Taýar tasymaly: Tabystan góri turaqtylyq mańyzdy

Parallel ımport degenimiz – túpnusqa taýarlardy menshik ıesiniń kelisiminsiz úshinshi el arqyly satyp alý. Reseı Ýkraınaǵa basyp kirgennen keıin kóptegen sheteldik kom­panııa men brend Reseı­den kete bastady jáne bul ekonomıka órisiniń tarylyp, taýar aınalymynyń qysqarýyna alyp keldi.

LS portalynyń málimetinshe, 2022 jyldyń qańtar-maýsy­mynda Qazaqstan Reseıge 3,4 mlrd dollardyń ónimin eksport­taǵan. Satý kólemi byltyrmen salystyrǵanda 0,5 paıyzǵa ós­ken. Ádettegi qymbat metall, hrom, sınk, tas kómir, fer­ro­­qorytpalarmen birge 80 mln dollardyń uıaly telefo­nyn (byltyr nebári 36,8 myń dollarǵa uıaly telefon satqan), jalpy quny 32,9 mln dollar bolatyn noýtbýk (byltyrmen salystyrǵanda noýtbýk eksporty 93 paıyzǵa kóp) eksporttaǵan. Kúmán týdyratyny da sol – uıaly telefon jáne noýtbýk taýarlary.

Paralleldi ımport aıasynda asa qajetti taýarlar batys sanksııalaryn aınalyp ótip, Reseı naryǵyna tú­sedi. D.Mantýrovtyń sózine qaraǵanda, pa­ralleldi ımport olardyń naryqtaǵy tepe-teńdikti saqtaýyna kómektesedi. Reseılik sarapshylar Reseı Qazaqstanmen bir ekonomıkalyq odaqta bolǵandyqtan, sheteldik taýarlardy Qazaqstannan satyp alýdyń zańsyz emes ekenin aıtyp aqtaıdy. Olardyń oıynsha, EAEO-ǵa múshe-memlekettiń kez kelgeninde tir­kelgen taýar odaqqa múshe ózge elderge de erkin eksporttala beredi.

«Reseıge qazir kelip jatqan taýar­lar bastapqyda Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq quramyna kiretin elderge eksporttaýǵa arnalǵan. Reseı bolsa Armenııa, Belarýs, Qazaqstan jáne Qyrǵyzstanmen sol odaq qura­mynda. Odan keıin ónim Reseıge jó­neltilip, naryqqa shyǵarylady, al batys brendteri ony taratý men satýǵa baqylaýdy joǵaltady», deıdi Reseı ha­lyqtar dostyǵy ýnıversıteti ekono­mıka fakýltetiniń dosenti Tatıana Kreıdenko.

Biz osy oraıda qarjy sarapshysy Andreı Chebotarevqa birqatar saýal qoı­dyq jáne naqtyly jaýap aldyq. Ol Qa­zaqstannan Reseıge qaraı joǵary tehnologııalar taýarlar eksportynyń kúrt ósýin – naqty paralleldi ımporttyń kórinisi deıdi.

– Bizde osy jarty jylda kenetten ne Apple, ne Samsung, ne Xiaomi zaýyty ashylǵan joq. Ne bolmasa jappaı uıaly telefon óndirisine kirisip ketken joq­pyz. Sol sebepti bul – Reseı tara­pyny­ń paralleldi ımporty, al bizdiń ta­rap­­tyń reeksporty. Taıaqtyń eki ushy bar. Reeksportpen aınalysatyn bizdiń ká­sipkerler qazir jaqsy tabys taýyp jatyr. Taıaqtyń ekinshi ushy – qaıtalama sanksııa. Amerıkalyq tehnologııalardyń Reseıge reeksportyna tyıym salynǵan. Demek Reseıge tek Apple ónimderiniń ǵana emes, Samsung, Xiaomi sııaqty smart­fondardyń aparylýyna da ruqsat joq. Nege? Sebebi atalǵan smartfondarda Google bar, al Google – amerıkalyq tehnologııa. Apple-dan basqa telefondardyń barlyǵynda Android platformasy bar. Android – Google-diń platformasy. Tele­fondardaǵy chıpter de amerıkalyq tehnologııaǵa jatady. Meıli, ol Taıvanda jasala bersin. Sondyqtan telefondardyń Reseıge reeksporty sanksııalardy buzý dep eseptelip, ekinshi rettik sanksııalarǵa jol ashýy ábden múmkin. Alaıda sanksııa Qazaqstan Úkimetine qarsy salynady dep oılamaımyn. О́ıtkeni úkimet ondaı saýda-sattyq jasaýǵa bolmaıtyndyǵy jaıly birneshe ret eskertti», deıdi A.Chebotarev.

FINANCE.kz telegram kanaly avto­rynyń sózinshe, reseılik sarapshylar aıtyp otyrǵandaı paralleldi ımport eshqandaı da qalypty qubylys emes, bul – naǵyz kontrabanda.

«Sanksııada EAEO-dan reeksport jasaýǵa bolady; Qazaqstannan Reseıge qaraı telefon reeksportyn jasaýǵa ruq­sat dep jazylmaǵan. Ol jerde naqty shekteý bar: «Amerıkalyq tehnologııalar reeksportyna tyıym salynady». Boldy. Munyń EAEO-ǵa kirmeıtin О́zbekstanǵa da, EAEO-ǵa kiretin Qazaqstanǵa da qatysy bar. Iá, bizdiń kásipkerler úshin tabys taýyp qalar sát shyǵar. Biraq táýekel óte joǵary. Soǵys áli aıaq­talǵan joq. Erteńgi kúni bul áreket «basqynshylyq jasap otyrǵan Reseıdi qoldaý» dep atalyp, tym qatań jazaǵa alyp kelýi de ǵajap emes. Qazir Reseı ekonomıkasy quldyrap jatyr. Jaqyn arada sanksııa qyspaǵynan shy­ǵyp ketý perspektıvasy da joq», deıdi sarapshy.

