Saýda jelileri otandyq taýarlardy satýǵa nege múddeli emes?

Ásirese bul jıyn Almaty shaharynyń aınalasyndaǵy Almaty oblysyna qatysty desek bolady. Kezdesýde otandyq ónimderdi jelilik bólshek saýdada satý men dúken sórelerinde ımporttyń siresip turýyna baılanysty qıyndyqtar men kedergiler sóz boldy.

Barlyq taraptar bul ahýal qazir­gi kúrdeli geosaıası jaǵ­daıda el­diń azyq-túlik qaýip­­sizdigine qaýip tóndire túse­tinin talqylady. Qysqasy, jer­gilikti ón­­dirý­shi naqty qoldaý tappaıyn­sha, onyń damýy tejele bermek, ıaǵ­nı jalpy ekono­mıkalyq jaǵ­daı­dyń nasharlaýy­na alyp kelmek.

Import almastyrý qazaqstan­dyq ekonomıkany turaq­tan­dy­rýdyń basty tetigi desek te, mamandardyń oıynsha, azyq-túlik naryǵynda jergilikti óndirýshiler óktemdik tanyta almaı­tyn tustar bolǵandyqtan, ázirge syrt­tan tasylǵan ta­ýar­­larǵa qanaǵat tuta­myz. Sebe­bi jergilikti óndirýshiler qazaqstandyqtardy tolyǵymen sapaly da arzan ónimdermen qamtamasyz etýge qabiletti segmentterde de áli de álsiz. О́ıtkeni ónimderdiń negizgi bóligi saýda jelileri arqyly satylady, al olar otandyq taýarlardy satýǵa asa múddeli emes. Jelilerge eń tómengi baǵa boıynsha ónimniń maksımaldy kólemi qajet bolsa, muny kórshi Reseı men Be­larýstiń iri óndirýshileri ońaı qamtamasyz ete alady.

Nátıjesinde, jergilikti naryq pen ónim sapasyna baǵyttalǵan otandyq kásiporyndar mundaı básekelestikke tótep bere almaıdy. Oǵan qosa óz tuty­ný­shy­­larymyz da qoljetimdi ım­­porttyq ónimniń neden ja­sal­ǵa­ny týraly oılanyp jat­pas­tan, arzanyn tańdaıdy. Osynyń bári qordalana kele azyq-túlik sapasyna aıtarlyqtaı áser etedi. Bul bolashaqta eldiń densaýlyq saqtaý salasyna aýyr tıedi jáne shyǵyndardyń artýyna ákeledi.

Sonymen birge kezdesýde bólshek saýdadaǵy ımporttyq taýarlarmen ádi­letsiz básekelestik taqyryby da qoz­ǵaldy. Mysaly, otandyq óndiristi sanı­tarlyq-epıdemııalyq baqylaý organdary únemi tekserip otyrady. Al ımporttyq taýarlar Qazaqstan naryǵyna kirgen kezde bir ret qana tekserilip, sodan keıin úsh jyl boıy ımporttyq óndirýshi tekserýsiz jumys isteıdi. Nátıjesinde, kezdesýge qatysýshylardyń aıtýynsha, baqylaýdyń tolyq bolmaýy jáne tómen ózindik qunǵa umtylý kezinde jekelegen sheteldik óndirýshiler óz ónimderine zattańbalarda kórsetilgen ıngredıentterdi qosýdy qoıǵandyqtan, tutynýshy taýarda onda qandaı sýrrogat bar ekenin bile almaıdy. Qazaqstandyq SES bul zańsyzdyqtardy qadaǵalaýǵa tyryspaıdy. Sebebi mundaı aýqymdy tekserýge resýrstary joq. Sondyqtan otandyq óndirýshilerge ózindik tómen qunymen, biraq tutynýshylardyń den­saýlyǵyna zııan keltirýi múmkin jal­ǵan ónimmen báse­kelesýge týra ke­le­di. Kez­desýge qatysýshylardyń aı­týyn­sha, osy kúmándi ónimderge tos­qa­ýyl qoıylatyn bolsa, onda isine adal otan­dyq óndirýshiler óz óndirisin arttyra alady.

