О́ner • 14 Tamyz, 2022

«Aıqaıdyń» astary

43 ret kórsetildi

Bul kartına ónersúıer qaýymǵa alǵash ret 1893 jyldyń jeltoqsanynda Berlınde ótken kórmede tanystyryldy. Árıne, kórermen «Aıqaıdy» túsingen joq, tipti shoshydy. Mýnk shyǵarmashylyǵy synǵa ushyrap, ashýǵa býlyqqan halyqty toqtatý úshin galereıa basshysy polısııa shaqyrýǵa májbúr bolǵan desedi. Sonda bári jap-jas jigittiń osynshama qorqynyshty sýretter jazatynyn qabyldaı almady. Edvard Mýnktyń bul «birtúrli» shyǵarmasy ekspressıonızm baǵytyna jasalǵan alǵashqy qadam ekenin de bilgen joq.

«Aıqaı» kartınasynyń qalaı týǵany týraly túrli derek aıtylady. Ańyz da az emes. Máselen, ensıklopedııalyq kitaptardyń kóbinde: «Edvard Mýnk serýendep júrip «perlamýtr tústi» bulttardy kórip, qubylysty qaǵazǵa túsiredi» dep jazylǵan. Nıý-Brýnsvıktegi  Rýtgersk ýnıversıteti ǵalymdary osy boljamdy zerttep, sýretshige shabyt ákelgen qubylys 100 jylda bir bolady degen qorytyndyǵa keledi. Al Mýnk kúndeliginde: «Men serýendep júrip, qandy qyzyl bulttar men aspandaǵy órtti kórdim. Sol kúni qatty sharshaǵan edim, sharbaqqa súıengen kúıi qoıý qara ford pen qala ústindegi qubylysqa sileıip qarap tura berdim. Dostarym áldeqashan uzap ketken bolatyn. Tabıǵat-ananyń aıqaıynan denem túrshigip, janymdy qorqynysh bılep aldy», deıdi.

Ǵalymdar 1890 jyldary Norvegııa aspanynda shynynda da «perlamýtr tústi» bulttar bolǵanyna dálelder tapqan. Shamamen, osy ýaqytta Mýnk ataqty kartınasynyń 4 nusqasynyń birin salyp bitirgen edi. Keı zertteýshiler sýretshi kartınadaǵy keıipker arqyly óz qorqynyshyn emes, kerisinshe, tabıǵat aıqaıyna kóńil bólmeıtin adamzatty beınelegen degen boljam aıtady. Iаǵnı aıqaılaǵan adam emes, aspan. Adam sol aıqaıdy estigisi kelmeı qulaǵyn eki qolymen jaýyp tur. Bul da fılosofııa. 

Al keıin ónertanýshylar bul shyǵarmany salýǵa Indonezııadaǵy Krakataý janartaýy atqylaýy kezinde kópirge jaqyn ornalasqan psıhıkalyq aýrýlar emhanasynan shyqqan daýystar sebep boldy dedi.

Aıta keteıik, «Aıqaıdyń» qyryq túri bar. Onyń tórteýi kórkemsýret («Aıqaı», «Úreı», «Melan­holııa», «Toryǵý», 1893-1910 jyldar aralyǵynda salynǵan) bolsa, qalǵandary keskindeme kúıinde.

1890 jyldardyń basynda Mýnk kóp ýaqytyn Fransııada Van Gog pen Gogen týyndylaryn tamashalaýǵa arnady. Olardyń  áserin baıqamaý múmkin emes. «Aıqaı» shyǵarmasynyń ózinde sýretshi buryn-sońdy qoldanbaǵan ashyq túster, beınege ulasqan syzyqtar men aıqyn keskin paıda boldy.

Iá, atyshýly kartınanyń jazylǵanyna ǵasyr ótse de, jańǵyryǵy jer jarady. Massalyq mádenıetke tıgizgen áseri de orasan. Mýnktyń keıipkeri jarnama, komıks, tele jáne mýltserıaldar men kınoda da aıqaı, jalǵyzdyq, úreı, melanholııa, úmitsizdiktiń sımvoly retinde jıi qoldanylady. Máselen, pop-art qozǵalysynyń ókili Endı Ýorhol kartınanyń túrli-tústi kóshirmelerinen quralǵan prıntter serııasyn jasasa, Erro parodııalyq eki kollaj («Ekinshi aıqaı» 1967, «Dın-don», 1979) saldy. «Aıqaı» fılmindegi maska da sýrettiń kóshirmesi. О́zge ǵalamsharlyqtar týraly serıaldar keıipkerleri de Mýnk jaratqan beıneden aınymaıdy. Iýıa Motıdzýkıdi Another manga-anımesin salýǵa shabyttandyrǵan da osy kartına desedi. Morgen (Morgen, 1969), Red Lorry Yellow Lorry (This Today EP, 1984), Clair Obscur (La cassette noire, 1982) syndy mýzykanttar albomdarynyń dızaıny Mýnk «Aıqaıynyń» motıvimen bezendirilgen. Tipti mundaı emodzıdi de bilemiz.

Búginde avtordyń ataǵyn aspandatqan hám biraz jurtty shýlatqan «Aıqaıdyń» bir nusqasy Mýnk murajaıynda saqtaýly tur. Al ekinshi nusqasynyń «Aıqaıy» Norvegııanyń Ulttyq murajaıynan «estiledi». Al qoldan-qolǵa ótip júrgen jeke kolleksııadaǵy nusqasy 2012 jyly bás saýdaǵa qoıylǵanǵa deıin mıllıarder Petter Olsenniń qorynda bolǵan edi. Keıin ony Leon Blek esimdi azamat 119 mıllıon 922 myń 500 dollarǵa satyp alyp, eń qymbat óner týyndysy retinde rekord jańartty.

Sońǵy jańalyqtar

«Taza Kókjaılaý» aksııasy ótti

Ekologııa • Búgin, 19:11

Nobel ádebıet syılyǵyn Ennı Erno aldy

Ádebıet • Búgin, 17:38

Janar Aıtjan jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:38

Almatyda jer silkinisi tirkeldi

Oqıǵa • Búgin, 15:53

Rýbldi satyp alý 31%-ǵa ósti

Ekonomıka • Búgin, 15:23

Uqsas jańalyqtar