Erlan AITAHANOV, Ońtústik Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary: “4 MILLIARD SALYQ BAZASY OSYNShA TEŃGEGE ULǴAITYLADY”

Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Asqar Myrzahmetov qyzmetine kirisken kúninen bastap ákimshilik resýrstardy barynsha paıdalaný arqyly qala, aýdan, aýyldardyń áleýmettik kartasyn jasaý úshin toptar attandyrǵan. Aýyl ákiminiń ózin jyǵa tanı bermeıtin aýyldarǵa da ózi barǵan ákim áý basta dittegen maqsatyna jetti. Eldi mekenderge deıin áleýmettik karta jasalyp, sheshilmegen barlyq problemalar kompıýterdiń mıshyǵyna salynyp qoıyldy. Qazir ár aýyl, eldi meken ne aıtady dep aýzyna qarap otyrmaıdy, qarjy jaǵdaıyna qaraı máseleleri sheshilip jatyr. Aýyl, aýdandardyń san jyldaǵan problemalaryn sheshý úshin qarjy qajet.  Mundaıda eń jeńili memlekettiń moınyna minip alý. Al, isker ákimder basqa joldy tańdaıdy. Qosymsha qarjy resýrstaryn qarastyrady. Oblys basshysy memlekettik satyp alý konkýrsyna usynylǵan nysandarǵa monıtorıng jasaý barysynda jeke bireýlerdiń bas paıdasy úshin artyq jazylǵan qarjylardy anyqtaǵan. Ońtústik Qazaqstan oblysy munaı atqylaǵan qazba baılyqtyń ústinde otyrǵan joq. Memlekettiń moınyna masyl bola bermeý úshin óz ishinen qarjy kózderin izdestirmese bolmaıdy.    Onyń  joly – salyq bazasyn nyǵaıtý. Oblys ákiminiń tapsyrmasymen onyń orynbasary Erlan Aıtahanov oblystyq ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqarmasy jáne salyq departamentimen birlese tyńǵylyqty jumys jasaǵan. Sonyń nátıjesinde qosymsha 4 mlrd. teńge kiris kózi anyqtaldy. Buryn bıýdjette baıqalmaǵan osy mol qarjy qolǵa qalaı tıdi, kiris kózderi qalaı anyqtaldy? Osy saýaldardy Erlan AITAHANOVQA qoıǵan edik. – Erlan Qýanyshuly, jergilikti bıýdjet­ter­diń salyq bazasyn ulǵaıtý ońaı sharýa emes ekendigi belgili. Burnaǵy bir ákimderdiń osy má­seleni sheshý jolynda bazardaǵy saýda nysan­daryn jipke tizip sanap, bazar basshylaryna salyqty kóbeıtkenin bilemiz. Túsim kólemin art­tyrý maqsatynda jumysty neden basta­dy­ńyzdar? – Oblys halqynyń paıdasy úshin kún kózine túspeı qaǵa beriste jatqan máselelerdiń bárine ba­rý­ǵa bolady. Mysal úshin aıtaıyq, oblystyq sa­lyq departamenti salyq salyp otyrǵan jer kólemi 1 mln. 947 myń 884 gektar. Al, oblysta 4 mln. 391 myń 291 gektar jer bar. Arasynda aıyrmashylyq bar ma? – Qyzyq eken. Aıyrmasa 2 mln. gektardan mol asa­dy. Endi osyny jilik-jilikke bólip, túsindirińizshi. Son­da osynsha jer kóliminen salyq alynbaı kelgen be? – Jer salyǵy boıynsha oblystaǵy barlyq jer kólemin sáıkestendirý jumystary júr­gizilip, salyq salý bazasy retinde qamtylmaǵan jer kólemi anyqtalǵan bolatyn. Oblystyq salyq departamenti men jer qaty­nas­tary basqarmasyna aýylsharýashylyq jáne óner­kásip maqsatyndaǵy jerlerdiń kó­lemin túgen­deý, sonymen qatar olardan túsetin jer salyǵy men jerdi jalǵa berý tólemaqysyn sáıkestendirý nátıjesinde mynaǵan kóz jet­kizdik. 