teńizdiń jaǵasynda, Elena Raevskaıanyń úıinde, jıyrma bes jastaǵy Pýshkın Baıron óleńderin alǵash ret estidi. Oqyp berdi oǵan. Ony oı qurdymy juta bastady. «Bezdna myslı» deıdi.

Ádebıet dúnıesi paradokstardan turady ǵoı. Kezinde Muhtar Áýezov «...Maǵjandy súıemin. Evropalyǵyn, jarqyraǵan, áshekeıin súıemin» dese, Pýshkın Eýropa aqynynyń – Baıronnyń shyǵysshyldyǵyn súıdi. Jalpy, Batys­tyń eń uly aqyndarynyń kóbi Shyǵysqa umtylǵan. Gete de.

Baıronnyń áserimen birneshe shyǵar­malaryn jazdy, sol «Onegın», «Kavkaz tutqyny», «Baqshasaraı fontany», «Syǵandar»...

«Ol tunjyraǵan ári bárinen kóńili qalǵan qalypta, qaıta oralmas qýa­nyshtar jaıly, jastyqtyń semgen gúli jaıly sóz aıtqan óz jurtyndaǵy alǵash­qy aqyn edi. Onyń ústine, adamnyń bas súıegi bederlengen qara saqına taqty. Ol ómir súrgen tusta osynyń bári tańsyq edi. Boıjetkender ony qulaı súıdi» deıdi Pýshkın.

Rasynda, Baıron búkil Eýropa ómi­riniń árbir sáti men árbir sózin qalt jibermeı baqylaǵan alǵashqy aqyn edi. Eýropaǵa patshalardyń ómir salty men rysarlardyń júris-turysy emes, aqynnyń ómiri qyzyq bolatyn. Baıronnyń qandaı kıim kıgeni, qandaı as ishkeni, kúnin qalaı ótkizgeni, bári-bári jurttyń nazary men aýzynda edi. Onyń úıiniń mańynda adamdar tyǵylyp jatyp, syǵalap qaraıtyn, bir tańǵajaıyp sátti jiberip alǵysy kelmeıtin. Keıin qundylyqtar ózgerdi, ásirese bizdiń ǵasyrda. Adamdarǵa oı men sezimdi týdyrýshy emes, sony qaıtalaýshylar, oryndap berýshiler, elikteýshilerdiń ómiri qyzyq bola bastady. Bizdiń ǵasyrǵa mazmun emes forma kóbirek mańyzdy. Oı emes, túr qyzyq. Kimniń dıdary tanymal – sol áýlıe, sol danyshpan. Já...

Pýshkınniń Baıronnan uzaq ómir súrgisi kelmegen sekildi. Kárilikten, aýrý­dan, kezdeısoqtyqtan ólgisi kelmegen sekildi. Dantespen dýeli, aqyrǵy aıqasy, alǵashqy emes – jıyrma birinshi dýeli edi. Otyz segiz jasynda.

* * *

Pýshkınniń Baıronǵa degen ystyq kóńili keıin sýyna bastaǵandaı.

«Iа perejıl svoı jelanıa, Iа razlıýbıl svoı mechty» dep ózi jyrlaǵandaı, Baıronnan emes, ómirden, qoǵamnan sýynǵan sekildi. Onyń ústine Baıronǵa elikteıdi, ekinshi Baıron degen aıyp­taýlardyń da daýysy anyǵyraq shyǵa bastady. Pýshkın mahabbaty úshin aqtalǵan joq. Al Lermontov...

Lermontov tym jas edi. Baıronmen atalas týystyǵy, jan-júreginiń jaqyn­dyǵy, zamannyń birligi, bári-bári áser etti. Ol Baırondy túpnusqadan oqý úshin aǵylshyn tilin úırendi. О́zin Baıron áleminen izdedi. Alyp Baı­rondy qushaqtaǵysy keldi. Árıne, shyǵarmashylyq jolynyń alǵashqy kezeńderinde.

Net, ıa ne Baıron, ıa drýgoı,

Eshıo nevedomyı ızbrannık,

Kak on, gonımyı mırom strannık,

No tolko s rýsskoıý dýshoı.

Iа ranshe nachal, konchý rane...

Osy óleńdi on segiz jasynda jazǵan eken. «Men Baıronnan erte bastadym, erte aıaqtaımyn» deıdi. О́leńdi ǵana emes, ómirdi de. Jıyrma jeti jasynda...