«Byltyr qazan aıynda Úkimet qaý­lysymen «QR agro­óner­kásiptik keshe­nin damytý jónindegi 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan ulttyq jobasy» bekitildi, onyń mindetiniń biri – naryqty jer­gilikti óndiristiń negizgi azyq-túlik taýarlarymen qamtamasyz etý bolatyn. Búgingi tańda otandyq et óńdeý kásiporyndary tutynýshyny sapaly ónimmen jetkizýge daıyn bolǵanymen, ókinishke qaraı, ázirge Qazaqstan naryǵy ımporttyq ónimmen mólsherden artyq tolyqqan, al aǵymdaǵy geosaıası jaǵ­daıdy eskere oty­ryp, ımportty almastyrý burynǵydan da mańyzdy. Otan­dyq óndirýshiler úshin, ásirese zańnamalyq deńgeıde, basym jaǵdaılar jasap, saý­da jelilerimen ımportty almastyrý máselesin retteý qajet. О́ndirýshiler bul máseleni óz betinshe sheshe almaıdy. Al saýda jelileri – azyq-túlik ónimderin satýdyń negizgi arnasy. Máseleni sheshý úshin óndirýshiler tarapynan da, rıteıl tarapynan da memlekettik ınstıtýttardy, sarapshylar men bıznes ókilderin tartý qajet dep esepteımiz, deıdi «Qazaqstannyń et óńdeý kásiporyndary qaýymdastyǵy» atqarýshy dırektorynyń orynbasary Iýlııa Nam.

Otandyq óndirýshiler ózde­ri­ne qa­tysty sala másele­ri­men bólisti. Máse­len, olar otandyq óndiristi saqtaý úshin memleket tarapynan qoldaý saıasaty kerek ekenin kezekti ret alǵa tartty.

«Sońǵy ýaqytta Reseıden tasylatyn jumyrtqa sany kóbeıdi. Sebebi bul ónimniń ózindik quny áldeqaıda arzan. Qazaqstandyq qus fabrıkalarynyń kópshiligi 2022 jyldyń birinshi jar­ty­jyldyǵynda shyǵynǵa batty. О́ıt­keni jumyrtqa baǵasyn ózindik qu­nynan tómen qoıýǵa májbúr boldy. Jumyrtqa tez buzylatyn ónim, son­dyqtan ony jyldam satý mańyzdy. Al bizdiń naryqta arzan baǵamen reseılik ónim qaptap tur. Oǵan qosa shekaralar jabylyp qalǵandyqtan, biz óz ónim­de­rimizdi eksportqa jibere almadyq. Qazaqstandyq jumyrtqa óndirýshiler jylyna 5 mlrd jumyrtqa shyǵara otyryp, ishki naryqty óz ónimderimen 100%-ǵa qamtamasyz etedi. Im­porttyq jumyrtqa bizdiń na­ryqqa kelgende, oǵan qosa tómen baǵamen, naryq shamadan tys tolyp ketedi. Bizdiń ónimniń ózindik qunyn tómendetý úshin kásiporyndardyń naryqtyq baǵadan tómen baǵamen jemge degen qajettiligin qamtamasyz etýge arnalǵan jem qorlaryn qurý qajet. Sondyqtan biz úshin ımporttyq taýardy ákelýdi retteý men jemshóp qorlaryn qurý máselesinde memlekettiń qoldaýy mańyzdy. О́nimdi satýǵa keletin bolsaq, óndirýshiler saý­da jelilerinde satylǵan taýar úshin tólemder boıynsha kidiriske jıi tap bolady, kelisimshart boıynsha bir talap, is júzinde jaǵdaı múldem basqa», deıdi «Alsad Qazaqstan» JShS qarjy dırektory Eldar Aıgının.