2009 jylǵy jer balansy boıynsha aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerdiń kólemi 4 mln. 391 myń 291 gektardy qurasa, oblystyq salyq departamentiniń málimeti boıynsha salyq salynyp otyrǵan jer kólemi 1 mln. 947 myń 884 gektar bolyp otyr. Joǵaryda aıtylǵan eki basqarmanyń máli­metteri arasyndaǵy aıyrmashylyq 2 mln. 443 myń 407 gektar jer kólemin qurap, zertteý barysynda tómendegideı sebepter anyqtaldy. Birinshiden, biryńǵaı jer salyǵyn tóleıtin tulǵalardyń ıaǵnı, sharýa qojalyqtary jerleri esebinen 2 mln. 024 myń 743,5 gektar, ekinshi­den, jer salyǵyn tóleýden bosatylǵan bıýd­jet­tik mekemelerdiń 5 683 gektar jerleri eske­ril­megen. Sonymen qatar, 2 477 agroqury­lym­dardyń paıdalanýyndaǵy 432 753,5 gektar jer kólemi salyq organdaryna tirkelmegendigi anyqtalyp, olardan esepteletin qosymsha salyq somasy 1 416,7 myń teńgeni qurdy. 2009 jyl­ǵy jer balansy boıynsha ónerkásip maq­satyndaǵy jerdiń kólemi 61 784 gektardy qu­rasa, oblystyq salyq departamentiniń málimeti boıynsha salyq salynyp otyrǵan ónerkásip maqsatyndaǵy jerdiń kólemi 28 464 gektar. Eki aradaǵy aıyrmashylyq 33 320 gektar bolyp otyrǵanyn baıqap otyrsyz. Sáıkestendirý jumystarynyń nátıjesinde ónerkásip maqsatyndaǵy jerdiń ishinde 15 039 gektar jeri salyq salynbaıtyn ıaǵnı, avtokólik joldary, al paıdalanýdaǵy 1 131 gektar jer kó­lemi jergilikti salyq organdaryna tirkel­me­ge­ni anyqtalyp, olardan eseptelgen salyq so­ma­sy esebinen túsetin qosymsha qarajat kólemi 626,9 myń teńgeni quraıdy. Jer ýchaskelerin jalǵa berý boıynsha 2008 jyl­dan beri osy maqsatta jasalynǵan kelisim-shart­tar­dyń kórsetilgen jer satý stavkalaryn qaıta qa­rap, qoldanystaǵy stavkaǵa sáıkes­ten­dirý maq­sa­tynda 96 978,1 myń teńgege kiris kózi anyqtalyp otyr. Aldaǵy ýaqytta salyq bazasyn tolyǵymen qamtý ári qosymsha kiris kózin anyqtaý maq­satynda aýdan, qala ákimdikteri jer ýchaskesin jalǵa berý týraly jergilikti atqarýshy or­gan­dar men jer paıdalanýshylar arasynda 2008 jyl­ǵa deıingi jasalǵan kelisim-sharttardy zert­tep, Qazaqstan Respýblıkasynyń qolda­nys­taǵy Salyq kodeksindegi jalpy jer saly­ǵy­nyń stavkasyna sáıkestendirý tıis. – Ana bir jyldary úıirmelik jerdiń quny aspandap turǵan shaqta qala, aýdandardyń bar­ly­ǵy der­lik aýksıondar uıymdastyrdy. Mol qar­jy túsir­di. Artynan, árıne, sıyrquıym­shaq­tanyp ketti. Jer ýchaskelerin satý boıynsha túsimder kóńildegideı me? – Jer ýchaskelerin satýdan túsetin túsim boı­ynsha oblystyq salyq departamenti tara­py­nan júrgizilgen tekserý jumystary bary­syn­da 2008 jyldyń 1 qańtarynan bastap 2009 jyl­dyń 1 qazanyna deıin kelisim-sharttardy túzý kezinde tıisti aýdandyq, qalalyq jer qa­ty­nastary bólimderi tarapynan jiberilgen kemshilikter negizinde