* * *

Abaı poezııasynyń tili – bárimizdiń sheberhanamyz. Ár sózdi Abaı tezine bir salyp alýǵa umtylamyz. Ár se­zimniń Abaı sheberhanasynda boıaýyn qalyńdatyp alarymyz da anyq. Ár oıdy Abaı oıynyń kórigine salamyz. Sonda árdaıym Abaı tilindegi «qara kóńil», «qarańǵy kóńil» degen uǵymdar oılandyrmaı qoımaıtyn. Qara kóńilińizdi «zlovrednyı», «nechestnyı» dep aýdaryp júr sózdik. Bizdiń kelispeıtinimiz basy ashyq nárse. Abaıdyń «qara kóńilin» «qara nıet» degen uǵymǵa qalaı alyp baramyz. Bul qam kóńil de emes. Qalǵan kóńil de emes. О́ıtpegende, Abaı «qam kóńilim oıansyn» nemese «jarq etpes qalǵan kóńil» dep, qazaqtyń tilindegi jatyq uǵymdardy jaıynan qoldanar da edi. Biraq Abaı dál «qara kóńil» uǵymyn «oıansyn», «jarq etý» degen onyń mánin ashýshy sózdermen qatar qoldanyp otyr. Qazaq qalypty jaǵdaıda qoldanbaıtyn qara kóńil uǵymynyń qaınar bastaýy qaıda?

Ony Abaıdyń Lermontovtan aýdar­ǵan Baıron óleńinen kóremiz:

Kóńilim meniń qarańǵy.

Bol, bol, aqyn!

Altyndy dombyrańmen kelshi jaqyn.

Ishek boılap on saýsaq jorǵalasa,

Beıistiń úni shyǵar qońyr salqyn.

Eger sorym túbimen áketpese,

Kerek qoı kóńildi úmit tebirentpese.

Qatyp qalǵan kózimde

bir tamshy jas,

Tógilmeı me, boı jylyp, ol da erise?!

Abaı eki shýmaǵyn tárjimalaǵan osy óleń Lermontovta bylaısha sóıleıdi:

Dýsha moıa mrachna.

Skoreı, peves, skoreı!

Vot arfa zolotaıa:

Pýskaı persty tvoı,

promchavshısıa po neı,

Probýdıat v strýnah zvýkı raıa.

I eslı ne navek nadejdy rok ýnes,

Onı v grýdı moeı prosnýtsıa,

I eslı est v ochah zastyvshıh

kaplıa slez –

Onı rastaıýt ı prolıýtsıa.

Abaı men Lermontovta Baıron óleńi bir tilde – óleń tilinde ózgerissiz, mólt etip túse qalǵanyn baıqaımyz. Abaıdaǵy «kóńilim meniń qarańǵy» tirkesi Lermontovta «Dýsha moıa mrachna», al Baıron túpnusqasynda «My soul is dark» delinedi. «My soul is dark» – «Moıa dýsha temna».

Injildegi bir áńgimeniń jelisinde jazylǵan deıtin bul óleń, Saýl patsha­nyń bala Dáýitti (paıǵambar) shaqyrtyp, arfamen án aıtqyzyp, qudaı tastap ketken qý janyn emdemekke umtylýyn baıan qylady. Túnek basqan, túlen túrtken, táýbasynan jazǵan jannyń azaby.

Jer betinen tynyshtyq, qoǵamynan jubanysh, adamynan aldanysh tappaǵan aqynnyń, grek mıfologııasyndaǵy jalǵan qudaılardan janyna saıa izdegen aqynnyń bul «qarańǵy, qara kóńili» nege Lermontovqa úılesti, Abaıǵa jaqty?

Abaı osy «qarańǵy, qara kóńildi» keıin «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» óleńinde, «О́zgege, kóńilim, toıarsyń» óleńinde de qoldanady. Biraq basqa maǵynada, bir jaryq sáýle – qudaı nuryn, mahabbat nuryn, ádilet nuryn izdegen jannyń jantalasy máninde alyp otyrǵanyn ańǵaramyz. Sonymen qatar «О́zgege kóńilim toıarsyń» óleńiniń alǵashqy joldary biz mysal etip otyrǵan óleńniń qazaqy, erkin, Abaıǵa tán baıany ekenin baıqaý qıyn emes.

О́zgege kóńilim toıarsyń,

О́leńdi qaıtip qoıarsyń?

Ony aıtqanda tolǵanyp,

Ishtegi dertti joıarsyń.

Saıra da zarla, qyzyl til,

Qara kóńilim oıansyn.

Jylasyn, kózden jas aqsyn,

Omyraýym boıalsyn.

Qara basqan, qańǵyǵan,

Has nadan neni uǵa alsyn?

Mine, dál osy joldardan Abaıǵa jaqpaǵan, Abaı jerigen «qara kóńildiń» túpki maǵynasy da shyǵa keledi: «qara basqan, qańǵyǵan». Abaı «qara kóńil­di» joǵaryda aıtqanymyzdaı ózge óleń­derinde ózine beıimdeıdi. Jańa konseptýaldy túsinik týdyrady.