Ol osyǵan deıin ekinshi rettik sanksııaǵa ushyraıtyn tuńǵysh qazaq­standyq kompanııa kúzdiń ortasynda belgili bolady dep boljaǵanyn jáne bul boljamynyń oryndala qoımaıtynyna úmittenetinin aıtady. Sonymen birge sarapshy amerıkalyq taýarlardyń Reseıge reeksportyna tyıy­m salynǵandyqtan mundaı statıs­tıka tikeleı qaıtalama sanksııaǵa alyp ke­lerin taǵy da eskertedi.

2012 jyldan bastap Qazaqstanda erekshe quqyqtardy paıdalanýdyń ult­tyq prınsıpi jumys isteı bastady. Soǵan sáıkes, tańbalanǵan taýarlardy res­pýblıkaǵa quqyq ıelenýshiniń ózi jetkizedi nemese onyń kelisimimen ákelýge bolady. 2015 jyldan bastap quqyqtardy paıdalanýdyń ulttyq prınsıpi aımaqtyq prınsıpke aýystyryldy. О́zgeris Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) týraly sharttyń jasalýyna jáne ulttyq zańnamany osy Sharttyń erejelerimen úılestirýge baılanysty engizildi. Bul ózgeris boıyn­sha, múshe-memlekettiń kez kelgeniniń aýmaǵyna kelgen tańbalanǵan taýar EAEO-da erkin aınalymda bola alady. Alaıda Qazaqstan Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń aqparyna súıensek, Eýropalyq odaqpen strategııalyq se­riktestik aıasynda Qazaqstan 2016 jyly quqyqty joǵaltýdyń óńirlik ustanymyn qabyldaý boıynsha mindetteme aldy.

«Reseı Federasııasynda birqatar taýarǵa qatysty quqyqtardy sarqýdyń halyqaralyq qaǵıdaty engizildi, ıaǵnı quqyq ıesiniń quqyqtaryn saqtamaı áke­lýge ruqsat etildi. Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń qabyldanǵan halyqaralyq min­dettemelerdi oryndaıtynyn atap ótemiz. Quqyqtardyń sarqylýynyń ha­lyqaralyq qaǵıdatyn qoldaný máselesi qarastyrylmaıdy», dep jaýap beredi mınıstrlik.

Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy Maǵbat Spa­novtyń aıtýynsha, reeksport – qa­zaqstandyqtar úshin qarjylyq jaǵ­daıyn jaqsartyp alar múmkindik. Eger resmı jetkizýshiden taýar satyp alǵan iri qazaqstandyq kompanııa reseılik zań­dy tulǵamen kelisimshartqa otyryp, reeksport jasasa onda qatań sanksııaǵa ushyraýy yqtımal. Eger mundaı isti sha­ǵyn kásiporyndar men jeke kásipkerler júzege asyrsa, onda olardy qýdalaı qoıýy ekitalaı.

«Negizinen reseılikterge ondaı taýarlardy qazaqstandyq shaǵyn kásipkerler men jeke tulǵalar jetkizedi. Brendke qatysty zań buzýshylyqty dáleldeý qıyn. Bizdiń óz múddemiz bar. Eger ol Reseı ekonomıkasynyń múddesimen sáı­kes kelse, onda aqsha taýyp qalý qajet. Qandaı da bir otbasylar, qandaı da bir kom­panııalar ómir súrý deńgeıin birshama jaqsarta alady. Menińshe, batys kompanııalary mundaı zańdastyrylǵan kontrabandaǵa kóz jumyp qaraıdy. Bul olarǵa shyǵyndardy óteý turǵysynan da tıimdi. Kez kelgen jeke kompanııanyń aldyńǵy qatarynda bir maqsat turady – kiris pen paıda alý. Bul jerde olar tym qatty qadaǵalaıdy dep oılamaımyn», deıdi ol.

Degenmen qarjy sarapshysy A.Che­botarev reeksport jasaǵysy keletin kez kelgen kásipkerdiń esh uıalmastan bál­kim «Atameken» UPK-dan, bálkim AQSh elshiliginen keńes suraýy kerek ekenin aıtady. Degenmen sanksııaǵa qatys­ty túp­kilikti sheshimdi AQSh Qarjy mınıs­trligi qabyldaıtynyn umytpaý kerek deıdi ol.

Tsn.ua málimetine súıensek, qazir Reseıde birqatar taýarlar taýsyla bas­taǵan. Qatary qatty sıregen ónimder tiziminde – qulaqqap, Apple men Samsung smartfondary, ımporttyq avtokólikter, gazdalǵan sýsynǵa qajetti gaz, ımporttyq dári-dármek, balalar taǵamdary, elektrondy jáne turmystyq tehnıkalar bar. Sondaı-aq Reseı sórelerinen bar­lyq ımporttyq taýarlar birtindep jo­ıyly­p barady. Kosmetıkalyq brendter, turmystyq hımııa, jıhazdar men turmystyq tehnıka men avtokólikterge arnalǵan komponentter de naryqtan joǵalyp jatyr.