bıýdjetke barlyǵy 894,6 mln. teńge tólenbeı kelgen. Eń kóp somadaǵy zań buzýshylyqtardy Tólebı, Túlkibas aýdan­dary men Túrkistan, Shymkent qalalarynyń jer qatynastar bólimderi jibergendigi anyqtalyp otyr. Atap aıtqanda, Úkimettiń kelisim-sharttardy túzý boıynsha kelisim-shart úlgisi týraly 2003 jylǵy 13 qarashadaǵy №1440 qaýlysyna, ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly 2006 jyldyń 6 maýsymdaǵy №511 jáne 2008 jyldyń 18 naýryzdaǵy №262 qaýlylaryn eskermegen. Iаǵnı, jerdi satyp alý kelisim-shart­tarynda jer qunyn tóleý merzimderi kór­setilmegen. Osyǵan sáıkes, Shymkent qala­syn­da tekserý jumystaryn júrgizý kezinde quny 134,1 mln. teńgeni quraıtyn 113 kelisim-shart­tar­dyń jer quny tólenbegen. Sol sııaqty kem­shi­likter basqa da aýdandarda oryn alý esebinen jergilikti bıýdjetke 303,4 mln. teńge tólen­be­gendigi anyqtaldy. Osy atalǵan zań buzýshylyq faktiler men kemshilikterdi joıý maqsatynda oblystyq salyq departamenti quqyq qorǵaý organdaryna qujattardy tapsyrýy tıis. – Salyqty taǵy bir óndiretin tus jeke tulǵa­lardyń múlkine qatysty bolsa kerek. Shymkenttiń azdaǵan jyldarda kólemi áldeneshe ese ulǵaıdy. Qala ishinde bos jerler joq, tro­týarlardyń ústi de pyshaq ústinen bóliske túsip, qurylys salynyp ketti... – Zańdy jáne jeke tulǵalardyń múlkine sa­lynatyn salyq túri boıynsha ońtústik óńi­ri­nen ótetin “Qazaqstan-Qytaı” baǵytyndaǵy gaz qubyrynyń iske qosylýyna baılanysty 2 031,7 mln. teńge kóleminde qosymsha kiris kózi anyqtalǵan bolatyn. Osy atalǵan jumystardy oblystyq salyq departamentimen jalǵastyra otyryp, aýdan, qala kesindisinde árbir zańdy tul­ǵalardyń múlkin qaıta esepteý jumystaryn júrgizý nátıjesinde 247,5 mln. teńge anyq­tal­sa, osy atalǵan salyq túrinen qosymsha kiris­terdiń barlyǵy 2 279,2 mln. teńgeni qurady. Jeke tulǵalardyń múlkine salynatyn sa­lyq boıynsha, Shymkent qalalyq salyq bas­qar­masyna “OQO boıynsha jyljymaıtyn mú­lik ortalyǵy” RMQK 2010 jylǵa kásipkerlik maqsatta paıdalanylmaıtyn 142 752 nysandar (turǵyn úı, páterler, saıajaılar men garajdar) sanyn usynsa, osy atalǵan mekeme 2009 jylǵa sa­lyq salynýǵa jatatyn 151 571 nysandar (tur­ǵyn úı, páterler, saıajaılar men garajdar) usynǵan bolatyn. Iаǵnı, ótken jylmen sa­lystyrǵanda nysandar sany 8 819-ǵa azaıǵan. Sonymen qatar, Shymkent qalalyq salyq bas­qarmasy tarapynan 2005-2009 jyldar aralyǵynda “Nursat” shaǵyn aýdany boıynsha ká­sipkerlik maqsatta paıdalanylmaıtyn jeke turǵyn úılerdiń, páterler ıeleriniń rekvı­zıt­teri boıynsha qalalyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshy­lar­dy tasymaldaý jáne avtomobıl joldary bó­liminen suratylǵan málimetinde páterlerdiń sany 2534 birlikti qurasa, “OQO boıynsha jyljy­maı­tyn múlik ortalyǵy” RMQK júrgizgen qabyldaý jáne tap­syrý aktisi negizinde 1653 páterdi usynǵan. Aıyrmashylyǵy 