Taǵy bir ózekti másele – qazaqstandyq tutynýshylar arasynda azyq-túlik patrıotızmin tárbıeleý, oǵan memleket te, jaqynda «Qazaqstanda jasalǵan» naýqany ótkizilgen sýpermarketter de qatysa alady. О́kinishke qaraı, otandyq ónimderge jarqyn stıkerlermen jab­dyqtalǵan jeke sóreler bólingen paıdaly bastama qazir toqtatyldy. Árıne, tutynýshylar ónimdi Qazaqstanda ón­di­­ril­­gendikten ǵana satyp almaýǵa tıis, biraq olar ózderiniń sapaly artyq­shy­lyq­tary týraly da bilýi qajet jáne jer­gilikti ónimderdi satyp ala otyryp, qazaqstandyqtar óz ekonomıkasyn jandandyrýǵa, jumys oryndaryn ashýǵa septesetinin, osynyń esebinen aýrýhanalar, mektepter men balabaqshalar salynatyn jergilikti bıýdjetti tolyq­tyratynyn este ustaǵan­dary jón.

Saýda jelileriniń mólsherin ret­teý men olardyń naryqta ús­tem­digin boldyrmaýdy kózdeı­tin eýropalyq úlgi boıynsha zańnamalyq deńgeıde otandyq óndirýshi úshin basym jaǵdaılar jasalǵan kezde, olardyń ıele­riniń paıdasy báribir saq­ta­la­dy. О́ıtkeni olar búginde óndi­rýshiler esebinen alǵan bonýs­tar men aıyppuldardyń alýan túrlerinen emes, saýda ús­te­me baǵasynan kiris alýdy jal­ǵas­ty­rady.

Sondaı-aq kásipkerler pala­ta­synyń ókilderi qazir kózge uryp turǵan ımport ús­tem­digi tutynýshylarǵa da, ón­di­rý­­shilerge de, memleketke de tıimdi emes dep sanaıdy.

«Atameken» úshin múddeler teń­gerimin saqtaý mańyzdy, sebebi palata barlyq kásip­ker­ler­diń múddelerin qoldaıdy. Biraq biz bólshek saýda jeli­le­rinde ónimdi satý kezinde úl­ken qıyndyqqa tap bolatyn otandyq ta­maq óndirýshilerdiń muńyn estımiz. Qordalanǵan máselelerdi talqylaý úshin «Ata­meken» alańyn usynýǵa da­ıyn­byz. Erkin saýda qaǵı­dat­­tary, sóz­siz, mańyzdy, alaı­da biz úshin eldiń azyq-tú­lik qaýipsizdigi de mańyzdy. Bar­lyq múddeli taraptardyń, saýdany retteıtin memlekettik qurylymdardyń qatysýymen ońtaıly sheshimdi birge taba ala­tynymyzǵa senimdimiz», deıdi «Atameken» UKP Jetisý oblystyq fılıalynyń basshysy Dáýren Ońalbaev.

Kezdesý qorytyndysy bo­ıynsha qatysýshylar azyq-túlik óndirisi salasyna jetekshilik etetin memleket ókilderi otandyq óndirýshilerdiń ótinishterin tyńdap, qazaqstandyq ónim­derdiń el naryǵyndaǵy úlesin arttyrýǵa qatysty sharalar qabyldaıtynyna senim bil­dirdi. О́ıtkeni jergilikti ónimderdi satý má­selesi Qazaqstannyń bar­­lyq óńirinde ózekti bolyp tur. Memleket tarapynan naqty pozısııanyń bolmaýyna baılanys­ty eldiń azyq-túlik naryǵyndaǵy oıyn erejelerin saýda jelileri belgileıdi. Al qazaq­standyq óndirýshiler ón­diris pen jumys oryn­daryn qysqartýǵa májbúr. Bul jaǵ­daı elimizdiń ekonomıkasy men qazaqstandyqtardyń áleýmettik ál-aýqatyna qaýip tóndirmeýge tıis.

ALMATY