Sýdıalarǵa sot joq pa?

Joǵarǵy sot usynǵan derekke súıensek, 2018 jyly – 270, 2019 jyly – 318, 2020 jyly 329 is boıynsha aqtaý úkimi shyǵarylǵan. Byltyr aqtalǵan 272 istiń 45-i onsha aýyr emes, 59-y aýyrlyǵy ortasha, 155-i aýyr, al 13-i asa aýyr qylmys túrine jatady. Alaıda aqtaý úkimderi jalpy sot úkimderiniń 2-3 paıyzyn ǵana quraıdy. Al sottalyp, keıin aqtalyp shyqqandardyń úlesi tipten az.

Qazirgi qoldanystaǵy zańǵa sáıkes, sýdıalar táýelsiz áreket etedi. Oǵan Ata Zańy­myz­dan bastap birqatar negizgi zańnama ke­pil­dik beredi. Sýdıa tórelik eter kezde tek Kon­stı­týsııaǵa baǵynyp, táýelsiz qazy retinde iske sońǵy núkteni eshkimniń yqpalynsyz ózi qoıady. Sáıkesinshe, sot tóreligin júrgizý kezinde sýdıanyń jumysyna aralasýǵa qatań tyıym salynyp, onyń sońy jaýaptylyqqa ákelip soǵady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly kons­tı­týsııalyq zańynda sýdıa tártiptik teris qylyq jasaǵany úshin tártiptik jaýap­ty­lyq­qa tartylýy múmkin ekeni aıtylǵan. Sýdıa tártiptik jaýaptylyqqa sot isterin qaraý kezinde zańdylyqty óreskel buzǵany úshin, sýdıa ádebine qaıshy keletin, atyna kir keltiretin teris qylyq jasaǵany úshin tar­tyl­ýy múmkin.

Sonymen qatar qujatta sýdıalyq qate, son­daı-aq sot aktisiniń kúshin joıý nemese ony ózgertý sýdıanyń jaýaptylyǵyna ákel­meı­tini de qarastyrylǵan. Sýdıa qatesi dep mate­rıaldyq nemese prosestik quqyq normalaryn durys túsindirmeýge jáne qoldanbaý áreketi eseptelinedi.

Sýdıalar múldem jaýapkershilikten bosa­tylǵan dep aıtýǵa bolmas. Qylmystyq ko­deks­tiń 418-babynda qasaqana ádiletsiz sot úkimin, sheshimin nemese ózge de sot aktisin shyǵarǵany úshin qylmystyq jaza qarastyrylǵan. «Sýd­ıa­nyń (sýdıalardyń) kórineý ádiletsiz sot úkimin, sheshimin nemese ózge de sot aktisin shyǵarýy belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan bes jylǵa deıingi merzimge aıyra otyryp, eki jyldan alty jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady.

Bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottyń zań­syz úkiminiń shyǵarylýyna baılanysty nemese ózge de aýyr zardaptarǵa ákep soqqan dál sol is-áreket belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan on jylǵa deıingi merzimge aıy­ra otyryp, alty jyldan on jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady», delingen Qylmystyq kodekste.

Biraq sýdıanyń qasaqana sheshim shyǵar­ǵa­nyn dáleldeý óte qıyn. Onyń ústine, sýdıalar táýelsiz sanalatyndyqtan tek Bas prokýrordyń narazylyǵymen ǵana olarǵa qatysty is qozǵalady. Al qalǵan jaǵdaılarda eskertý ja­rııalanady, sógis beriledi, tártiptik jaza qol­da­nylady, qyzmetinen ketedi.

World Justice Project halyqaralyq uıymy anyqtaıtyn «Sot táýelsizdigi» ındeksine súıensek, Qazaqstannyń sot júıesi 139 eldiń ishinde 66-orynda tur. Iаǵnı tizimniń dál orta tusyna jaıǵasqan. Osy oraıda, sýdıalar qanshalyqty ádil sheshim shyǵarady, múddeli toptar yqpal etpeı me degen saýal týyndaıtyny ras. Árıne, zań boıynsha sot isine kedergi keltirýge Qylmystyq kodekste jaza qarastyrylǵan. Biraq sýdıalar arasyndaǵy jemqorlyq, sot isine qatysty birjaqty she­shim shyǵarý áli de kezdesedi. Máselen, keıin­gi 5 jylda Femıdaǵa ant bergen 17 sýdıa jaýap­qa tartylǵan.

Byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sot júıesin jańǵyrtý máse­leleri jóninde ótkizgen keńeste osy máse­lege nazar aýdarǵan bolatyn. «Sottar qyl­mystyq prosesti júrgizý barysynda tergeý organdaryna jaltaqtamaýy kerek. Eger sotta memlekettik aıyptaýshy sottalý­shy­nyń kinásin dáleldeı almasa, aıyptaý úkimin shyǵarýǵa bolmaıdy. Sýdıalar taban­dy­lyq tanytsa, tergeý amaldary sapaly júr­giziletini anyq. Qylmystyq qýdalaýǵa túsken azamattardyń quqyqtary da laıyqty qorǵa­lary sózsiz», degen edi Prezıdent.

О́kinishtisi sol, sýdıanyń sheshimine múd­deli toptardyń áser etkenin dáleldeý óte qıyn. Al mundaı jaǵdaıda kinási dá­lel­­denbeı, jazyqsyz sottalyp ketken jan­dar­dyń taǵdyry tálkekke túsedi. Osydan keıin qate she­shim shy­ǵar­ǵan sýdıalarǵa sot joq pa degen zańdy saýal týyndaıdy...