Arfa shertken bala Dáýittiń ornyna «saıraýshy da zarlaýshy qyzyl til» shyǵady, qara basqan emes, qalǵýly qara kóńildiń oıanýy, sýyný, qataıýdan qatyp qalǵan jas emes, jasampaz, keý­deńdi kórkem sezimge boıaýshy, boıdy balqytýshy, ishti bosatýshy jastyń jyry – qazaqqa jaqyn.

Sóz bar jerde uǵym bar. Osy «qara kóńildiń» ózgeshe bir nusqasyn Máýlana Ataıdyń ǵazaldarynan kezdestiremiz. Sonyń birinde:

«Lalá uhshatsa ózin

rýhsaryńa máǵzýr tut,

Iazyda óz bashıǵa qubqan dýr

ol kóńli qara»

deıdi. О́ziniń jamalyn saǵan uqsatqan lala gúline keshirim ber, óz-ózine tań bolǵan ol kóńili qara. Mundaǵy «kóńili qara» uǵymy «qara kóńildiń» aýylynan taǵy da shalǵaıda jatyr. Bul «júziqara» uǵymyna qońsy qonsa kerek.

* * *

Muqaǵalıdiń «Kúndeliginen» «Qa­zirgi jastardyń qaısysy Pýshkınniń «Evgenıı Onegınin» nemese Baıronnyń «Chaıld Garoldin» oqyp basyn qaty­rady. Ondaılar zorǵa tabylar. Ler­mon­tovtyń «Shaıtanyn» aıaǵyna deıin oqyp shyǵýǵa olardyń shydamy jeter-jetpesine kúmándanamyn» degen joldardy oqımyz.

Aqynnyń osy sózinen úsh poemany erekshe kórgenin ári ony bıik poezııa sanatyna qosqanyn baıqaımyz. Eń qyzyǵy, «Evgenıı Onegın» men «Shaıtan» poemalary Baıronnyń asa yqpaldy áserimen jazylǵan týyndylar edi. Pýshkınniń ózi Onegındi «Garold shekpenin kıgen máskeýlik» deıdi. Al «Shaıtandy» Lermontovtyń Baıronnyń «Qabyl» («Kaın») poemasyndaǵy ibilistiń obrazynan alǵany az jazylyp júrgen joq.

Muńsyz Qudaıdyń jazasyn Abaı óz tárjimasynda «órshildikpen laǵ­netke dýshar bolǵan», «anturǵandyq qyly­ǵyn esh qoımaǵan», «tórde jalǵyz otyrmaqqa» umtylǵan, «qarǵys alǵan keýdesinen» mahabbat pen senim kıesi ushyp ketken, «Allasyz dos tappaǵan» «Muńly shaıtannyń» nazasy arqyly beredi. Úmitsiz tákapparlyqtyń úreıli jalǵyzdyǵyn sezinemiz.

Muńly shaıtan –

qudaıdyń qýǵan jany,

Kúnáli jer kez kelip bir ushqany.

О́tken jaqsy dáýreni oıynda onyń,

Sondaǵy ne kórgeni, ne qylǵany.

Ol kúnde nurly beıish ishinde eken,

О́zi de perishteler túsinde eken...

Biraq biz Muqaǵalıdiń jyrlarynan tar dúnıeni tárk eter tákapparlyqty da, aspanǵa salmaq salar astamshylyqty da, dúrdarazdyń bárin dýelge tartar dúleı dolylyqty da, nalaly kóńil, nazaly jandy da kórmeımiz. Kerisinshe, jonylǵan saıyn jarqyraı túsetin asyl tastaı jany jaralanǵan sa­ıyn jaqsylyq pen izgilik, kisilik pen keńdiktiń sáý­lesin tóger meıirimdi, mahabbatty, adamsúıgishtikti, gýmanızmdi kóremiz. Ras, aqynnyń «Kúndeligindegi» keıý men ómirindegi «órtengen júrek» arqyly biz ataǵan úsh aqynnyń ómirimen parallelder júrgizýge de bolar edi, biraq bul syrtqy pishinderiniń uqsas­tyqtary boıynsha kitaptardy qatar qoıý sekildi áreket qana bolmaqshy.

Aqynnyń ózi kózi tirisinde osyndaı bir salystyrýlardy basynan ótkerse kerek, óıtpegende:

Qalqam,

Men Lermontov, Pýshkın de emen,

Esenınmin demedim eshkimge men,

Qazaqtyń qara óleńi – qudiretim,

Onda bir sumdyq syr bar

estilmegen,

– dep jyrlar ma edi.