881 páterdi qurap otyr. Iаǵnı, jyljymaıtyn múlik ortalyǵynyń júrgizgen ese­biniń sapasyzdyǵyna sáıkes salyq tolyq kó­lemde qamtylmaǵan. Osyǵan sáıkes, Ádilet mınıstrligi tirkeý qyzmeti jáne quqyqtyq kó­mek kórsetý komıtetiniń “Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha jyljymaıtyn múlik or­talyǵy” RMQK men OQO ádilet departamenti tarapyna naqty sharalar qabyldanýy qajet. – Qarjy daǵdarysy qursaýdaı qysyp jatyr desek te qazir jeke kóligi joq úı kemde-kem. Oblys­tyq ishki ister departamentinde esepte turǵan avto­kó­likter men salyq departamentinde tirkelgen kólik­ter­diń arasynda alshaqtyqtar bar ma? Jol polı­seı­leri kóbeıdi, aıyppuldar da kiris kirgizip jatqan shyǵar? – Kólik quraldaryna salynatyn salyq túrinen, 2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha oblystyq salyq departamenti men jol polı­sııasy basqarmasy tarapynan aýdan, qala ke­sin­disinde avtokólikterdiń sanyna saraptama júrgizý barysynda, salyq departamentinde jeke tulǵalardyń tirkelgen avtokólikter sany 263 420 bolsa, al jol polısııa basqarmasynda tirkelgender sany 363 259 avtokólikti qurap, 99 839 avtokólik oblystyq salyq departa­mentinde tirkelmegendigi anyqtalyp otyr. Jeke tulǵalardyń kólik salyǵynyń baza­syn túgendeý jumystaryn júrgizý úshin 2010 jyldyń 31 naýryzy men 23 sáýiri aralyǵynda aýdan­dyq, qala­lyq salyq bas­qar­malary men jol polı­sı­ıasy basqarma­sy­nyń aýdan­dyq (qalalyq) bólim­she­leriniń arasyndaǵy sa­lystyrý aktisine OQO boı­ynsha ishki ister depar­ta­menti jol polısııasy bas­qar­ma­symen kelisý kestesi bekitip berildi. Onyń qo­ry­tyndysy negizinde anyq­talǵan kiris kózderin aldaǵy ýaqytta josparlaý boljanýda. Alaıda, bul jumystar­dyń aıaqtalýy merzimine qaramastan búgingi tańda salyq departamentinde tirkelgen 263 420 avtokólik bolsa, onyń ishinde 40 639 avtokólik salyq salýǵa jatpaıtyny anyq­tal­ǵan. Jeke tul­ǵalardyń kólik quraldarynyń sa­nyn tú­gen­deý jumystaryn júrgizý barysynda, qa­zir­gi tań­da, 24 743 kólik quraldaryna salyq salyn­ba­­ǵandyǵy anyqtalsa, osy avtokólikti ákim­shi­lik­tendirý esebinen bıýdjetke 79,6 mln. teńge qosym­sha kiris kózin túsirý josparlansa, son­daı aq Salyq kodeksinde kórsetkendeı, kólik quraldary aı­lyq eseptik kórsetkishpen esep­telýine baıla­nys­ty 106,5 mln. teńge nemese barlyǵy 186, 0 mln. teń­ge bıýdjetke qosymsha kiris túsirý josparlanýda. Aǵymdaǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap keıbir zań­namalyq aktilerge ózgerister men to­lyqtyrýlar engi­zilgen bolatyn, atap aıtqanda, jol polısııasy organdarynda kólik quralda­ryn resimdeý, qaıta rásimdeý nemese tehnıka­lyq baıqaýdan ótkizý úshin salyq organdary tarapynan sol kólik quralyna salyq tó­len­gendigi jónindegi anyqtama negizinde ǵana ju­mys júrgize alady. Osyǵan oraı, Shymkent qa­lasy boıynsha salyq basqarmasy