Baıron romantızmi, qaıǵyly, kúńgirt romantızm, onyń ómir saltyndaǵy ózimshil jalǵyzdyq, órekpigen albyrt­tyq, bas qańǵyrtý, baz keshý, aqsúıektikke ańsar, sán-saltanat, dúnıe kezý, bári-bári Muqaǵalıǵa alǵashqy sebepter emes, aqyrǵy saldarlar bolyp kóringenin baıqaýǵa bolady. Pýshkın tilimen aıtqanda «Lord Baıron prıhotıý ýdachnoı, Oblek v ýnylyı romantızm, I beznadejnyı egoızm» Muqaǵalı úshin «Ne taptyq arzan qurmetten» degen oıdyń sheńberinde qalǵandaı. Ol Baırondy, onyń asqaq poezııasynyń rýhyn osynyń bárinen arshyp, arashalap alyp, alǵashqy sebepter arqyly súıgenge uqsaıdy. Máselen, bir óleń, bir ıdeıa, bir taqyryp eki aqynda eki bólek óriledi. Baıron «Bala bolǵym keledi bir baılaýsyz» dese, Muqaǵalı «Sábı bolǵym keledi... jańa týǵan» deıdi.

Baıron balalyqqa nege

umtylady?

Hochý ıa byt rebenkom volnym

Isnova jıt v rodnyh gorah...

Baıronnyń osy óleńinde balalyqtyń bir baqytty sáti úshin taǵdyrdyń jomarttyǵyn: ǵasyrlarǵa keter dańq pen daqpyrtty qaıtarǵysy keledi, myna dúnıeni ózi úshin jaralmaǵan, júrek jalǵyzdyǵynan basqa eshteńe bere almaǵan qubylys retinde kóredi, adamdar qaýymynan aýlaq ketýge asyǵady, jekkórý men jıirkený, jalǵan jubanysh pen aldamshy armandar qajytqan aqyn jany alys qalǵan balalyq jaǵalaýyn, balalyq taýlaryn ańsaıdy.

... O! Iа ne star! No mır, bessporno,

Byl sotvoren ne dlıa menıa!..

Osyny jazyp otyrǵanda Baıron bar-joǵy jıyrma jasta edi. Oılańyzshy, jıyrma jastaǵy jigittiń jan azaby, jaradar sezimi, jaryqshaq kóńili odan keıingi tutas qos ǵasyr aqyndaryn sergeldeńge salyp qoıǵanyn. Baırondy óz kemshilikterinen boı tasalaǵysy, oı jasyrǵysy kelgen jan retinde kórsetý bar. Onyń tabıǵatynan týabitti tolyqtyqqa beıimdigi, bir aıaǵyn syltyp basýy, boıynyń alasalyǵy, taǵy­syn taǵylardan aqyn azaptandy deý ádilettilik pe? Onyń asqaq jany altyn emes, temir torda – tán torynda qamalǵan qustaı alasurdy deýge de ishteı qarsymyz. Baırondy sol qalpynda-aq bári súıgen: zamany da, adamy da, arýy da, aqyny da, patshasy da, basqasy da. Ol zaman oı kýltiniń, júrek kýltiniń zamany edi ǵoı.

Muqaǵalıdiń «Sábı bolǵym keledi» óleńinde kóńterideı qatqan kókirekti de qars aıyrar bir oı bar, sol oıda – Muqaǵalıdiń jany tur:

«Sábı bolǵym keledi,

sábı bolǵym,

Sábıi joq Ananyń qushaǵynda»...

Muqaǵalıdiń muqym dúnıeden izdegen mahabbaty, meıirimi, izgiligi osynda. «Seriksiz be ediń, qurbyjannan» «Sábıi joq Anaǵa» deıingi azapty kúıden adam kúızelisin ǵana emes, zaman kúızelisin sezinesiń. Onda ne tur? Bári tur: ótkeni búrkemelengen halyq, bolashaǵy bulyńǵyr halyq, tárk etilgen danyshpandyq, alastalǵan oı, adasqan mahabbat, óz perzentin ózi álpeshteı almaıtyn ult, dossyz zaman, syrlassyz kezeń...

Biraq bir senim bar. Uly senim. Uly úmit. Olardyń bári – úmittiń perzentteri edi. Ult janynyń tarıhyn qaıta jazatyn uly aqyn týaryna degen senim men úmit. Zamandar óledi. Adamdar óledi. О́leń ólmeıdi, óleń ólmese – ulttyń jany da ólmeıdi:

О́ldi aqyndar...

Aqyndar týar taǵy,

Talaı-talaı urpaqty qýantady.

Qaza bolar ǵasyrlar, zamandar da,

Adamdarǵa jyrymen tumar taǵyp,

Tiri Baıron, Pýshkınder

 turar taǵy!