tarapynan OQO ishki ister departamenti jol polısııasy basqar­ma­sy­nan 2010 jyldyń 1 qańtary men 1 naýryzy ara­lyǵynda qaıta resimdeýden, teh­nıkalyq baıqaýdan jáne senimhatty rastaıtyn kólik ıeleriniń tizimi týraly málimet suraǵan. Osyǵan sáıkes, jol polısııasy basqarmasy 1 qańtar men 1 aqpan aralyǵynda Shymkent qalasyndaǵy avto­kólikterdi resim­deý, qaıta resimdeýden nemese teh­nı­kalyq baı­qaýdan ótken 4 650 avtokóliktiń tizimin usyn­ǵan, usynylǵan málimet negizinde, onyń ishinen kúsh qýaty 2000 tekshe metrden asatyn 100 avtokó­lik­ke saraptama júrgizý barysynda jol polısııasy bas­qarmasy tarapynan zań talap­ta­ry­nyń tolyq oryn­dalmaǵandyǵy anyqtaldy. Atap aıtqanda, 100 avto­kó­likten túsetin salyq kólemi 1 882 910 teńge túsý kerek bolsa, bet esep­ti ashyp kórý barysynda bar-joǵy 9 891 teńge tólegen nemese 1 873 019 teńge bıýdjetke tólenbegen. Sonymen qatar, jergilikti memlekettik or­gandar salatyn ákimshilik aıyppuldar boı­yn­sha 2009 jyldyń qorytyndysynda oblystyq ishki ister departamenti jáne jol polısııasy basqarma­sy tarapynan salynǵan aıyppuldar somasy 411 618,2 myń teńge bolsa, óndirilgeni 335 849,5 myń teńge nemese 82 paıyzdy qu­ra­ǵan. Al 2009 jyldyń 1 naýryzyna salynǵan aıyppuldar kólemi 42 775,1 myń teńge bolsa, óndirilgen aıyppul kólemi 32 830,5 myń teńge nemese 76,8 paıyzdy quraǵan. Al óz kezeginde 2010 jyldyń 1 naýryzyna salynǵan aıyppul kólemin ótken jyldyń osy kezeńimen salys­tyrǵanda 3,5 esege ósken, alaıda salynǵan aıyppuldardyń óndirilý deńgeıi óte tómen bo­lyp, atalǵan kezeńge salynǵan aıyppul somasy 149 715,2 myń teńge bolsa, óndirilgeni 87 119,5 myń teńgeni nemese nebári 42 paıyzdy qurap otyr. Osyndaı jumystar jekelegen qyzmet túr­leri­men aınalysý quqyǵy úshin alynatyn lı­senzııalyq alym boıynsha jáne jergilikti ma­ńyzy bar, eldi mekenderdegi jalpy paıdalaný­daǵy avtomobıl joldarynyń bólý jolaǵynda syrtqy jarnamalardy ornalastyrǵany úshin alynatyn tólemdermen de júrgizildi. Sonyń arqasynda bıýdjetke úlken kiris kózin taptyq. Qoryta aıtqanda, Ońtústik Qazaqstan obly­syn­da bıýdjettiń kiris bóligin molaıtýǵa áli de múm­kindikter mol. Sondyqtan qolda­nys­taǵy zań­dardyń talaptaryna sáıkes salyqtyń tolyq tóle­nýin qamtamasyz etý úshin oblystyq ákimdik ózi qolǵa alǵan sharalardy aldaǵy kezde odan ári jal­ǵastyra beredi. Bizdiń basty min­detimiz salyq tó­leý­shilerge salyqty ýaqytyly tóleý arqyly eko­nomıka men halyqtyń áleý­mettik jaǵdaıyn kóte­rý­ge úlken úles qosyp kele jatqanyn túsindirip, olardyń jaýap­ker­shiligin arttyrý bolyp tabylady. Osyndaı jumystardyń arqasynda Oń­tús­tik­tiń de kósegesi kógerip, respýblıkalyq bıýd­jet­tiń júgin jeńildetedi. Kóptegen kúrmeýli máselelerdiń túıinin oblystyń ózinde tarqatýǵa múmkindikter týady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Baqtııar TAIJAN.